BETA
Å fortelje og skrive historier er ein kreativ prosess. Du brukar adjektiv, ord som beskriv noko, for å gje liv til historia di. Tenk på synsvinklar, kva perspektiv ser vi historia frå? Det hjelper å førestille seg scenene i detalj. Handlingsreferat gir oss ei snøgg oversikt over kva som skjer, medan indirekte tale og tankereferat lèt oss sjå karakterane sine tankar og ord. Skildring med ulike ordtypar gjer oss i stand til å forme ei levande verd. Verkemiddel som kontrast, samanlikning og symbol kan gje djupare meining i teksten. Aksentteikn og rett samanskriving eller særskriving er viktig for korrekt språk.
Forteljing
En uventet gjest B
Ei forteljing er ei form for tekst, ofte ei kort eller lengre historie, som gir oss ei skildring av noko som har skjedd, anten i røynda eller i fantasien. Mange forteljingar er fri dikting, også kjent som fiksjon, og dei kan ha form som noveller, romanar, film, teater, og meir. Hensikta med slike tekstar er å fortelje, underhalde, fantasere, røre og å påverke.
Å skrive ei forteljing inneber å bruke fantasien. Det er her ein har fridomen til å "lyge", det vil seie, å skape ei historie som ikkje nødvendigvis har hendt. Det er viktig å fokusere på dei vesentlege elementa i historia og å gjere henne interessant å lese eller å lytte til. Forteljingar kan transportere lesaren til andre tider, stadar og liv, og tilby ei rik kjelde for å forstå ulike livserfaringar, kulturer og idear.
Forteljingar er ofte strukturert rundt ei konflikt eller eit prosjekt som set handlinga i gong. Dette elementet av konflikt eller prosjekt skaper spenninga i historia, og byggje seg opp mot eit høgdepunkt eller vendepunkt. Etter vendepunktet følgjer vanlegvis ein kort slutt, som viser korleis situasjonen er etter at konfliktene eller prosjektet er løyst. I nokre høve kan forteljinga ha ein open slutt, der lesaren er den som må tolke kva som skjer vidare.
Kanskje den siste forteljinga du las eller høyrde, eller den siste filmen du såg, hadde nettopp denne strukturen? Forteljingar er populære fordi dei engasjerer oss, deira evne til å skape empati, forståing, og underhaldning er uovertruffen. Dei lèt oss leve tusenvis av liv, utforske ulike univers, og lære om oss sjølve og andre på måtar som ellers ville vere utilgjengelege.
Det er eit utal av forteljingar å lese der ute, og mange ulike måtar å nyte dei på. Uavhengig av om du føretrekk å lese ei god bok, lytte til ei lydbok, eller sjå ein film, kan du vere sikker på at forteljingar vil halde fram med å påverke, underhalde og engasjere oss. Strukturen i ei forteljing, med konflikt, spenning, vendepunkt og slutt, er ein av grunnane til at dei har så stor interesse og påverknad.
Innleie ei forteljing
Innleiinga på ei forteljing er svært sentral, på lik linje med hovudet til fisken. Den er ofte det første vi som lesarar møter i teksten, og spelar ei vesentleg rolle for å setje tonen for heile historia. Det er her forteljinga byrjar, og nettopp av den grunn kallar vi denne delen for innleiing.
I innleiinga blir vi gjerne introduserte for kven forteljinga handlar om. Det kan vere ein hovudperson, ei gruppe menneske, eller kanskje eit heilt samfunn. Gjennom denne introduksjonen byrjar vi som lesarar å danne oss eit bilete av personane vi skal følgje, og vi byrjar å knyte oss til dei på eit eller anna plan.
I tillegg til å gje oss informasjon om kven forteljinga handlar om, gir innleiinga oss ofte ei viss innsikt i kor og når historia utspelar seg. Det kan vere i ei lita bygd på Vestlandet på 1800-talet, i framtida i New York, eller kanskje på ei avsidesliggjande øy i Stillehavet. Dette bidreg til å byggje opp ein kontekst som hjelper oss å forstå handlingane og reaksjonane til dei involverte betre.
Likevel er innleiinga ikkje berre ei samling av fakta som presenterer personane og miljøet. Den skal også gripe fatt i lesaren og gi lyst til å lese vidare. Ei god innleiing skal vekkje nysgjerrigheit, stille spørsmål, og vise oss noko som engasjerer oss og gjer at vi vil vite meir. Den skal treffe oss på eit visst nivå, anten det er gjennom humor, drama, mysterium, eller ein annan vri som gjer oss interesserte i forteljinga.
Innleiinga bør vere ganske kort. Det er viktig å hugse at ei innleiing ikkje er staden for lange utgreiingar eller detaljerte beskrivingar. Det er heller staden for å pirre lesaren si interesse og gje dei nok informasjon til at dei kan dykke ned i resten av forteljinga med forventning og interesse.
Til slutt er det verd å merke seg at gode forteljingar er skrivne slik at du kjenner du må lese vidare. Dei klarer å skape ei sterk kopling mellom innleiinga og resten av forteljinga, og bruker denne koplinga til å trekkje lesaren inn og halde på interessa.
Hovuddelen av ei forteljing
I hovuddelen skjer det viktigaste i historia. Dette er den lengste og mest spennande delen av forteljinga, og det er her handlinga utviklar seg. Lesaren får vite kva som skjer med personane, kva utfordringar dei møter, og korleis dei prøver å løyse problema sine.
Ei forteljing handlar som oftast om ei konflikt eller eit prosjekt. Det er dette som set handlinga i gang. Konflikten eller prosjektet kan vere mange slags ting – for eksempel:
ein skurk som prøver å rane bestemor
ein som prøver å jukse på prøva og blir avslørt
ei jente som opplever noko skummelt i mørket
ein debutkonsert som skal gå bra
ein ven som prøver å rette opp ein feil
Konflikten eller prosjektet skaper spenning, og denne spenninga byggjer seg opp mot eit høgdepunkt. Der skjer noko avgjerande – noko som snur historia eller endrar alt. Dette kallar vi vendepunktet.
I hovuddelen møter hovudpersonen som regel eit problem. Kanskje kjem dei i ein vanskeleg situasjon, må ta eit tøft val, eller oppdagar noko uventa. Gjennom det som skjer, ser vi korleis personen utviklar seg og lærer noko nytt om seg sjølv.
I ei forteljing er det lurt å ha litt variasjon i tempoet. Du kan skildre viktige scener grundig – dette kallar vi utvida augneblink. Då bruker du fleire sansar, som syn, lukt og lyd, for å vise stemninga. Når du vil at historia skal gå raskt framover, kan du auke tempoet og hoppe over det som ikkje er så viktig.
Når du skriv, kan du bruke ulike måtar å fortelje på. Dei fem vanlegaste er:
handlingsreferat – du fortel kva som skjer
skildring – du viser korleis noko ser ut eller kjennest
tankereferat – du fortel kva personen tenkjer
replikkar – du viser kva som blir sagt
indirekte tale – du fortel kva nokon sa, utan å bruke direkte tale
Ein god forteljar bruker gjerne fleire av desse for å gjere teksten levande.
Du kan bruke frampeik for å gi hint om noko som kjem til å skje seinare. Det gjer lesaren nysgjerrig.
Parallellhandling betyr at du fortel om to eller fleire handlingar som skjer samstundes – for eksempel to personar som opplever kvar sin versjon av same hending.
Hovuddelen kan vere spennande, trist, morosam eller overraskande. Stemninga påverkar korleis du skriv. Ei spennande historie har gjerne høgt tempo, medan ei trist forteljing kan vere rolegare.
Du kan òg bruke språklege verkemiddel for å gjere teksten meir interessant:
gjentaking for å understreke noko viktig
humor for å få lesaren til å smile
ironi for å seie det motsette av det du meiner
kontrast for å vise motsetningar
samanlikning (med ord som som eller lik)
metafor (ei samanlikning utan samanlikningsord)
personifikasjon (når abstrakte ting får menneskelege eigenskapar)
besjeling (når dyr, plantar eller ting får menneskelege eigenskapar)
Forteljaren er den som fortel historia. Det treng ikkje vere forfattaren. Forteljaren kan vere éin av personane i historia, eller sjå alt utanfrå. Kven som fortel, påverkar korleis lesaren opplever forteljinga.
I ei forteljing bør du berre ta med det som er viktig. Ei god historie handlar som oftast om éi hending. Start og slutt historia så nær denne hendinga som mogleg.
Hovuddelen er den mest spennande delen av forteljinga. Her skjer handlinga, spenninga byggjer seg opp, og personane utviklar seg. Konflikten eller prosjektet står i sentrum, og du bruker forteljemåtar, språklege verkemiddel og variasjon for å gjere historia levande og interessant.
Avslutte ei forteljing
Når du skriv ei forteljing, ligg makta i hendene dine til å avgjere korleis historia skal slutte. Denne delen av forteljinga kallar vi for avslutninga. I avslutninga vert handlinga runda av, hendingane får enden sin, og lesaren får svar på spørsmåla som har vorte stilte gjennom forteljinga. Likevel, korleis ei forteljing avsluttast, kan variere veldig.
Eit vanleg trekk ved avslutningar er at problemet eller konflikten i historia er løyst. Kanskje hovudpersonen har nådd målet sitt, eller kanskje ein motstandar har vorte overvunnen. Korleis konflikta løysast, kan ofte avspegle temaet i forteljinga. Til dømes, i ei forteljing om vennskap kan det vere at hovudpersonane løyser ei misforståing og forsonar seg. I ei eventyrforteljing kan helten overvinne ein vond trollmann og bringe fred tilbake til kongeriket.
Ei forteljing kan ende på ulike måtar, anten godt eller dårleg. Somme gonger går alt som du har forventa eller håpa på. Hovudpersonen får kanskje det dei ynskjer mest, eller alt går rett veg for dei. Andre gonger kan avslutninga vere litt overraskande. Det kan vere at noko uventa skjer, eller at det er ei vending i historia som du ikkje hadde sett for deg.
Eit anna alternativ er ei open slutt, kor lesaren må tolke kva som skjer vidare. I slike avslutningar vert ikkje alle spørsmål svarte på, og det kan vere at du som forfattar overlèt til lesaren å fylle ut detaljane. Dette kan skape ein meir involverande leseoppleving, sidan lesaren får sjansen til å bruke sin eigen fantasi og tolkningar for å fullføre historia.
Det finst altså mange måtar å avslutte ei forteljing på. Det er viktig å tenkje på kva slags inntrykk du ynskjer å gi lesaren, og korleis du kan bruke avslutninga til å forsterke temaet og bodskapen i forteljinga di.
Sjangertrekk til forteljing
Ei forteljing er ein rik og mangfaldig litterær form. La oss dykke djupare inn i dei ulike aspekta av sjangertrekk og struktur som er til stades i ei forteljing.
For det første, startar ei forteljing med ein tittel. Eit godt val av tittel kan vekkje leselyst og gi lesaren eit hint om kva forteljinga handlar om. Tittelen er det første lesaren møter, og det kan setje tonen for resten av forteljinga.
Deretter kjem innleiinga. Innleiinga er ein viktig del av forteljinga som skal fange lesaren si interesse. I denne delen skal lesaren få opplysningar om kvar og når handlinga skjer, kven som er med, og kva konflikta eller prosjektet handlar om.
Det neste elementet er hovuddelen. Dette er kjerneelementet i forteljinga som skal handle om ei konflikt eller eit prosjekt nokon vil gjennomføre. Det er vanlegvis i hovuddelen at ein finn høgdepunkt i historia, der spenninga er på topp, og vendepunktet kjem.
Etter hovuddelen kjem avslutninga. Her blir spenninga løyst ut, og forteljinga får ein slutt. Avslutninga kan vere lukkeleg, trist, overraskande, morosam eller irriterande. Det er også mogleg med ei open slutt der lesaren må tenkje seg til kva som skjer vidare.
Ei god forteljing kan også skilje seg ut med måten handlinga er bygd opp på. Ei forteljing kan velje å skildre handlinga i ei kronologisk rekkjefølgje, frå byrjinga til slutten. Alternativt, kan ein nytte teknikkar som in medias res der ein går rett på handlinga utan innleiing, eller retrospektiv teknikk der ein byrjar med slutten og ser tilbake på det som har hendt.
Ei forteljing brukar ulike forteljemåtar som handlingsreferat, skildring, tankereferat, replikkar og indirekte tale. God variasjon mellom ulike forteljemåtar gjer tekstar gode. Ved å bruke utvida augeblink, kan ein skildre ei scene svært grundig, medan ein kan auke tempoet for å skape kontrast.
Språklege verkemiddel som gjentaking, humor, ironi, kontrast, samanlikning, metafor, personifikasjon og besjeling kan også bli brukt for å gi forteljinga djupn og nyanse. Desse verkemidla kan gi forteljinga eit visst liv og gi lesaren ei meir engasjerande leseoppleving.
Ein annan viktig teknikk som ofte blir brukt i forteljingar er frampeik. Ved å leggje inn hint om noko som kjem til å skje seinare i forteljinga, kan forfattaren skape spenning og halde lesaren engasjert. Dette er meir vanleg i noveller.
Til slutt, er synsvinkelen viktig i ei forteljing. Forteljaren formidlar handlinga til lesaren. Forteljaren og forfattaren treng ikkje vere same person, og forteljaren kan sjå handlinga utanfrå, eller vere ein av personane i handlinga. Dette kan påverke korleis handlinga blir oppfatta av lesaren.
Ei forteljing kan ikkje berre underhalde, men også gi lesaren meir å tenkje på, ha ein moral, eller påverke på annan måte. Desse er alle viktige aspekt ved ei vellykka forteljing. Ved å meistre desse sjangertrekka, kan ein skrive engasjerande og minneverdige forteljingar.
Å arbeide med ei historie
"Ei namnelaus forteljing" N
En ganske alminnelig flue av middels størrelse B
Å arbeide med ei historie er ein prosess, og korleis ein går fram kan variere ut frå typen historie ein skriv.
Om ein skal skrive ein kort tekst, ein forteljing eller ei novelle, vil ein sannsynlegvis ikkje ha plass til meir enn ei handling. Korte tekstar har ofte eit enkelt fokus, og det er viktig å halde denne handlinga konsis og engasjerande. I korte tekstar er det vesentleg å vere direkte og til punktet, der kvar setning, kvart ord, tel.
For å nærme seg skrivinga av korte tekstar, kan ein starte med å klargjere nokre grunnleggjande faktum om historia. Kven er dei viktigaste personane? Kva er den sentrale konflikta? Kvifor bør lesaren bry seg om det som skjer? Etter å ha definert dette, kan ein arbeide med eit samandrag av historia. Dette samandraget vil fungere som eit vegkart for skrivinga. Til slutt, reflekter over dine eigne tankar om historia. Kva vil du at lesaren skal tenkje eller kjenne? Korleis kan du best formidle desse tankane og kjenslene gjennom historia?
Når det gjeld lengre tekstar, som romanar og drama, har ein meir plass til å utforske fleire parallelle handlingar. Desse parallelle handlingane kan flette seg inn i hovudhandlingslinja, og gjere den meir avansert.
Ei historie, anten kort eller lang, kan delast inn i ulike delar. Desse delane kan noterast ned som handlingpunkt for å gi oversikt over strukturen. Her inkluderer ein det som skjer i historia, personane i handlinga, frampeik (det vil seie hint om kva som kan hende seinare i historia), og tema som historia tek opp.
Tematikk og hovudtema er sentrale komponentar i alle historier. Tema kan vere konkrete, som kjærleik, død, eller hemn, men kan også vere meir abstrakte, som identitet, menneskeleg natur, eller den menneskelege tilstanden. Ei god historie vil ofte utforske hovudtemaet gjennom ulike vinklingar og gjennom ulike personar, konfliktar og situasjonar.
Å arbeide med ei historie er eit kunstverk, og krev tid, tålmod, og refleksjon. Men med ei klar forståing av handlinga, personane, frampeika, og tematikken, kan ein skape ei historie som er både engasjerande og tankevekkjande.
Samtale om litteratur
Å snakke saman om litteratur er viktig for å forstå tekstar betre og utvikle kritisk tenking. I norskfaget øver vi på å snakke om tekstar, noko som hjelper oss med å bli betre til å uttrykke oss munnleg og delta i diskusjonar. Slike samtalar kan skje i klassen eller i grupper, og gir oss sjansen til å dele leseopplevingar og sjå tekstar frå ulike vinklar.
Det er mange fordelar med desse samtalane. Dei kan gjere lesing meir spennande ved å dele og diskutere personlege tankar om teksten. Det kan også gje oss meir sjølvtillit når vi merkar at våre meiningar blir høyrde og respekterte av andre. I tillegg kan vi utvikle sosiale ferdigheiter og lære å samarbeide.
For å ha gode samtalar om litteratur, er det viktig at alle deltek med sine tankar og idear, og at vi diskuterer ulike delar av teksten saman. Læraren kan oppmode til å lese med eit bestemt fokus, og vi kan lage reglar for samtalen, som å respektere andre sine meiningar, lytte godt og ikkje avbryte. Læraren kan vere ein støtte, men elevane kan gjerne leie samtalen og ta notat.
Målet med ein litterær samtale er ikkje å bli einige om éi tolking, men å sjå korleis ulike tolkingar kan styrkast, bli nyanserte eller endra gjennom diskusjon. Elevane lærer å verdsetje ulike perspektiv og forstå at ein tekst kan tolkast på mange måtar. Læraren bør gi tilbakemelding både på tolkingane og på korleis elevane deltek i samtalen. Slik blir samtalar om litteratur eit viktig verktøy for læring og personleg vekst.
Lese forteljing
Å lese ei forteljing er ikkje berre om å formidle orda på papiret, men om å formidle stemninga, rytma og tonen som er laga av forfattaren. Lesing, særleg høgtlesing, er ein kunstform i seg sjølv, ein prosess der ord blir omgjorte til levande bilete gjennom stemma og uttrykket til den som les.
Først og fremst er det viktig at du sjølv opplever det du les. Før du set deg ned for å lese høgt, kan det vere nyttig å lese teksten stille for deg sjølv først. Ved å lese gjennom teksten på førehand, kan du forstå innhaldet og gjere deg opp ei meining om korleis du vil formidle den.
For å lese med innleving, er det naudsynt å variere både tempo, pausar, stemmestyrke og toneleie. Dette vil hjelpe deg med å bringe teksten til live, gi dybde til karakterane, og skape ei stemning som passar til innhaldet. Det er som om du er dirigenten, og orda er ditt orkester.
Når du les høgt, er det ikkje berre orda som er viktige, men også stemma du gir dei. Det kan vere lurt å lytte nøye til korleis stemninga endrar seg i teksten. Er det skummelt? Er det komisk? Byggjer spenninga seg opp? Kva slags typer er personane? Korleis høyrest replikkane ut? Dette kan hjelpe deg med å tilpasse lesinga di til stemninga i forteljinga.
Å lese høgt er ikkje berre ein monolog, men eit samspel mellom deg og dei som lyttar. Å ha augekontakt med tilhøyrarane kan hjelpe deg med å fange deira merksemd og tilpasse lesinga etter reaksjonane deira. Dette kan gjere lesinga di meir levande og engasjerande.
Å lese høgt kan verke skremmande i byrjinga, men husk at øving gjer meister. Prøv deg fram, eksperimenter med ulike stemmer for karakterane, og ikkje vær redd for å vise ditt oppriktige engasjement for forteljinga. Det er ikkje berre orda du formidlar, men også kjenslene, stemninga og personlegdommane til karakterane. Å kaste seg ut i lesinga med eit oppriktig engasjement kan skape ei minneverdig leseoppleving for både deg og dei som lyttar.
Adjektiv
Eit adjektiv er ein viktig del av talespråket og skriftspråket vårt. Det er ei ordklasse som er tett knytt til substantiv eller pronomen. Hovudoppgåva til adjektiva er å beskrive eller presisere eigenskapane ved det substantivet eller pronomenet dei står i samband med. Ved å bruke adjektiva flittig kan vi skildre situasjonar, personar eller ting på ein meir detaljert og levande måte.
Dei fleste adjektiva kan vi gradbøye, det vil seie at vi kan endre forma på adjektivet for å uttrykkje grad av ein eigenskap. Dette gjer vi ved å leggje til endingar eller ved å bruke hjelpeord. Vi har tre grader: positiv, komparativ og superlativ.
Positiv er grunnforma av adjektivet, som 'glad'. Komparativ uttrykkjer ein høgare grad, og blir ofte laga ved å leggje til '-are' på slutten av adjektivet, som 'gladare'. Superlativ uttrykkjer høgste grad, og blir ofte laga ved å leggje til '-aste' på slutten av adjektivet, som 'gladaste'.
Enkelte adjektiv har eit vokalskifte i stammen når dei blir gradbøygd, og vi legg til endingane '-reie' og '-st'. Eit døme er 'liten', som blir 'mindre' i komparativ og 'minst' i superlativ.
Det finst òg ei gruppe adjektiv som har bøying med ulike stammer. Det vil seie at i staden for å leggje til ei ending for å lage komparativ eller superlativ, endrar vi stammen i ordet. Eit døme er adjektivet 'god', som blir 'betre' i komparativ og 'best' i superlativ.
Lange adjektiv og adjektiv som endar på '-a', '-(i)sk', '-ete' og '-ande', blir ofte gradbøygde med hjelpeorda 'meir' og 'mest'. Til dømes, i staden for å seie 'interessantare', seier vi ofte 'meir interessant'.
Å bruke adjektiv effektivt kan gjere språket vårt rikare og meir uttrykksfullt, og det gir oss moglegheita til å beskrive verda rundt oss på ein nøyaktig og livleg måte. Det er viktig å kjenne til dei ulike bøyingsformene og korleis vi bruker dei for å uttrykkje ulike grader av eigenskapar.
Synsvinklar
Å skrive frå ulike synsvinklar handlar om korleis ein vel å fortelje ei historie. Som forfattar kan du velje å presentere hendingane gjennom auga til ein bestemd person, eller du kan ta ei meir nøytral rolle og la hendingane gå føre seg utan personleg innblanding.
I somme tilfelle kan det hende at forfattaren sjølv er forteljaren. Dette høver best når forfattaren vil formidle noko personleg eller vil dele eigne erfaringar eller meiningar. Då er det naturleg at forfattaren sjølv er forteljaren som formidlar handlinga til lesaren.
Autoral synsvinkel, ofte omtalt som tredjepersons-synsvinkel, er når forteljaren ikkje er ein del av handlinga i historia. Denne synsvinkelen kan minne om ein "fluge på veggen", som ser alt som skjer utan å delta aktivt. Forteljaren fortel kva personane seier og gjer, men kan også gje innsyn i kva personane tenkjer. Dette er kjent som den allvitande forteljaren, og gir forfattaren stor fridom til å formidle ulike aspekt ved historia.
På den andre sida finst det personal synsvinkel, der forteljaren faktisk er ein av personane i historia. Dette kan vere ei førstepersons-forteljing, der eg-forteljaren fortel historia frå sitt eige perspektiv. Dette kan skape ei sterkare emosjonell kopling mellom lesaren og forteljaren, ettersom lesaren får direkte tilgang til forteljaren sine tankar, kjensler og oppfatningar.
Forteljing i tredje person kan også sjåast på som ein type personal synsvinkel, spesielt når synsvinkelen er avgrensa til ein karakter i historia. I slike tilfelle er forteljaren ikkje del av handlinga, men fortel historia utifrå eitt personleg synspunkt.
I sum er det mange måtar ein kan skrive på, og val av synsvinkel kan ha stor innverknad på korleis historia blir oppfatta av lesaren. Det er opp til forfattaren å vurdere kva slags synsvinkel som best vil formidle det dei ønskjer å uttrykkje gjennom historia si.
Å førestille seg
Å førestille seg er ei grunnleggande menneskeleg evne. Dette kan inkludere å tenkje på noko som har skjedd, noko som kan hende, eller noko heilt oppdikta (fiktivt).
I litteraturen er evna til å førestille seg særleg viktig, ikkje berre for forfattaren, men også for lesaren. Forfattaren brukar sin eigen fantasi til å skape eit univers av ord, forteljingar, karakterar og situasjonar. Dette kan vere basert på verkelege hendingar, eller det kan vere heilt oppdikta – ein fiksjonstekst. Døme på tekstar der forfattaren har brukt si eiga evne til å førestille seg inkluderer segn, eventyr, forteljingar, noveller, lyrikk og romanar.
Å førestille seg i ein tekst kan bety å skildre noko som har skjedd, eller å dikte opp heile eller delar av handlinga. Dette kan bli gjort gjennom dei fem forteljemåtane: handlingsreferat, indirekte tale, tankereferat, replikkar og skildring. Desse er ulike måtar forfattaren kan bruke for å føre forteljinga vidare og for å engasjere lesaren.
Forfattaren kan også bruke ulike verkemiddel for å hjelpe lesaren til å førestille seg det som skjer i teksten. Dette kan inkludere språklege verkemiddel, som bruk av adjektiv og metaforar, til å skape levande og engasjerande bilete. Synsvinkelen kan også påverke korleis lesaren førestiller seg handlinga, og komposisjonen av teksten – korleis han er strukturert og ordna. Tekstbinding, det vil seie korleis ulike delar av teksten heng saman, er også viktig for å skape ei heilskapleg førestilling.
Å førestille seg handlar ikkje berre om å skape bilete og idear i hovudet. Det handlar også om å fange lesaren si interesse, å engasjere deira eigne evner til å førestille seg. Det er å skape ei tekstverd som lesaren kan sjå for seg, ei verd der dei kan utforske og oppleve det forfattaren har skapt. På denne måten blir lesaren ikkje berre passivt med i teksten, men ein aktiv deltakar i å forme og forstå han.
Handlingsreferat
Eit handlingsreferat er eit samandrag av hendingane i ein tekst, ei forteljing, eit eventyr, ei novelle eller eit møte. Hovudfunksjonen er å formidle kva som skjer eller har skjedd på ein klar, strukturert og nøytral måte, slik at lesaren får oversikt over handlinga utan å måtte lese eller oppleve heile teksten sjølv.
I forteljingar, eventyr og noveller tek handlinga ofte utgangspunkt i ein konflikt eller ei utfordring som driv forteljinga framover. Det kan vere eit problem hovudpersonen må løyse, ein konflikt mellom personar, eller ein kamp mellom ulike verdiar og krefter. Handlingsreferatet skal oppsummere denne utviklinga frå byrjing til slutt – frå introduksjonen av situasjonen og personane, gjennom konflikt og handling, til avslutninga.
Eit godt handlingsreferat er kort, presist og nøkternt. Det skal gjengi dei viktigaste hendingane i kronologisk rekkjefølgje utan eigne meiningar, vurderingar eller tolkingar. Språket bør vere sakleg og tydeleg, og referatet bør svare på spørsmåla: Kven handlar teksten om? Kvar og når skjer handlinga? Kva er hovudhendingane, og korleis utviklar dei seg? Målet er å gje eit samanhengande bilete av kva som skjer, slik at lesaren forstår hovuddraga i forteljinga.
Ein variant av handlingsreferat er møtereferatet. Dette er ei oppsummering av kva som skjer under eit møte, og har ein meir praktisk funksjon. Eit møtereferat inneheld vanlegvis informasjon om tid og stad for møtet, kven som deltok, kva saker som vart tekne opp, eventuelle vedtak og kven som skreiv referatet. Slike referat er nyttige både for dei som var til stades, og for dei som ikkje kunne delta, fordi dei gir eit oversyn over møtet sin gang og resultata som vart oppnådde.
Eit handlingsreferat skil seg frå eit samandrag ved at det har fokus på sjølve handlinga – altså det som skjer. Eit samandrag, derimot, kan omfatte fleire typar innhald, som idear, argument, tema og poeng, og blir ofte brukt når ein skal oppsummere fagtekstar, bøker eller forsøk.
Indirekte tale
Å skrive i indirekte tale er ein teknikk som ofte blir nytta i både skriftleg og munnleg kommunikasjon. Denne metoden lèt oss formidle informasjon eller framstille noko nokon andre har sagt, på vår eigen måte. I staden for å seie (sitere) direkte kva nokon har sagt, omformulerer (parafraserer) vi altså med eigne ord.
Når vi formulerer noko i indirekte tale på nynorsk, nyttar vi som oftast leddsetningar. Ein leddsetning er ein underordna setning som fungerer som eit ledd i ei hovudsetning. La oss sjå på nokre døme for å illustrere korleis dette fungerer:
Direkte tale: "Eg snakkar norsk," sa han.
Indirekte tale: Han sa at han snakkar norsk.
I det første dømet har vi direkte tale, der vi rapporterer ordrett kva personen sa. I det andre dømet har vi indirekte tale, der vi fortel kva personen sa, men ikkje med dei nøyaktige orda. Legg merke til at vi i indirekte tale bruker "at" for å innleie leddsetninga. Her er eit anna døme:
Direkte tale: "Heiter du Maria?" spurde ho.
Indirekte tale: Ho spurde om ho heiter Maria.
Her ser vi at vi i indirekte tale nyttar "om" for å innleie spørsmålet, i staden for "at". Dette er vanleg når vi gjengir spørsmål i indirekte tale.
Tankereferat
Eit tankereferat, som namnet antydar, er ei samansetning av ordet "tanke" og "referat". Her kombinerer vi det abstrakte og det konkrete. Tankar er abstrakte idear som surrar rundt inne i hovudet vårt. Eit referat er derimot ein konsis, men fullstendig samandrag av noko som har skjedd. Så, når vi skriv eit tankereferat, gir vi ord til tankane eller kjenslene til ein eller fleire personar i ei forteljing.
Eit tankereferat kan vere ein effektiv metode for å skape indre spenning i ei forteljing. Dette kan oppnåast gjennom å vise lesaren kva personane tenkjer og kjenner, gjerne gjennom ein indre monolog. Når vi skriv eit tankereferat, står vi som forteljarar som ei "fluge på veggen". Vi kan gjengi det som blir sagt, men vi kan også dykke djupare inn i det usagte, i det som blir tenkt og kjent.
Tankereferatet treng ikkje å vere særskilt langt, men det kan også vere utfyllande, avhengig av kor grundig ein vil utforske det indre landskapet til personen (karakteren). Ein kan skrive eit tankereferat på mange måtar, og det er ingen spesiell regel for korleis teiknsetjinga skal vere.
La oss sjå på eit døme. I den første setninga: "Det hadde vore skikkeleg herleg med heilt fri i helga, tenkte Cassie", får vi eit kort, men innsiktsfullt glimt av Cassies ønskje. Dette er eit tankereferat som gir oss innsikt i kva Cassie tenkjer.
Eit anna døme kan vere meir utfyllande, som: "Cassie sat ved skulepulten sin og lét tankane flyge til ein betre stad. Det var fredag, og Cassie hadde overhøyrt Collin i parallellklassen snakke med kompisane sine i lunsjen. Dei skulle på stranda i helga, og ho ønskte verkeleg at ho også kunne dra dit. Men nei, ho må sitje barnevakt". Her blir vi introduserte for eit meir komplekst landskap av Cassie si indre verd, hennar lengslar og frustrasjonar.
Å skrive eit tankereferat kan vere ein kraftfull metode for å formidle kjensler og tankar hos personane i ei forteljing. Dette gir djupn til karakterane og gir lesaren innsikt i deira indre verd.
Skildre med ulike ord
Å skildre med ulike ord er ein nødvendig ferdigheit for å kommunisere effektivt og skape rike, nyanserte bilete. Her skal vi sjå på korleis ein kan bruke synonym, antonym, denotasjonar, konnotasjonar, og ord med positiv, negativ, eller nøytral lading for å skildre ulike konsept og situasjonar.
Synonym er ord med same eller nesten den same betydninga som eit anna ord. Dei kan vere nær-synonym, som "kvinne", "jente", "kjerring", og "dame", eller fjern-synonym, som har delvis same tyding. Døme på sistnemnde kan vere "frykt" og "uro", som begge handlar om ein negativ sinnsstemning, men ikkje er heilt like. Det finst også synonymordbøker som kan hjelpe deg å finne passande synonym.
Antonym er ord som (stort sett) betyr det motsetje av eit anna ord. Til dømes er både "liten" og "kort" antonym til "lang". Antonym kan hjelpe oss å skildre kontrastar og skape klårare bilete.
Denotasjon er når eit ord berre viser til det saklege innhaldet. Til dømes, "vatn" vil i denne samanhengen referere til noko ein kan drikke eller bade i, og "orkan" vil bety vind med styrke over 32,7 m/s.
Konnotasjonar er derimot dei tilleggsbetydningane som eit ord kan ha. Til dømes, "døypevatn" kan i tillegg til den denotative betydninga også symbolisere livet, og "orkan" kan ha tilleggsbetydningar som opprør, ukontrollerte rørsler, og maktlause.
Orda vi vel, kan gi eit positivt, nøytralt eller negativt inntrykk. Positivt lada ord, eller plussord, som "slår fast", "imponerer", "viser stor evne til", "demokrati", og "fornuftig", gjev ein positiv tone. Negativt lada ord, eller minusord, som "sutrar over", "klagar over", "overgrep", og "kaoskameratane", gir derimot ein negativ tone.
Nøytrale ord, eller nullord, gir ikkje noko spesielt inntrykk. Desse kan vere "skriv", "meiner", "Stortinget", "politiet", og "elevane". Ved å bruke ei blanding av desse orda, kan ein skildre med ein rikdom av uttrykk og nøyansar, og dermed betre formidle tankane og meiningane sine.
Kontrast
Kontrast er motsetningar eller motstykke, og er ein viktig del av både visuell og litterær kunst. Kontrast kan bli brukt til å framheve ulike sider ved ein tekst, bilete eller ide, og hjelper til med å skape interesse.
Når vi snakkar om kontrast i tekst, kan det vere bruken av antonym, eller ord som har motset tyding. Som døme kan ord som lys og mørke, god og vond, snill og slem, klok og dum, hjelpsam og latt, vakker og stygg alle bli brukte til å skape kontrast. Dette kan fremje forståinga av teksten din og gjere innhaldet meir levande og engasjerande.
Kontrast er ein populær teknikk i mange sjangrar, og kampen mellom det gode og det vonde er eit viktig tema i mange forteljingar, uavhengig av sjanger. Å setje motsetningar opp mot kvarandre kan skape ei spennande og engasjerande leseoppleving.
I visuell kunst, slik som måleri og fotografi, blir kontrast ofte brukt til å skape visuell interesse. Kontrast kan vere stor eller liten mellom fargar, og dette kan påverke korleis vi oppfattar eit bilete. Til dømes, kontrasten mellom lys og mørke, eller mellom svart og kvitt, kan bli utnytta for å skape sterke visuelle motsetningar, som kan skape ei kraftig effekt.
I tillegg kan det også vere kontrast mellom ulike delar av ein tekst. Dette kan skape ein kontrast i stemning, tone, tema, eller til og med stil, som kan gi lesaren ei djupare forståing av innhaldet i teksten. Til dømes kan ein forfattar skrive ein veldig alvorleg del av ei historie, og deretter følgje opp med ein lettare, humoristisk del for å skape kontrast.
Samanlikning
Samanlikning er ein sentral del av det språklege uttrykket. Det er ei form for språkleg bilete som gjev oss høve til å formidle meiningar og tankar på ein meir levande måte.
Det finst fleire typar språklege bilete, og dei fleste inneheld ein eller annan form for samanlikning. Når eit slikt bilete inneheld ord som 'lik', 'liksom', 'som' eller 'likne', kallar vi biletet for ein samanlikning. Desse orda fungerer som samanlikningsledd i setninga, og dei bind saman det vi samanliknar med det vi samanliknar det med.
Til dømes, i setninga "Ho rørde seg som ei forvirra høne", er 'som' det samanlikna leddet, 'ho' er det vi samanliknar, og 'ei forvirra høne' er det vi samanliknar henne med. Denne typen samanlikning gjev oss eit tydelegare og meir visuelt bilete av korleis ho rører seg, enn om vi berre skulle seie at ho rører seg på ein merkeleg måte.
Ein kan òg lage samanlikningar ved å bruke komparativ av adjektiv, til dømes 'snillare enn'. I denne typen samanlikning samanliknar vi to eller fleire ting direkte med kvarandre ved å bruke komparativ og konjunksjonen 'enn'. Til dømes, "Per sine talegåver var større enn Ole si usikre framføring" samanliknar talegåvene til Per med framføringa til Ole. Her seier vi ikkje berre at Per er ein god talar, men vi peikar også direkte på at han er betre enn Ole.
Andre døme på samanlikningar er setningar som "Dei kviskrande jentene likna ein flokk gribbar som slost om bytet". Her blir jentene samanlikna med gribbar, noko som skapar eit sterkt bilete og gjev ein intensjon om korleis dei oppfører seg. I setninga "Det rullande vesenet verken smakte eller lukta som mus, synstest Mons", blir 'som' brukt til å samanlikna smaken og lukta av det rullande vesenet med mus. Dette skapar eit bilete i lesaren sitt sinn som kan hjelpe med å forstå kva Mons opplever.
Symbol
Eit symbol er eit kraftig verkemiddel i kommunikasjon og uttrykk. Det er noko som representerer noko anna enn seg sjølv. Dette 'noko anna' kan vere konsept, idear, verdiar, personar, eller hendingsforløp. Det kan altså vere ganske vidtfemnande. Symbol kan ta mange former, og kan vere ein person, ein gjenstand, ein farge, eit teikn, eller ei handling.
For å illustrere dette, tenk på nokre kjende symbol. Hjartet, til dømes, er ofte brukt som eit symbol på kjærleik. Dua er eit universelt fredssymbol, medan ankeret ofte er brukt til å symbolisere håp. Havet, med sin uendelege vidde og djupn, kan stå som eit symbol på evigheita.
Fargar er òg mykje brukte som symbol. Kvitt, til dømes, kan symbolisere uskuld og reinheit. Svart er ofte knytt til det mørket og vondskap, men det kan òg symbolisere sorg eller død. Raudt, avhengig av samanhengen, kan bety fare, men det kan òg representere kjærleik og lidenskap.
Bruken av symbol kan skape djupne og mangfald i ein tekst, og gir lesaren rom for å tolke innhaldet. Det kan hjelpe oss å forstå og finne meining med det forteljaren ønskjer å formidle. Men det er viktig å merke seg at korleis symbol blir tolka, ofte kjem an på samanhengen dei er brukt i og kulturen dei opptrer i. Det vil seie at symbol kan ha ulike betydningar i ulike kulturar.
Eit moderne døme på symbol er emojiar. Kvar gong du brukarar emojiar i tekstane dine, sender du eit bodskap som lesaren må tolke. Eit smilefjes kan tyde at du er glad, medan eit hjarte kan bety at du uttrykkjer kjærleik eller takksemd. På denne måten, sjølv om emojiar kan verke enkle, ber dei ofte med seg ei større betydning og kan påverke korleis meldinga di blir oppfatta.
Aksentteikn
Aksentteikn er eit visuelt hjelpemiddel som står over ein vokal i eit ord. Dei brukast til å vise trykk, eller for å skilje ord som ser like ut, men som har ulik tyding. Sjølv om det ikkje alltid er obligatorisk å bruke aksentteikn i nynorsk, kan det vere nyttig for å klargjere uttale eller betyding.
Det er tre hovudtypar av aksentteikn som er i bruk: høgreaksent (´), venstreaksent (`) og møne (^). Dei tre aksentteikna har ulike funksjonar avhengig av språket dei er brukt i, men i nynorsk blir dei brukte primært for å skilje ord med lik skrivemåte, men ulik uttale og tyding.
Høgreaksent, også kjent som akutt aksent, brukast ofte for å markere trykk på ein vokal. Det er ein markering av at vokalen skal uttalast med eit høgare tonelag eller sterkare trykk enn det som er vanleg. Dette er sjeldan brukt i nynorsk, men kan dukke opp i nokre dialektord eller lånord.
Venstreaksent, eller grav aksent, brukast mindre ofte, og har ikkje ein fastlagd funksjon i nynorsk. Likevel, i andre språk, kan han indikere at ein vokal blir uttalt på ein spesiell måte, eller at vokalen skal ha mindre trykk.
Møne, eller cirkumfleks, er eit aksentteikn som liknar på ein liten boge eller eit tak over bokstaven. I nynorsk er det ikkje vanleg å bruke dette aksentteiknet, men i andre språk kan det indikere ein særskild uttale eller vokallengd.
Når det gjeld bruk av aksentteikn i særnamn på nynorsk, kan reglane variere. Generelt er det ikkje obligatorisk å bruke aksentteikn, men det er nokre unntak. Til dømes, for å skilje mellom homonym (ord som skrivst likt, men har ulik tyding), kan aksentteikn brukast. Eit døme er "for" (preposisjon) og "fòr" (gjekk fort). Her brukar ein høgreaksent for å skilje dei to orda.
Samanskriving og særskriving
Særskriving og samanskriving er eit viktig område innanfor norsk grammatikk. Det har stor innverknad på meiningsinnhald i setningar, og det kan skape misforståingar om det blir brukt feil.
Særskriving inneber å skrive ord kvar for seg i eit uttrykk eller ei ordgruppe. Det er vanleg for nokre uttrykk der det er nødvendig å dele orda for å få fram den rette meininga. Til dømes er det forskjell på 'smørbrød' (samanskriving) og 'smør brød' (særskriving). I det første tilfellet refererer det til ein type matrett, medan i det andre tilfellet handlar det om å smørje brød med smør.
Samanskriving inneber å skrive uttrykk eller grupper av ord saman i eitt, utan mellomrom. Eit døme på samanskriving er 'fjelltopp', der 'fjell' og 'topp' er skrivne saman i eitt ord.
Eit godt tips for å avgjere om eit uttrykk skal vere særskrive eller samanskrive er å sjå på uttalen. Om du uttalar uttrykte som eitt ord med trykk på det første leddet, skal du skrive det som eitt ord (samanskriving). Men om du uttalar uttrykte som to eller fleire ord, med likt trykk på kvart ledd, skal du skrive orda kvar for seg (særskriving).
Bindestreken spelar òg ei viktig rolle i samansette ord. Som regel bør du unngå bruk av bindestrek i samansette ord, men det er nokre unntak. Bindestreken kan vere til hjelp for å forstå korleis ein skal lese eit ord. Når samansette ord er sideordna, skal det vere bindestrek på plassen for det felles ordet som er utelate. Til dømes, om du skriv "blyant- og pennhaldar", betyr det "blyanthaldar og pennhaldar".
For nokre ord brukar vi bindestrek. Til dømes, i ord som 'e-post' og 'x-faktor', er det vanleg med bindestrek. I tillegg kan vi trenge ein binde-e eller ein binde-s mellom dei orda som er setje saman, som i 'kjærleiksbrev' og 'guteklede'.
Til slutt, det er nokre uttrykk som byrjar med preposisjonane av, for, i, med, om, over, på og til, som vi ofte skriv med to eller fleire ord. Dette er eit døme på særskriving. Til dømes, 'i dag', 'med hjelp' og 'over bord'.
Omsetje mellom bokmål og nynorsk