Toneartar og akkordar er som byggeklossar i musikk. Ein toneart er eit musikkteoretisk omgrep brukt for å definere skalaen eit musikkstykke er bygd over. Dei mest kjende er dur og moll. Dur er ofte lystig, medan moll kan verke litt sorgfullt. Ein akkord er når ein spelar fleire tonar samstundes, og akkordar består som regel av tre eller fleire tonar. Ein D-dur akkord, til dømes, består av tonane D, F# og A. Når vi lagar musikk, vel vi ein toneart, så brukar ein akkordar og melodiar som passar til den tonearten. Så enkelt, men også så magisk!
Stamtonerekkja
C-dur-skalaen er ein av dei mest grunnleggjande og ofte brukte musikalske skalaene. Den er kjend som den 'naturlege' skalaen fordi han består av dei kvite tangentane på eit piano, og har ingen kryss eller b. Det betyr at den har ingen høgare eller lågare tonar, og det gjer han til eit ideelt startpunkt for musikklæring og komposisjon.
Sjølv om det er mange måtar å organisere tonar på, er den den mest grunnleggjande og vanlegaste måten i vestleg musikk å bruke skalaer på. Ein skala er rett og slett ei rekkje tonar som blir spelt i ein spesiell rekkjefølgje. C-dur-skalaen består av sju tonar: C, D, E, F, G, A og H.
Men vent litt, kanskje du tenkjer at du kjenner til C-dur-skalaen som: C, D, E, F, G, A og B. Dette kan forvirre nokre, men det er ganske enkelt å forklare. I tyske og nordiske musikktradisjonar, blir tonen B ofte kalla H. Dette skil seg frå den meir internasjonale notasjonen der vi bruker B i staden for H.
Men sjølv om vi kallar den siste tonen for B eller H, er oppbygginga av skalaen den same. Den er ein sekvens av heile og halve tonetrinn, arrangert slik: heil, heil, halv, heil, heil, heil, halv. Dette mønsteret gjev C-dur-skalaen, med ei blanding av harmoni og kontrast som ligg til grunn for mykje av den musikken vi høyrer kvar dag.
C-dur er ein "dur"-skala, som betyr at han har ein "glad" eller "lystig" klang. Dette kjem av måten tonane er ordna på, spesielt forholdet mellom den første tonen (kalla "tonika") og den tredje tonen (kalla "tersen"). I C-dur er tonika C og tersen E. Forholdet mellom desse to tonane hjelper til med å gi C-dur den karakteristiske lyden.
Kort sagt, C-dur-skalaen er ein av dei mest sentrale byggjesteinane i musikken. Den er enkel, men samstundes rik på potensiale for kreativitet og uttrykk. Det er ein grunn til at så mange komponistar, frå nybyrjarar til profesjonelle, stadig vendar tilbake til denne skalaen når dei skapar musikk.
Durskalaen i ulike toneartar
Durskalaer er viktige element i musikk og gir oss det grunnleggjande grunnlaget for det vi høyrer som harmoni og melodi. Nokon gonger blir dei kalla 'major scales' på engelsk, og det er dei vi brukar mest i vestleg musikk. I denne teksten skal vi diskutere korleis durskalaer er konstruerte i ulike toneartar.
Ein durskala er bygd opp av sju tonar. Når vi startar på C, får vi C-durskalaen: C D E F G A H. Rekkefølgja mellom tonane i ein durskala er heilt fast: to heile trinn, eit halvt trinn, tre heile trinn og eit halvt trinn. På denne måten blir avstanden mellom tonane i C-durskalaen: C til D (heilt trinn), D til E (heilt trinn), E til F (halvt trinn), F til G (heilt trinn), G til A (heilt trinn), A til H (heilt trinn) og H til C (halvt trinn).
Oppbygginga av durskalaer skal ALLTID vere den same, uansett kva utgangspunkt vi har. Når vi skal byggje opp ein durskala frå eit anna utgangspunkt enn C, må vi ta i bruk forteikn. Forteikna er # (kryss, som hevar tonen eit halvt trinn) og b (bemoll, som senkar tonen eit halvt trinn).
La oss sjå korleis det vert i g-dur. Utan å ta i bruk forteikn, vil tonane vere: G A H C D E F. Men viss vi følgjer oppbygginga av durskalaen, får vi eit problem mellom E og F. Her er det berre eit halvt trinn, men i ein durskala skal det vere eit heilt trinn mellom den sjette og sjuande tonen. For å løyse dette problemet, må vi heve tonen F eit halvt trinn. Det gjer vi ved å setje eit # føre tonen, som då vert ein F#. Så g-durskalaen vår vert: G A H C D E F#.
Denne prosessen gjentek vi for alle toneartane. Viss vi tek A som utgangspunkt, får vi følgjande tonar: A H C D E F G. Her må vi høve C til C# og G til G# for å få rett oppbygging av durskalaen. Så a-durskalaen vert: A H C# D E F# G#.
Dette systemet med trinn mellom tonane og bruk av forteikn er grunnlaget for alle durskalaene. Slik kan vi byggje opp durskalaer i alle toneartar, og alltid sikre oss at oppbygginga er rett.
Kvintsirkelen
Kvintsirkelen er eit hjelpemiddel som musikarar, komponistar og arrangørar bruker for å visualisere dei tolv tonane vi finn i den kromatiske skalaen. Dette konseptet er basert på det musikalske intervallet kjent som ein "rein kvint," som er ein avstand mellom to tonar som er fem diatoniske steg nedanfor eller over.
For å forstå kvintsirkelen, må vi først forstå korleis tonane er arrangerte. I midten av sirkelen har vi tonen C. Om vi følgjer sirkelen i klokkeretning, vil vi finne fallande kvintar, det vil seie tonar som ligg ein rein kvint under den førre tonen i rekkja. Med andre ord, for kvar rørsle vi gjer mot klokka, flyttar vi oss fem steg ned i tonerekkja.
Men kvintsirkelen er meir enn berre ein visuell framstilling av dei tolv tonane. Den kan også hjelpe oss med mange andre aspekt ved musikk:
1. Faste forteikn: Kvintsirkelen hjelper oss å finne ut kor mange faste forteikn det er i ei gitt toneart. Til dømes, om vi ser på tonen G i kvintsirkelen, ser vi at det er ein firkant (#) etter tonen. Dette betyr at tonearten G har ein fast # (F#).
2. Toneart med b og #: Kvintsirkelen kan også hjelpe oss med å bestemme kva for tonar som skal vere b eller # i ein gitt toneart. Til dømes, om vi ser på tonearten D, ser vi at det er to # etter tonen, noko som betyr at tonearten D har to faste # (F# og C#).
3. Harmonisering av melodiar: Når vi skal harmonisere ein melodi, kan kvintsirkelen hjelpe oss med å velje dei rette akkordane. Ved å følgje sirkelen, kan vi finne tonane som harmoniserer best med melodien.
4. Parallelltoneartar: Kvintsirkelen viser også korleis dei ulike toneartane er relaterte til kvarandre. Til dømes, C-dur og a-moll er parallelltoneartar fordi dei delar dei same tonane. Dei ligg på motset side av kvintsirkelen.
Kvintsirkelen er eit verktøy som gjer det einklare å forstå korleis tonar og toneartar fungerer saman i musikk. Med han kan musikarar og komponistar lage meir komplekse og interessante komposisjonar.
For å hugse rekkjefølgja på desse tonane kan vi anten telje oss fram til reine kvintar (dvs. 7 halve trinn) eller lære oss nokre hugsereglar. Dei hugsereglane du skal få lære her vil du òg få nytte av når du skal finne fram til faste forteikn i ei toneart.
For b-toneartene (tonane på venstre side i kvintsirkelen ovanfrå og ned) har vi denne regla: Far Bessøkte Esspen Asspen Dessutan Gesspen . For #-toneartene (tonane på høgre side i kvintsirkelen ovanfrå og ned) har vi denne regla: Gå Du Aldri Etter Hallgeir si Fisskestang
Dur-akkorden
Dur-akkorden er ein av dei fundamentale byggjesteinane i musikken, og det er viktig å forstå korleis dei fungerer for å kunne spele, skrive eller analysere musikk på ein effektiv måte. Ein dur-akkord, som er ein type trekløver, består av tre tonar: grunntone, stor ters og stor/rein kvint.
Grunntone: Dette er den første og oftast lågaste tonen i ein dur-akkord. Denne tonen bestemmer namnet på akkorden. Til dømes, om grunntonen er C, så vil akkorden bli kalla C-dur.
Stor ters: Dette er den midterste tonen i ein dur-akkord, og han ligg fire halve tonar (to heile tonar) over grunntonen. Om grunntonen er C, vil den store tersen vere E.
Stor/Rein kvint: Dette er den siste og oftast høgaste tonen i ein dur-akkord, og han ligg sju halve tonar (tre og ein halv heile tonar) over grunntonen. Om grunntonen er C, vil den store/reine kvinten vere G.
I det musikalske alfabetet har vi tolv tonar (A, A#, B, C, C#, D, D#, E, F, F#, G, G#) før vi når opp til neste oktav. Å telje halve tonar kan verke litt forvirrande i byrjinga, men med litt øving vil det bli einklare.
Ein kan visualisere og spele ein C-dur akkord på eit piano eller keyboard ved å trykkje på C (grunntonen), E (stor ters), og G (rein/stor kvint) samtidig. På ein gitar vil du normalt bruke fingrane dine til å trykkje på dei rette strengane på dei rette banda for å lage ein C-dur akkord.
For å samanfatte, dur-akkorden er ein av dei mest grunnleggjande og vanlege akkordane i musikken. Han består av ein grunntone, ein stor ters, og ein rein/stor kvint. Å forstå dur-akkorden kan hjelpe deg å få ei djupare forståing av musikk og gje deg dei verktya du treng for å spele, komponere og analysere musikk på ein meir kunnskapsrik og effektiv måte.
Moll-akkorden
Moll-akkorden, også kjend som moll-treklangen, er ein av dei mest grunnleggjande strukturane i tonal musikk. Denne akkorden er prega av ein litt mørkare, meir melankolsk tone enn den lysare, glade dur-akkorden.
Moll-akkorden består av tre tonar: grunntonen, ein liten ters over grunntonen, og ein kvint over grunntonen. Grunntonen er den første tonen i akkorden og gjev akkorden namnet. For dømes, i ein C-moll-akkord er C grunntonen.
Den vesle tersen er det som skil mellom ein dur-akkord og ein moll-akkord. I ein moll-akkord er tersen 'liten', som tyder at det er tre halve tonar mellom grunntonen og tersen. I dømet vårt med C-moll, er den vesle tersen Eb (E flat), som ligg tre halve tonar over C.
Kvinten er den siste tonen i treklangen, og ligg sju halve tonar over grunntonen. I C-moll-akkorden er kvinten G.
Så, for å samanfatte, består ein C-moll-akkord av tonane C (grunntonen), Eb (den vesle tersen), og G (kvinten).
På eit piano vil du finne C-moll-akkorden ved å spele C, Eb, og G samstundes. C er den kvite tangenten rett til venstre for dei to svarte tongeintane i midten av pianoet. Eb er den svarte tangenten rett til høgre for C, og G er den kvite tangenten rett til venstre for dei tre svarte tangentane litt lenger til høgre.
Så når du spele ein C-moll-akkord på pianoet, skal du trykkje på desse tre tangentane samstundes. Du vil då høyre den kjenneteiknande mørke, melankolske tonen av ein moll-akkord.
Det er viktig å merke seg at alle moll-akkordar følgjer same mønsteret: grunntonen, ein liten ters over, og ein kvint over grunntonen. Så ein F-moll-akkord vil bestå av F (grunntonen), Ab (den vesle tersen), og C (kvinten), og så vidare.
Å forstå og kjenne igjen moll-akkordar kan hjelpe deg å tolke og komponere musikk, og er ein viktig del av musikkteori.
Akkordar med fleire tonar
Akkordar er ein samklang av to eller fleire tonar som blir spelt samstundes. Når desse tonane blir kombinert, skapar dei ein unik klang som vi identifiserer som ein akkord. Det er mange ulike typar akkordar, og dei kan bli klassifisert etter kor mange tonar dei har, kva intervall dei inneheld, og korleis dei blir brukt i eit musikalsk stykke.
Eitt av dei vanlegaste døma på akkordar med fleire tonar er septimakkorden, også kjend som ein firklang. Septimakkorden byggjer på ein treklang, som kan vere dur eller moll, og legg til ein fjerde tone som ligg ein liten ters frå kvinten. Denne fjerde tonen er den sjuande tonen frå grunntonen, noko som gir septimakkorden sitt namn (septim kjem frå latin og tyder 'sjuande').
Septimakkorden er interessant fordi han har ein kompleks klang som kan skapa ein spennande effekt i musikk. Det er fleire variantar av septimakkorden, avhengig av kva grunntone og kva type treklang (dur eller moll) som blir brukt.
La oss ta for oss septimakkord i dur og moll. Ein dur-septimakkord er bygd opp av ein dur-treklang og ein liten septim. Til dømes, i C-dur septimakkord (C7) har vi tonane C (grunntonen), E (stor ters), G (kvinten), og Bb (liten septim). Ein moll-septimakkord er bygd opp av ein moll-treklang og ein liten septim. Til dømes, i C-moll septimakkord (Cm7) har vi tonane C (grunntonen), Eb (liten ters), G (kvinten), og Bb (liten septim).
Det er viktig å merke seg at septimen er den samen tonen både i dur- og moll-septimakkord, men fordi grunntonen og tersen er ulike, vil dei to typane septimakkordar ha ulik klang. Dur-septimakkorden har ein meir livleg og klar klang, medan moll-septimakkorden har ein meir dyster og melankolsk klang. Begge kan brukast for å skape dynamikk og interesse i eit musikalsk stykke.
Omvending
Omvending av akkordar er eit sentralt konsept i musikkteorien. Det refererer til å endre plasseringa eller sekvensen av notane i ein akkord. Vanlegvis er akkordane skrivne med grunntonen på botnen, det vil seie i grunnstilling. Men tonane i akkorden kan endrast i kva rekkjefølgje dei speler utan at det påverkar identiteten til akkorden. Dette er fordi akkorden er definert av dei spesifikke tonane den inneheld, ikkje av plasseringa av desse tonane.
Til dømes, ein C-dur treklang består av tonane C, E og G. I grunnstilling vil C vera den lågaste tonen. Men om vi endrar rekkjefølgja til E, G, C eller G, C, E, så har vi laga ein omvending av akkorden, utan at han mistar identiteten sin som ein C-dur akkord.
Ein treklang har to omvendingar. For C-dur treklang vil dei sjå slik ut:
- Første omvending: E (tersen) nederst, med G og C oppå.
- Andre omvending: G (kvinten) nederst, med C og E oppå.
For firklangar er det ein ekstra tone, og dette gir oss moglegheit for ein tredje omvending. Om vi ser på ein C-dur7 akkord, som består av tonane C, E, G og H, vil vi ha følgjande omvendingar:
- Første omvending: E (tersen) nederst, med G, H og C oppå.
- Andre omvending: G (kvinten) nederst, med H, C og E oppå.
- Tredje omvending: B (septimen) nederst, med C, E og G oppå.
Ein viktig del av musikkteori er å forstå korleis akkordane fungerer i ulike toneartar. I alle toneartar, anten dur eller moll, har vi tre hovudtreklangar. Desse er grunntonen, den fjerde og den femte tonen i tonearten. Til dømes, i C-dur er hovudtreklangane C-dur, F-dur og G-dur. Om du lærer deg desse hovudtreklangane, vil du kunne akkompagnere dei fleste songar i den gitte tonearten.