BETA
Demokrati er eit styresett kor makta kjem frå folket. Ordet kjem frå dei greske orda "demos", som tyder folk, og "kratos", som tyder makt. I eit demokrati har borgarane retten til å stemme på politikarar gjennom val. Desse vala skal bli utførte på ein rettferdig og open måte, og kvar person si stemme si tel likt. Demokrati sikrar også retten til ytringsfridom, slik at folk kan uttrykkje sine meiningar fritt. Det er ein grunnleggjande menneskerett og eit sentralt prinsipp for eit rettferdig samfunn.
Det gamle demokratiet i Hellas
Før Jesu tid, i ei tid vi kallar for antikken, var det nokre særs viktige filosofar i Hellas som hadde sterke meiningar om kven som burde styre eit land. Ein av dei mest kjende av desse filosofane var Platon (427-347 Kr.).
Platon argumenterte sterkt for at det var filosofane som passa best til å styre eit land. Han trudde på ideen om at dei som hadde gått lengst på skule, og dermed hadde fått mest kunnskap og visdom, var dei mest eigna til å ta ansvar for eit samfunn.
Ein annan stor filosof, Aristoteles (384-322 Kr.), hadde eit anna syn på styring. Han var kjend for å tale om "den gylne middelvegen". Dette inneber at han meinte det var best med ein balanse mellom det ekstreme, og han talte for å gje vanlege folk meir makt enn dei ekstremt rike og ekstremt fattige. Han trudde på ei fordeling av makt som ville gje eit stabilt og rettferdig samfunn.
I bystaten Athen i antikken fekk frie menn rett til å røyste. Dette var ei stor endring, og ein milepæl i utviklinga av det vi i dag kjenner som demokrati, eller folkestyre. Likevel var det berre omlag 15 prosent av folket som fekk denne retten. Kvinner, slavar og innflyttarar var ikkje inkludert og fekk ikkje røysterett.
Trass i dei manglande rettane for mange grupper, var dette likevel starten på det som skulle bli kjent som demokratiet. Over tid har ideen om demokrati utvikla seg, og i dag har vi eit mykje breiare syn på kven som skal ha røysterett. Dette viser kor viktig filosofane var i å forme dei politiske systema vi har i dag, og kor langt vi har kome sidan antikken.
Stendersamfunnet
Det skulle gå meir enn 2000 år før land i Europa byrja å bli styrt etter demokratiske idéar. Det var ei tid der kongane var eineveldige, der dei hadde nesten all makt i landet. Folk trudde at kongen hadde fått makta av Gud sjølv. Kongane gav lovene og bestemde kven som kunne eige kva.
Folk flest på denne tida var ufrie og fattige. Samfunnet var delt inn i stender, det vil seie sosiale grupper, og kvar stand hadde sine eigne rettar. Standen ein person vart fødd i, var den standen personen måtte vere i heile livet. Stendene var delt inn i førstestanden, andrestanden, tredjestanden og dei standslause.
Førstestanden bestod av biskopar og prestar. Adelsmennene utgjorde andrestanden. Adelen var verna av spesielle lover, og saman med førstestanden hadde dei stor makt i samfunnet. Dei eigde den beste jorda og hadde rett til å få dei beste jobbane. Adelen betalte nesten ikkje skatt. Første- og andrestanden utgjorde om lag to prosent av landet si befolkning.
Resten av befolkninga, tredjestanden og dei standslause, gjorde alt det "nyttige" arbeidet. Dette var bøndene, handverkarane og handelsfolka. Nokre var rike, men mange var fattige. Tredjestanden var ikkje "verd" noko. Dei hadde ikkje dei same rettane som førstestanden og andrestanden. Dei standslause betalte mest skatt, rundt 80% av løna gjekk til adel, kyrkje og stat.
Stendersamfunnet vart kritisert
Folk levde i eit urettferdig samfunn, og det hadde vore slik i fleire hundre år. Dei fleste hadde ikkje hatt skulegong, og dei kunne ikkje lese eller skrive.
Men endringar var i ferd med å skje. Byar og handel vaks fram, og mange borgarar og handelsmenn gjekk saman med krav om endingar. Dei ville vere med å bestemme skattar, avgifter, lovar og reglar. Dei ville ha retten til å bestemme over seg sjølv, til å eige sin eiga jord og til å uttrykkje meiningane sine. Ytringsfridom, likskap, fornuft og fridom vart viktige ideal, noko som er grunnleggjande verdiar i eit demokrati.
Filosofar, eller tenkjarar, og forfattarar stilte kritiske spørsmål og diskuterte kyrkja si lære. Desse opplysningsfilosofane vart ei sterk kraft i samfunnet. Dette var i tida vi kallar opplysingstida, og snart braut det ut ein blodig revolusjon både i Frankrike og Amerika. Desse revolusjonane fekk mykje å seie for utviklinga av demokratiet i Noreg.
Opplysingstida er kalla opplysingstida fordi det var ei tid då mennesket byrja å tenkje sjølvstendig og kritisk, og tok til å opplyse seg sjølv om verda rundt seg. Mange gamle tankar og idear vart utfordra og nye idear og tankemåtar kom til.
Opplysningsfilosofane
Montesquieu, som sjølv tilhøyrde adelen, meinte at makta i eit land måtte fordelast mellom fleire "organ" som kunne kontrollere kvarandre. Dette prinsippet blir kalla maktfordelingsprinsippet. Han meinte også at kvinner var viktige personar i familien, og burde verte handsama med respekt, men han meinte ikkje at dei skulle ha rettar i samfunnet.
Den mest kjende forfattaren på denne tida var Voltaire. Han drøymde om eit land med tankefridom, der folk hadde lov til å seie kva dei tenkte og meinte, og kunne bruke si eiga fornuft. Han meinte at alle burde vere like for lova og dømast etter dei same reglane, sjølv om dei var rike eller fattige. Voltaire var ikkje redd for å seie akkurat det han meinte, noko som førte til at han sat i fengsel og vart sendt ut av landet.
Jean-Jacques Rousseau hadde ei anna oppfatning. Han meinte at mennesket var "godt av natur", at alle var fødde frie og hadde lik verdi. Han meinte at jorda og naturen var til for alle, og den dagen folk byrja å gjerde inn si eiga jord, vart mennesket ufritt. Han argumenterte for at sidan folket ikkje hadde gjeve kongen makta, kunne dei ta makta tilbake. Rousseau ønskte at ein "institusjon" skulle styre for folket.
Ifølgje den britiske legen og filosofen John Locke kan folket berre godta avgjerder som folket sjølv har fått vere med på å forme ut. Dette prinsippet blir kalla folkesuverenitetsprinsippet. Dette stod sentralt då den amerikanske sjølvstendighetserklæringa blei skriven, og etter revolusjonen i det som i dag blir kalla USA, vart det slått fast at koloniane fekk sjølvstende og hadde gjort seg uavhengige av Storbritannia.
I Frankrike på den aktuelle tida var det eit stort nærvær av filosofar. Desse filosofane samla seg regelmessig heime hos rike, i store og overdådige rom som vart kalla salongar. Hovudaktiviteten deira var å engasjere seg i intellektuelle diskusjonar om nye og banebrytande idear.
Ein av dei sentrale tankane som desse filosofane utforska, var prinsippa som vart nedfelte i den amerikanske grunnlova. Denne grunnlova fastslo at alle menneske vart fødde frie og like, og ho understreka betydninga av maktfordeling. Det var eit prinsipp som la grunnlaget for eit demokratisk system.
På same måte var den franske grunnlova frå 1791 av stor betydning. I denne grunnlova vart det bestemt at folket skulle velje ei nasjonalforsamling som skulle vere ansvarleg for å forme ut lover. I tillegg måtte kongen gi godkjenninga si til det som vart bestemt av nasjonalforsamlinga. Dette representerte eit skifte i maktforholdet og eit steg mot eit meir representativt styresett.
Då den norske grunnlova vart utarbeidd i 1814, var det ein tilsvarande tankegang som prega dokumentet. Her vart det fastslått at folket skulle styre landet ved å velje representantar. Vidare vart makta delt mellom tre ulike organ: den lovgivande, den utøvande og den dømmande makta. Dette systemet vart innført for å forhindre misbruk av makt og sikre at avgjerder vart tekne på ein rettferdig og balansert måte.
Så i denne perioden med filosofiske diskusjonar og utvikling av grunnleggjande prinsipp, la filosofane i Frankrike grunnlaget for viktige idear og verdiar som framleis er relevante den dag i dag. Desse ideane om menneskerettar, maktfordeling og folkestyre har hatt ein djuptgåande innverknad på samfunnet og politiske system over heile verda.
Utviklinga til demokratiet
Antikken er ein periode i menneskehistoria som strekkjer seg frå omtrent 700 f.Kr. til 500 e.Kr. Dette var ei tid med stor kulturell utvikling og mange sivilisasjonar nådde høgdepunktet sitt i denne perioda.
I den greske bystaten Athen vart demokratiet innført omtrent mellom 500 og 400 år f.Kr. Dette var den første kjende forma for demokrati, der alle frie menn over 20 år hadde stemmerett. Det er viktig å merke seg at dette ikkje inkluderte kvinner, slavar, eller menn som ikkje var borgarar av Athen.
Etter antikken kom mellomalderen, som starta omtrent år 500 og varte til 1500. Dette var ei tid med stor forandring i Europa, med fall og gjenreising av imperium, krig, pest, og stor religiøs forandring.
Eit viktig punkt i mellomalderen var signeringa av Magna Carta i 1215. Magna Carta, som er latin, er kjend som den første grunnlova som vart skriven. Den var eit dokument som avgrensa makta til kongen og la grunnlaget for det konstitusjonelle monarkiet i England.
Noreg og Danmark var i union frå 1537 til 1814, og deretter var Noreg og Sverige i union frå 1814 til 1905. Dette var eit resultat av maktkamp mellom ulike europeiske nasjonar. Noreg vart ein sjølvstendig nasjon i 1905, etter å ha vore i union med Sverige.
På 1700-talet kom opplysingstida, som var ei periode der tenking, vitskap, og politikk utvikla seg raskt. Opplysingstida var prega av filosofar som Kant, Voltaire, og Rousseau, som utfordra tradisjonelle idear om makt og kunnskap.
Den amerikanske revolusjonen starta i 1775 og førte til at dei tretten britiske koloniane i Nord-Amerika vart sjølvstendige frå Storbritannia. Dette la grunnlaget for det moderne USA.
Den franske revolusjonen starta i 1789 og førte til drastiske endringar i det franske samfunnet, inkludert avskaffinga av monarkiet og etableringa av ein republikk.
Den norske grunnlova vart skriven i 1814, og den etablerte Noreg som ein sjølvstendig stat med eit konstitusjonelt monarki.
I 1884 vart parlamentarismen innført i Noreg, som gav Stortinget meir makt og balanserte forholdet mellom dei ulike delane av regjeringa.
Allmenn stemmerett for menn vart innførte i Noreg i 1898. Dette betydde at alle menn, uavhengig av sosial status eller rikdom. Allmenn stemmerett til kvinner kom i 1913.
Den amerikanske revolusjonen
I midten av det 18. hundreåret, omkring 1750, fanst det 13 britiske koloniar som strekte seg langs Atlanterhavet i Nord-Amerika. Det britiske imperiet hadde ambisjonar om å utvide territoriet sitt vestover, men dette området var allereie under fransk kontroll. Dette resulterte i mange krigar mellom England og Frankrike om kontroll over landområdet. Franskmennene hadde ofte indianarane på si side og vann fleire slag, men til slutt sigra britane.
George Washington, som seinare skulle bli USAs første president, fekk mykje ære for denne britiske sigeren. I 1763 vart det signert ein fredsavtale i Paris. Ifølgje denne avtalen måtte Frankrike gi frå seg landområde aust for Mississippi-elva til britane, med unntak av New Orleans.
Denne krigen var svært kostbar for Storbritannia, og for å få inn pengar, innførte britane ulike avgifter i koloniane. Dette vart møtt med stor motstand, spesielt etter innføringa av stempelavgifta i 1765. Koloniane svarte med slagordet "No taxation without representation", og nekta å akseptere avgifta. Til slutt gav britane etter og oppheva dei fleste avgiftene, men valde å behalde avgifta på te.
Dette var spesielt upopulært i Boston, og i 1773 protesterte innbyggjarane ved å kaste ei last med te, verd 50 000 dollar, i hamna. Dette vart kjent som Boston Tea Party. Som ein reaksjon stengde britane Boston-hamna.
I dette oppheta klimaet, voks ein felles identitet blant koloniane. Dei danna ein felles hær under leiing av George Washington og byrja å kjempe for sjølvstendet sitt frå Storbritannia. Sjølvstendeerklæringa vart signert i Philadelphia i 1776, ei storhending som i dag blir feira som USAs nasjonaldag den 4. juli.
Det følgde ein krig mellom koloniane og Storbritannia. Trass i den britiske velutdanna og erfarne hæren, enda det med amerikansk siger. Det nye landet fekk støtte frå Frankrike, og heime bidrog kvinner til krigsinnsatsen ved å sy klede og anna nødvendig utstyr til soldatane.
Etter den britiske kapitulasjonen i 1783, vart det signert ein fredsavtale i Versailles. Dei 13 uavhengige koloniane danna då ein union kalla The United States of America. I 1789 fekk dette nye landet si eiga grunnlov, og George Washington vart vald til USAs første president.
Makta i det nye landet vart fordelt mellom statane, Kongressen, presidenten og domstolane, etter ideane til den franske filosofen Montesquieu, for å hindre at nokon fekk for stor makt.
Den franske revolusjonen
I 1780-åra opplevde Frankrike ei djup økonomisk krise. Krigsutgifter, høgt skattetrykk og eit ineffektivt styre førte landet inn i denne krisa.
I 1789 tok kong Louis XVI grep. Han kalla saman dei tre stendene - adelen, geistlege og tredjestanden - for å diskutere den tunge skattesituasjonen. Men tredjestanden, som representerte mesteparten av befolkninga, ville ikkje lenger nøye seg med lite makt. Dei kravde større representasjon og makt.
Dette kravet fekk ekstra kraft den 20. juni 1789. Då svor medlemmar av tredjestanden eiden i ballhussalen. Dei lova kvarandre å ikkje skilje lag før nye lover (forfatning) for korleis Frankrike skulle styrast var skapt.
Revolusjonen tok ein ny vending den 14. juli 1789 då Bastillen vart storma. Dette opprøret mot monarkiet vart eit avgjerande vendepunkt, og datoen blir sidan den tida feira som Frankrike sin nasjonaldag.
Nasjonalforsamlinga godkjende den 26. august 1789 menneskerettsfråsegna. Denne erklæringa om mennesket og borgaren sine rettar vart eit grunnleggjande dokument for menneskerettane.
Kvinneopprøret kom den 5. oktober 1789, då tusenvis av kvinner marsjerte til Versailles. Dei protesten mot høge brødprisar og mangel på mat, og dei tvinga kongen til å flytte tilbake til Paris.
Den 22. september 1792 markerte ein viktig milepæl. Nasjonalforsamlinga avskaffa monarkiet og etablerte den første franske republikken. Men endringane stoppa ikkje der.
Den 21. januar 1793 vart kong Louis XVI avretta på ein giljotin.
Skrekkveldet, ei periode prega av masseavrettingar, følgde i kjølvatnet av døden til kongen. Frå 1793 til 1794 vart dei som vart rekna som motstandarar av revolusjonen avretta i stor skala. Robespierre og hans tilhengarar hadde sentral makt i denne perioden.
Men også Robespierre fall. Han vart arrestert og avretta den 27. juli 1794. Dette merkte slutten på skrekkveldet og på den franske revolusjonen.
Napoleon Bonaparte og Europa etter 1814
Napoleon Bonaparte var eit fransk militær og politisk leiar som kom til makta under den franske revolusjonen. Han vart gjort til konsul for livet i 1802 og deretter keisar i 1804. Gjennom ei rekkje reformer moderniserte han mykje av Frankrike, inkludert juss, utdanning, administrasjon og infrastruktur.
Napoleon er kanskje mest kjend for rolla si i dei Napoleonske krigane, ein serie konfliktar som involverte mange av Europas makter. Desse krigane varte frå 1803 til 1815, og dei resulterte i at Napoleon og Frankrike i ein periode dominerte store delar av Europa.
Etter Napoleon sitt endelege nederlag ved Waterloo i 1815, vart han forvist til øya St. Helena i Sør-Atlanteren, der han døydde i 1821.
Europa etter 1814, og spesielt etter Napoleons endelege nederlag i 1815, gjekk gjennom store endringar. Kongressen i Wien frå september 1814 til juni 1815, søkte å rette opp igjen balansen i makt i Europa og sikre stabilitet etter krigane. Dette vart gjort ved å rette opp igjen mange av dei gamle monarkia og territoria som eksisterte før Napoleon si maktovertaking.
Kongressen i Wien førte til ein periode kjent som "konsertsystemet" eller "Metternich-systemet", kalla opp etter den austerrikske statsmannen Klemens von Metternich. Det var eit forsøk på å halde oppe status quo og hindre ei enkelt makt i å dominere Europa, som Napoleon hadde gjort.
Europa etter 1814 vart også meir nasjonalistisk, med mange grupper som ønskte sjølvstende eller foreining med kulturelt liknande område. Desse kjenslene førte til ei rekkje revolusjonar og konfliktar i Europa gjennom 1800-talet, som den greske frigjeringskrigen, den belgiske revolusjonen, og dei mange sjølvstende- og foreiningsrørslene i Italia og Tyskland.
Noreg og Danmark fram mot 1814
Den franske revolusjonen og Napoleonskrigane, med sine vidtrekkande konsekvensar, påverka maktbalansar i Europa, inkludert eineveldet i Danmark-Noreg. Det dansk-norske handelsflåten, som hovudsakleg frakta varer som trelast og jarn til andre krigførande land, spelte ein sentral rolle i denne perioden.
Danmark-Noreg heldt fram med å frakta nødvendige varer som korn og trelast, trass i det spente forholdet til Storbritannia. I 1807 nådde spenninga eit høgdepunkt på øya Sjælland i Danmark, då engelske krigsskip kravde at den dansk-norske flåten skulle bli overlevert til dei. Kronprins Fredrik avslo kravet, noko som resulterte i at britane gjekk til angrep. Danmark måtte overgje seg, og britane tok heile det dansk-norske flåten. Dette flåteranet skapte ei rekkje uheldige konsekvensar.
Kronprins Fredrik valde å gå inn i krigen på Napoleons side, som ein reaksjon på britane sitt aggresjonsnivå. Dette førte Danmark-Noreg i krig med Sverige, som støtta England.
For Noreg hadde krigen med Storbritannia katastrofale konsekvensar. Handelen stoppa opp og skipsfarten fekk store problem, ettersom Storbritannia blokkerte norskekysten og hindra innførsel av viktige varer som korn. Dette førte til hungersnaud, som ramma hardast Aust- og Sørlandet.
I 1809 inngjekk Danmark-Noreg ein avtale med Storbritannia der danske og norske handelsskip kunne segle trygt viss dei hadde ein engelsk lisens.
Etter å ha bidrege til å overvinne Napoleon, fekk Sverige Noreg som erstatning gjennom Kielfreden i 1814, med støtte frå England og Russland. Dette la grunnlaget for unionen mellom Noreg og Sverige, som varte frå 1814 til 1905.
Gjennom alt dette, kan vi sjå at desse hendingane hadde ein djup påverknad på Noreg og utforminga av den norske grunnlova.
Den norske grunnlova
I 1814, var Noreg ikkje eit eige land, men var ein del av Danmark. Dei to landa var bundne saman i noko vi kallar ein "union", og dette hadde vore tilfellet i mange hundre år.
Men på starten av 1800-talet, var det ein stor krig som rasa i Europa, kalla Napoleonskrigane. Danmark valde å støtte Napoleon i denne krigen. Men då Napoleon tapte krigen, vart Danmark straffa. Dei måtte gi Noreg til Sverige som straff.
Dette gjorde mange i Noreg sinte. Dei ville ikkje bli styrt av Sverige, men ville heller ha eit eige land. Ein av desse personane var ein mann ved namn Christian Frederik. Han var den danske kongen sin representant i Noreg, men han støtta det norske folket sitt ynskje om sjølvstende.
Christian Frederik samla ei gruppe menneske frå heile landet for å lage eit dokument som skulle bestemme korleis det nye Noreg skulle styrast. Dette dokumentet kallar vi Grunnlova, og det er som ei stor regelbok for korleis landet vårt skal styrast.
Dei møttest på eit stad kalla Eidsvoll i april 1814, og der diskuterte dei korleis det nye Noreg skulle sjå ut. Dei snakka om kor mykje makt ein konge skulle ha, kven som skulle få lov til å stemme i val, og mange andre viktige ting.
Etter seks veker med hardt arbeid, var dei endeleg ferdige med Grunnlova. Dei signerte dokumentet den 17. mai, og det var eit stort steg mot eit sjølvstendig Noreg.
Men Sverige var ikkje nøgd med at Noreg ville bli eit eige land. Dei truga med å starte ein krig mot Noreg. Men i staden for å utkjempe ein krig, bestemde leiarane i Noreg seg for å inngå ein avtale med Sverige. Dei sa at Noreg kunne bli ein del av Sverige, men berre om dei fekk lov til å behalde Grunnlova og Stortinget (nasjonalforsamlinga). Sverige godtok dette, og Noreg vart ein del av Sverige den 4. november 1814. Denne avtalen vart kalla Mossekonvensjonen.
Grunnlova er eit veldig viktig dokument for oss i Noreg. Det er den som bestemmer korleis landet vårt skal styrast, og det er grunnen til at vi feirar 17. mai som nasjonaldagen vår.
Unionen med Sverige
Etter unionen med Sverige i 1814, hadde Noreg ei noko spesiell stilling. Kongen av Sverige, Karl Johan, hadde makt over Noreg, men han angra på den fristillinga som nordmennene hadde fått i unionen. I det norske samfunnet var det embetsmenn, byborgarar og bønder som kunne veljast inn på Stortinget.
Utover 1820-talet ønskte svenskekongen å endre den norske grunnlova for å få absolutt veto i alle saker. Men Stortinget stod sterkt og nekta å la dette skje. Kong Karl Johan vart sint og truga med å sende soldatar. Likevel feira nordmennene 17. mai i 1820-åra, noko som ikkje fall i god jord hos kongen. Han ville heller at dei skulle feire unionsdagen 4. november. Til slutt, i 1829, kom forbodet mot 17. mai-feiringa, noko som førte til det store "Torvslaget".
Men i 1836 endra ting seg. Stortinget markerte for første gong 17. mai, og sidan då har dagen vore offisiell nasjonaldag for Noreg. Bjørnstjerne Bjørnson, ein kjend forfattar, skreiv "Ja, vi elskar", og han starta også barnetoget på 17. mai.
Den svenske kongen styrte Noreg etter norske lover, men ikkje alle var velkomne i landet. Paragraf 2 i Grunnlova, betre kjent som 'jødeparagrafen', sa at jødar ikkje skulle få koma inn i landet.
Nasjonalromantikken stod sterkt i Noreg i denne perioden, og forfattarar, målarar, musikarar og idrettsfolk bidrog til ein sterk nasjonal fellesskapskjensle. Dei viste ein brodd mot unionen med Sverige, og dette vart uttrykt gjennom verka deira.
Språket spelte også ei viktig rolle i denne samanhengen. Personar som Ivar Aasen, og Asbjørnsen og Moe, arbeidde hardt for å styrkje det norske språket og kulturen, og bidrog til å forme det moderne Noreg vi kjenne i dag.
Politiske hendingar og endringar i Noreg på 1800-talet
På 1830-talet var det mange bønder som synstest embetsmennene brukte for mykje av pengane staten hadde. Bøndene ville heller at folk lokalt skulle bestemme meir sjølve. Så dei jobba for å få inn fleire bønder på Stortinget.
I vala i 1833 og 1836 klarte dei det! Med fleire bønder på Stortinget, kunne dei betre påverke kor pengane blei brukt. Likevel vart slottet i Oslo bygd. I 1837 kom det nye lover som gav lokalsamfunna meir makt. Dette var god trening for bøndene, og dei fekk meir kontroll over pengebruken.
På 1800-talet delte kongen makta med Stortinget. Stortinget laga lover, og kongen og regjeringa sørga for at lovene vart følgde. I byrjinga var det berre nokre få menn som kunne stemme, men etterkvart fekk alle menn og kvinner stemmerett. Det var viktig fordi det gav oss meir kontroll over våre eigne liv.
I 1869 ville Stortinget møtast kvart år, men regjeringa sa nei. Sverdrup og bøndene vann likevel denne saka. Men Stortinget ville ha endå meir makt, og ville at regjeringa skulle stillast til ansvar for dei. Kongen kunne stoppe nye lover, men etter mange forsøk klarte Stortinget å endre grunnlova. Sverdrup og venstrefløya vann fram, og regjeringa vart fjerna. Eit nytt system, parlamentarismen, vart innført. Det betyr at regjeringa må ha støtte frå fleirtalet i Stortinget for å styre. Kongen mista mykje av makta si. Det tok mange år før parlamentarismen vart ein del av grunnlova, men i 2007 skjedde det endeleg.
På 1800-talet hadde vi nokre politiske parti. Venstrepartiet ville ha endringar, medan Høgrepartiet støtta kongen. Det norske arbeidarpartiet blei oppretta i 1887 for å hjelpe arbeidarane. Når alle menn fekk stemmerett i 1898, vart Arbeidarpartiet endå meir populært.
I 1898 fekk dei fleste menn stemmerett i Noreg, men haldningane til å gi kvinner same rett var negative. Fleire argument vart nytta for å stå imot denne endringa. Eit argument var at heimane ville bli øydelaga dersom kvinnene vart involverte i politikk. Det vart også hevda at kvinner var meir følsame og "svake", og difor burde bli sparte for det harde køyret til politikken. Mange støtta desse synspunkta med bibelske sitat og religiøse overtydingar.
Men det var mange kvinner som ikkje aksepterte denne underordna posisjonen. Dei kjempa for å få stemmerett, og arbeidd deira intensiverte seg omkring unionsoppløysinga i 1905. I denne perioden samla mange kvinner inn underskrifter for å støtte si sak. Ei av dei mest aktive kvinneaktivistane var Betzy Kjeldsberg, som spelte ei viktig rolle i kampen for kvinners stemmerett. Etter ein lang kamp, fekk kvinner endeleg stemmerett i 1913.
Arbeidarane sin kamp for makt og eit betre liv utover på 1800-talet
I 1848 braut det ut stor uro blant arbeidarane rundt om i Europa. Denne uroa nådde til slutt også Noreg. Ei ny tid var i emning, og ei ny rørsle var i ferd med å spire fram, med Marcus Thrane i spissen.
Marcus Thrane, ein mann som brann for å betre arbeidarklassa sine kår, stod i bresjen for denne rørsla. Han hadde vore tilsett ved Blaafarveværket på Modum, og seinare hadde han teke på seg jobben som redaktør i Drammens Adresse. Men det var som grunnleggjar av Noregs første arbeidarrørsle at han skulle bli mest kjend.
Thrane sin visjon var klar: Arbeidarane skulle kjempe for sine eigne rettar. Dei skulle krevje stemmerett og billigare matvarer. Han ville at folk flest skulle få ei meir rettvis fordeling av goda i samfunnet.
Men det var ikkje alle som såg med blide auge på arbeidarrørsla. Bønder, byfolk og embetsmenn stod ikkje på arbeidarane si side. Dei såg på rørsla som ein trugsel mot status quo, og handla deretter. Thrane vart arrestert og fengsla, ein klar demonstrasjon av makta til dei som styrte.
Etter ei tid i fengsel, vart Thrane endeleg ein fri mann. Han bestemde seg for å emigrere, og reiste til USA. Men han gav ikkje opp kampen for arbeidarane sine rettar. Frå det nye heimlandet sitt, heldt han fram med å kjempe for det han trudde på. Marcus Thrane si arv lev framleis vidare, og minnet om han står som eit symbol for arbeidarane sin kamp for rettferd.
Industrialisme og byvekst førte til store forandringar i det norske samfunnet. Ei ny tid var i emning, og nye strukturar kom på plass. Arbeidarane, som tidlegare hadde vore spreidd og mangla samordna kraft, byrja å organisere seg i fagforeningar. Målet var klart: Dei skulle kjempe for høgare løn og betre arbeidsforhold. For å oppnå desse måla, brukte dei streik som verkemiddel.
I 1899 vart Landsorganisasjonen i Noreg (LO) stifta. Dette var ein stor milepæl i arbeidarrørsla si historie, og gav arbeidarane ei sterkare røyst. Men arbeidsgjevarane sat heller ikkje stille. I 1900 vart Norsk Arbeidsgiverforening, som seinare vart Næringslivets Hovedorganisasjon (NHO), stifta. Dette gav dei eit verkemiddel for å motverke arbeidarrørsla.
Slik vart grunnlaget lagt for det moderne arbeidslivet i Noreg, med ein stadig balansegang mellom arbeidarane og arbeidsgjevarane sine interesser.
Noreg i 1905
Noreg var i union med Sverige, med ein svensk konge ved roret. Likevel fekk Noreg styre og utvikle seg fritt innanlands, noko som bidrog til å styrkje nasjonal identitet og sjølvstende.
Med ein stor handelsflåte reiste norske borgarar mykje utanlands. Dette førte til eit ønskje om eit eige norsk utanlandsvesen, med konsular og ein eigen utanriksminister, for å betre kunne representere og forsvare norske interesser i utlandet.
Men Sverige ville ikkje gi Noreg denne retten. Svenskane hadde eit anna syn på unionen; dei ville at dei to landa skulle smelte saman til eitt. Dei heldt fast ved ei hard haldning, og insisterte på at Noreg skulle halde fram med å vere eit lydrike under svensk dominans, spesielt på utanrikspolitiske spørsmål. Dette skapte friksjon og førte til ytterlegare krav om sjølvstende frå norske borgarar.
I åra før 1905 vart stemninga i Noreg stadig meir prega av ønsket om å løyse landet frå unionen med Sverige. Det vart set i gang militær opprusting for å styrkje forsvaret i landet.
Statsminister Christian Michelsen og regjeringa hans foreslo ei lov der Noreg skulle få sitt eige konsulatvesen. Dette var eit viktig steg mot full sjølvstende, men svenskekongen nekta å skrive under lova.
I protest mot denne avvisinga, gjekk den norske regjeringa av. Kongen prøvde å få nokon til å danna ei ny regjering frå Stortinget, men han fekk ingen til å ta på seg denne oppgåva.
Dette førte til ei konstitusjonell krise, for utan ei regjering kunne ikkje kongen utføre oppgåva si. På Stortinget den 7. juni 1905 vart det vedteke at svenskekongen måtte gå av fordi han ikkje kunne utføre kongeoppgåva si. Dette er kjent som 7. juni-vedtaket.
For å stadfeste avgjerda, vart det halde ein folkerøyting. Her vart det eit klårt fleirtal for å løyse Noreg frå unionen.
Svenskane truga med krig, men det vart forhandla fram ei fredleg løysing. Eit av vilkåra for denne løysinga var at Noreg skulle rive dei fleste festningane langs grensa til Sverige. Dette markerte enden på unionen mellom Noreg og Sverige, og starten på ei ny æra for norsk sjølvstende.
Etter lausrivinga frå Sverige, vart den danske prinsen, Karl, spurt om han ville bli norsk konge. Han sa ja, men berre etter ei folkeavstemming for å sikre at det norske folket ønskte å ha han som konge.
Noreg valde å ha eit monarki, og valde bort tanken om å bli ein republikk. Dette var eit viktig val for landet og forma korleis den norske staten skulle utvikle seg.
Kongen skulle representere regjeringa som var sett saman av Stortinget. Han hadde, og har framleis, berre symbolsk makt. Det betyr at kongen ikkje tek del i det politiske arbeidet, men er eit symbol på nasjonal eining og kontinuitet. Kongens oppgåver inkluderer representasjon og seremonielle plikter, og han fungerer som eit bindeledd mellom folk og styresmakter.
Demokrati og politikk
I eit demokrati er det tre kjerneverdiar som er særskilt viktige - tillit, likskap og ytringsfridom. Dette er ikkje berre grunnsteinar i ein rettferdig stat, men og nødvendige komponentar for å skape eit samfunn kor alle kjenner seg som ein del av heilskapen.
Tillit er fundamentet for ein vellykka demokratisk stat. Dette betyr at innbyggjarane må kunne ha tru på at demokratiske prosessar blir gjennomført på ein ærleg, transparent og rettferdig måte. Utan tillit til systemet, kan folk byrje å tvile på legitimiteten av regjeringa og dei valde leiarane, noko som kan skape uvisse og uro.
Likskap, som den andre kjerneverdien, sikrar at alle borgarane blir teken omsyn til, uavhengig av kven dei er eller kor dei kjem frå. Alle skal ha lik tilgang til rettigheiter, moglegheiter og ressursar. I eit demokrati blir alle borgarane behandla som likeverdige, noko som bidreg til å fremje sosial samhald og rettferd.
Ytringsfridom, den tredje kjerneverdien, gjæv alle rett til å ytre seg fritt og til å bli høyrde. Dette er viktig for å skape eit opent samfunn der folk kan uttrykkje sine meiningar, diskutere idear og bidra til samfunnsdebatten.
Når desse tre verdiane er til stades i eit demokrati, blir det lettare å kjenne seg som ein del av samfunnet. Som innbyggjar kjenner du deg høyrd, respektert og verdsett. Det blir lettare å godta avgjerder og å følgje det som fleirtalet har bestemt, fordi du veit at prosessen var rettferdig, at alle hadde ein likeverdig sjans til å bli høyrde, og at dine meiningar og synspunkt var teken i betraktning. Slik kan vi alle bidra til å byggje eit sterkare, meir inkluderande og rettferdig samfunn.
Politikk handlar ofte om korleis samfunnet skal fordele ressursane sine og kva prioriteringar ein skal gjere. Dette er særleg sant i eit demokrati, der fleirtalet får bestemme korleis samfunnet skal styrast på ulike nivå - nasjonalt, regionalt og kommunalt.
I kommunane, som er grunnsteinen i vårt nær-demokrati, er det mange oppgåver som skal løysast. Her handlar politikken om korleis kommuna skal bruke pengane sine. Dette kan inkludere alt frå skular, helsestasjonar, aldersheimar, vegar, kulturtilbod og meir. Desse avgjerdene påverkar oss alle i kvardagen.
Men, som borgarar i eit demokrati, har vi også ansvar. Vi har både rettar og plikter, og ein av dei viktigaste pliktene vi har er å dele på goda. Dette betyr at vi alle bidreg til fellesskapet gjennom skattar og avgifter. Den som tener meir, betalar meir i skatt. Slik sørgjer vi for at flest mogleg kan få det dei treng, og at ressursane blir fordelt rettferdig.
Inntektene staten får inn går til å fordele gode til samfunnet. Politikken i eit demokrati bestemmer korleis dette skal skje. Slik bidreg vi alle til fellesskapet, og sikrar at alle får ta del i dei goda samfunnet har å by på.
Men kva om vi levde i eit samfunn der ingen betalte skatt eller avgifter? Ville det i det heile teke vere mogleg å ha eit fungerande demokrati? Det er krevjande å sjå føre seg. Skattar og avgifter er med på å sikre grunnleggjande funksjonar i samfunnet, som helsestell, utdanning og infrastruktur. Utan desse ressursane vil mange av desse tenestene bli vanskelege å oppretthalde. Dermed kan det bli utfordrande å sikre rettferdig fordeling av ressursar, noko som er ein grunnleggjande del av eit demokratisk samfunn. Så det å betale skatt og avgifter er ikkje berre eit ansvar, men ein viktig del av det å leve i eit demokrati.
Påverke politikken
Du har kanskje lagt merke til at nesten alt rundt deg er eit resultat av politikk. Det gjeld både lokalpolitikk og politikk på nasjonalt nivå. Heldigvis har vi alle høve til å påverke denne politikken, og det på mange ulike måtar.
Ein av dei mest grunnleggjande måtane å påverke på er å stemme ved val. Du kan stemme på det partiet som du er mest einig i. For å stemme må du ha fylt 18 år og vere norsk statsborgar. I Noreg er det val annankvart år, med kommuneval og stortingssval som vekslar.
Ein anna måte å påverke politikken på, er å melde seg inn i eit politisk parti. Då kan du jobbe internt i partiet for å påverke kva standpunkt partiet skal ha i ulike saker. Du kan også delta i valkampen for partiet ditt.
Dersom det er eit spesielt tema du brenn sterkt for, eller noko du er svært ueinig i, kan du demonstrere. I Noreg har vi ytringsfridom, og dermed retten til å demonstrere. Dette er ikkje ein rett ein har i alle land. Kan du hugse nokon demonstrasjonar du har lese om eller sett tv-bilete frå?
Streik er også ei form for demonstrasjon. Det er ein måte å vise misnøye på, og er ei viktig rett i eit demokrati.
Du kan også bli med i ein interesseorganisasjon, som til dømes Noregs Asma- og Allergiforbund. Desse organisasjonane jobbar aktivt for å påverke politikarane på ulike felt, og det finst over 2000 slike organisasjonar i Noreg.
Du kan også prøve å påverke politikken direkte ved å snakke med eller skrive til politikarane. I tillegg kan du ytre meiningane dine i ulike media, som avisar, TV, radio, bloggar og sosiale medium. Hugs berre at det er viktig å argumentere godt for standpunktet ditt.
I eit demokrati er det også svært viktig med ein fri presse. Politikarar og andre kan ikkje bestemme kva som skal skrivast eller seiast i media. Sosiale medium har også fått ein stadig større rolle, og har ein stor makt i dagens samfunn. Både presse og sosiale medium kan påverke demokratiet på ulike måtar, både positivt og negativt.
Mediene sine oppgåver i demokratiet
Media har mange viktige oppgåver i eit demokrati, og ei av dei mest vesentlege er å fortelje oss om det som skjer i samfunnet. Dei gjev oss informasjon om både dei små og store hendingane, frå lokalsamfunnet vårt til den store, globale scena. Media er ikkje berre ein informasjonskanal, men òg ein viktig aktør som bidreg til å forme det offentlege ordskiftet.
Når noko er gale, har media eit ansvar for å seie i frå. Dei er som ein vaktbikkje for samfunnet, alltid på vakt for å overvake og avdekkje urett. Dei skal varsle oss om folk ikkje gjer jobben sin, eller verre, misbrukar makta si. Det er her gravejournalistikken kjem inn i biletet.
Gravejournalistikk er når journalistar grev djupt for å avdekkje sanninga. Ofte får journalistane tips om ei nyheit, og dei skriv om han. Men gravejournalistikk går eit steg lenger. Journalistar brukar mykje tid på å etterforske, finne fakta, intervjuve kjeldene og publisere historia. Denne typen journalistikk kan avsløre korrupsjon, maktmisbruk, og ulike former for ulovleg eller urettferdig praksis.
Dette er grunnen til at media ofte blir kalla for den fjerde statsmakta. Dette omgrepet, som er vanleg brukt i Noreg og Danmark, peikar på pressa og andre massemedium si rolle som kritikar og overvåkar. I tillegg til dei tre tradisjonelle statsmaktene – den lovgjevande, den utøvande, og den dømmande – utgjer media ein fjerde makt som både utfordrar og held dei andre i sjakk.
Media si rolla i eit demokrati kan ikkje undervurderast. Som vaktbikkje, som gravejournalistar, som den fjerde statsmakta, er dei uunnverlege for å sikre eit ope, rettferdig og transparent samfunn. Det er gjennom media vi får kjennskap til det som skjer rundt oss, og det er media som gjev oss verktøya vi treng for å kunne ta informerte val og bidra aktivt i demokratiet.
Ytringsfridom og fri presse er to av dei mest grunnleggjande rettane i eit fritt og demokratisk samfunn. Dei legg grunnlaget for ein open og inkluderande debatt, og er avgjerande for å oppretthalde eit sunt og dynamisk demokrati.
Likevel er det viktig å forstå at ytringsfridom ikkje betyr at vi kan seie eller skrive akkurat det vi vil. Det er visse grenser som vi må respektere. Det er ikkje tillate å snakke stygt om ulike befolkningsgrupper eller oppmode til vald. Det er også forbode å krenkje ein person eller vise reklame for tobakk og øl.
Kor går så grensene for ytringsfridommen i forhold til å demonstrere eller markere noko? Dette er eit vanskeleg spørsmål. Ein kunne til dømes spørje seg om det burde vere ulovleg å brenne heilage skrifter. På den eine sida, burde folk ha rett til å uttrykkje seg på den måten dei vil, så lenge det ikkje oppmuntrar til vald eller hat. På den andre sida, kan slike handlingar føre til sterk harme og potensielt uro. Balansen mellom ytringsfridom og respekt for andre si tru og verdiar kan vere vanskeleg å finne.
Og om ein går over grensa, kan det få konsekvensar. Ein kan bli straffa i etterkant, og dette gjeld også for mediahus. Om nokon meiner at pressa har brote dei etiske reglane, kan dei klage inn til Pressens Faglige Utval (PFU). PFU er eit klageorgan utnemnd av Norsk Presseforbund som behandlar klager mot pressa i presseetiske spørsmål.
Andre styreformer enn demokrati
Noreg er eit land med eit demokratisk system, der alle innbyggjarane har moglegheiter til å ytre meininga si. I andre land, med ulike styreformer, er ikkje denne moglegheita like stor. Det er ikkje alltid ein kan påverke samfunnet på same måte som vi kan i Noreg.
I landet vårt er det viktig at vi tek vare på prinsippa om tillit, ytringsfridom og likskap. Dette skaper eit samfunn der folk kan leve fritt, utan frykt for represaliar for å seie kva dei meiner. Dessverre finst det land der innbyggjarane ikkje har denne fridommen. Der finst det ein - eller fleire - herskarar som bestemmer alt, utan å lytte til kva folket vil.
Ein slik styreform blir ofte kalla eit diktatur. Dette er ei styreform der all makt er samla hos éin person eller ei veldig lita gruppe menneske. Det er nok mange som kjenner til land som har - eller har hatt - ein diktator.
Ein annan styreform er oligarki. Her er all makt samla hos ei lita gruppe menneske, oftast dei som er rikaste og mektigaste. Det er deira eigne interesser som gjerne får gjennomslag, heller enn interessene til det breie folket.
Ei tredje form er tyranni. Her er det ein eineveldig person som styrer etter sine eigne interesser. Han definerer sjølv kven han styrar over, og bruker ofte rå makt for å skremme folket frå å gjere opprør. Dette kan ta form av vald, tortur og drap.
Men kva for styreform er eigentleg mest rettferdig? Dette er eit vanskeleg spørsmål, og svaret kan variere avhengig av kven du spør.
Det kan også vere noko godt i andre styreformer enn demokrati, men dette er igjen noko som kan vere omstridd. Nokre vil kanskje hevde at i eit oligarki eller diktatur kan ein ta raskare og meir effektive avgjerder, sidan ein ikkje alltid må ta omsyn til kva alle meiner.
Likevel må vi hugse at demokrati ikkje alltid er sjølvsagt. Faktisk er det nokre stadar der demokratiet er på tilbakegang. Det kan skje på mange måtar. Kanskje blir ytringsfridommen innskrenka, eller kanskje blir det stadig vanskelegare å stille til val. Uansett korleis det skjer, er det noko vi må vere vakne for. For det er gjennom demokratiet vi sikrar at alle har ein stemme.