BETA
Ekstremisme og radikalisering har djuptgåande røter i historia, med terror som eit tydeleg uttrykk for konspirasjonsteoriar og ideologisk overbevisning. Hendingar som 11. september 2001 og 22. juli 2011 viser korleis religiøs og politisk ekstremisme kan føre til tragiske terroråtak. Desse handlingane utløyste den globale "krigen mot terror", ein kamp mot terrorisme som har utfordra både nasjonar og internasjonale forhold. Gjennom historia har samfunn stått overfor valet mellom å oppretthalde demokratiske verdiar eller å gi etter for ekstreme ideologiar. Dette evige dilemmaet understrekar kor viktig det er å vareta demokratiet og å forstå kompleksiteten i kva som fører folk mot ekstremisme.
Ekstremisme
Ekstremisme kjem frå det latinske språket og refererer til noko som ligg i ytterkantane av det normale, ofte noko som kan vere valdeleg eller farleg. Ordet "ekstrem" betyr ytterleggåande eller overdriven, og det er ikkje alltid lett å definere kva som er ekstremt. Kvar grensa går mellom ekstremt og ikkje-ekstremt er ikkje alltid klar, og det kan variere avhengig av konteksten og perspektivet til den som vurderer det.
Store norske leksikon (snl.no) forklarar at ein ekstremist er ein person som er villig til å utføre svært ekstreme handlingar for å oppnå måla sine. Dette kan inkludere alt frå å bryte lover til å utføre valdelege handlingar, og i dei mest ekstreme tilfella, det å ta liv. Ekstreme haldningar kan føre til ekstreme handlingar, spesielt i politiske samanhengar der personar kan føle at dei må gå til ytterlegheiter for å få gjennomslag for sine meiningar eller endre samfunnsforhold.
Religiøs tru har også ofte vore eit grunnlag for ekstremistisk vald. Historisk sett har ulike religiøse grupper praktisert eller støtta ekstremistisk vald for å forsvare eller fremje sine trusretningar. Jo meir ekstrem ideologien er, desto meir omfattande og radikale endringar i samfunnet ønskjer ein å oppnå. Personar som planlegg og utfører terrorhandlingar har ofte blitt overtydde om at saka deira er så viktig at det er verdt å døy for, eller til og med ta liv for.
Når vi snakkar om terror, bruker vi ofte ord som ideologi, ekstremisme, radikalisering og fundamentalisme. Ideologi refererer til eit sett av idear og trusystem som formar ein person eller ei gruppe sine synspunkt og handlingar. Ekstremisme refererer til trusystem og handlingar som ligg langt frå det som er rekna som normalt eller akseptabelt i samfunnet. Radikalisering betyr at ein person har blitt overtydd om at ekstreme handlingar er nødvendige for å fremje si sak. Dette kan skje gjennom påverknad frå eksterne faktorar som propaganda, sosiale nettverk eller personlege opplevingar. Fundamentalisme refererer til meiningar som er baserte på ein bestemt tekst eller eit fast grunnlag. Dette omgrepet blir oftast brukt om religion, og mange ser det som uttrykk for ekstreme og umoderne synspunkt. Fundamentalisme kan leie til at ein person avviser alle andre synspunkt enn sine eigne, noko som kan føre til konfliktar og valdelege handlingar.
Valdeleg ekstremisme er når personar bruker vald for å fremje sine meiningar. Dette kan inkludere terrorhandlingar som bombing, skyting, eller andre former for vald. Valdelege ekstremistar trur ofte at deira ideologi er så viktig at dei må bruke vald for å nå måla sine. Det finst mange døme på slike handlingar, både historisk og i moderne tid. Til dømes har det vore terrorangrep utført av ekstremistiske grupper som har vore motivert av politiske, religiøse eller ideologiske årsaker. Terroristar utfører angrep fordi dei meiner deira ideologi er så viktig at dei må bruke vald for å nå måla sine, og dei kan ofte vere villige til å døy i prosessen.
Ekstremisme handlar altså om handlingar som ligg langt frå det normale, ofte med valdelege og farlege konsekvensar. Ekstreme haldningar kan føre til alvorlege hendingar som påverkar samfunnet negativt. Dette kan skape frykt, mistru og konfliktar i samfunnet, og det er viktig å forstå årsakene til ekstremisme for å kunne førebyggje og motverke det. Ved å forstå kva som driv menneske til å bli ekstremistar, kan ein arbeide for å skape eit samfunn der alle føler seg høyrde og verdsette, og der ekstremistiske handlingar ikkje blir sett på som ein akseptabel måte å fremje si sak på.
Radikalisering
Radikalisering er ein prosess der eit individ utviklar stadig meir ekstreme synspunkt og idear, som i verste fall kan føre til valdshandlingar og terrorisme. Denne utviklinga kan begynne med eit ønske om å gjere raske og omfattande samfunnsendringar, og etter kvart føre til at personen meiner det er rett å skade andre for å oppnå desse måla. I dagens samfunn har internett blitt ein stor arena for slik radikalisering, der folk kan finne likesinna som styrkjer og stadfestar deira ekstreme synspunkt.
Eit ekkokammer er ein situasjon der ein person kun blir eksponert for meiningar som samsvarer med hans eigne. På internett kan dette skje gjennom lukka grupper og chattar, der deltakarane berre møter synspunkt som støttar og forsterkar deira eigne. Dette kan føre til at personens haldningar blir stadig meir ekstreme. Eit konkret døme på dette er ein ung mann som drap søstera si og prøvde å skade folk i ein moské. Han blei raskt radikalisert gjennom nettforum der han fann andre som delte hans fordommar og hat mot visse folkegrupper.
Å høyre til eit fellesskap er eit grunnleggjande behov for mange menneske. Vi søker etter andre som deler våre meiningar og verdiar, og denne kjensla av tilhøyrsel kan vere så sterk at vi identifiserer oss med desse gruppene. Den digitale verda har gjort det mogleg å knytte nære band med folk vi aldri har møtt fysisk. Sosiale medium har blitt viktige møteplassar der vi kan finne likesinna frå heile verda, noko som kan gi ei sterk kjensle av fellesskap og støtte.
Internett sine algoritmar spelar ei viktig rolle i kva informasjon vi blir eksponert for. Desse algoritmane tilpassar innhaldet basert på våre tidlegare søk og interesser, noko som gjer at vi får sjå meir av det vi likar og mindre av det vi ikkje likar. Dette kan føre til at vi berre ser ein del av sanninga, og det er derfor viktig å vere klar over denne mekanismen. For å unngå å bli fanga i ei boble av einspora meiningar, må vi aktivt søkje informasjon frå ulike kjelder og perspektiv. Kritisk tenking og evna til å vurdere informasjon frå fleire sider er derfor avgjerande i dagens samfunn.
Historien om Philip Manshaus frå Bærum er eit alvorleg døme på korleis radikalisering kan utvikle seg til terrorhandlingar. Han begynte gradvis å utvikle ekstreme haldningar, noko som blei merkt av dei rundt han. Venner og familie såg at han blei stadig meir radikal, og politiet fekk til og med ei anonym åtvaring om at han kunne vere farleg. Likevel tok dei ikkje varselet alvorleg nok til å gripe inn, noko som til slutt førte til at han utførte ein terrorhandling.
Manshaus blei sterkt påverka av ein annan terrorhandling som skjedde i New Zealand, der ein mann drap 51 menneske i to moskear. Terroristen strøymde angrepet direkte på Facebook, og Manshaus blei inspirert av denne handlinga. I månadene før sitt eige angrep, sat han mykje på internett, meldte seg inn i ein våpenklubb og kjøpte ein skotsikker vest. Då han angreip ein moské i Bærum, bar han eit GoPro-kamera for å dokumentere handlinga.
Radikalisering er ein kompleks og farleg prosess som kan ha katastrofale konsekvensar. Internett og sosiale medium spelar ei stor rolle i å spreie og forsterke ekstreme haldningar. Det er viktig å vere kritisk til informasjonen ein finn på nettet og prøve å sjå saker frå fleire sider. Fellesskap og tilhøyrsel er viktige for menneske, men det er avgjerande at dei verdiane vi deler er baserte på respekt og forståing for andre. Gjennom kritisk tenking og openheit for ulike perspektiv kan vi motverke farane ved radikalisering og fremje eit meir inkluderande og forståingsfullt samfunn.
Konspirasjonsteoriar
Mange av dei som står bak terrorhandlingar, har gjerne fått inspirasjon frå tidlegare terroristar. Desse personane brukar ofte konspirasjonsteoriar som grunnlag for sine handlingar. Slike teoriar handlar ofte om at det finst mektige grupper i samfunnet som i det skjulte styrer verda med eigne løynde mål. Nokre trur til og med at Holocaust, folkemordet på jødane, ikkje har skjedd, trass i omfattande historisk dokumentasjon og vitnemål.
Det finst mange kjende og ukjende konspirasjonsteoriar, og dei er ofte lette å lage og lette å tru på. Når vi brukar internett, er det viktig å tenkje kritisk: Har eg all informasjon? Kan det eg ser, høyrer eller les vere påverka av ein konspirasjonsteori? Kva er eigentleg ein konspirasjonsteori, og kvifor er det vanskeleg å vurdere om informasjonen vi møter, er sann?
Eit døme på kor raskt radikalisering kan skje, er Philip Manshaus, som utførte ei terrorhandling. Han har fortalt kor raskt han vart radikalisert – frå han først fekk nye tankar til han vart ekstremist og utførte terrorhandlingar. Han har også forklart kor lett det var å finne all informasjonen han trong på nettet: "Det tok meg berre omtrent eit år å utvikle desse meiningane." Dette viser kor viktig det er å vere kritisk og forsiktig når ein leitar etter informasjon på nettet.
Det er viktig å unngå å vere i eit ekkokammer der berre eigne meiningar blir stadfesta. Vi må lytte til motargument og andre perspektiv. Ei stor utfordring med nettet er at terskelen for kva vi torer å seie og uttrykkje, blir lågare. Mange terroristar har starta med å bli med i grupper for likesinna på internett, men etter kvart har dei handla åleine og utvikla seg til einsame ulvar.
Philip Manshaus og 22. juli-terroristen Anders Behring Breivik er døme på einsame ulvar som utførte terrorhandlingar åleine. Dei hadde begge eit sinne mot samfunnet og menneska rundt seg. Einsame ulvar legg ofte skulda på andre for det dei sjølve ikkje har oppnådd i livet. Dei meiner andre er årsaka til at verda ikkje er slik dei ønskjer. Dei kan vere sinte på muslimar, jødar, politikarar, kvinner og andre som ikkje passar inn i deira idealbilete av verda.
Dessverre er det vanskeleg å oppdage einsame ulvar. Dei passar sjeldan inn i éi gruppe eller organisasjon. Likevel etterlet dei ofte hint og spor som politiet kan fange opp. Det er ikkje alltid politiet rekk å handle, eller så er ikkje spora konkrete nok til at dei kan gjere noko. 22. juli-terroristen brukte mykje tid på nettet og følgde nøye med på høgreekstreme bloggar.
For å unngå påverknad frå konspirasjonsteoriar og ekstremisme er det viktig å utvikle ein kritisk sans. Ver alltid skeptisk til informasjon på nettet og sjekk kjeldene nøye. Diskuter med andre og lytt til ulike meiningar. Om du ser at ein venn eller kjenningskap får ekstreme haldningar, må du ta det på alvor. Prøv å forstå kva som ligg bak, og søk hjelp om nødvendig.
Gjennom kritisk tenking og forsiktig tilnærming kan vi bidra til å hindre at konspirasjonsteoriar og ekstremisme får fotfeste i samfunnet. Dette krev at vi alle er bevisste på korleis vi tek til oss og deler informasjon, og at vi aktivt jobbar for eit ope og inkluderande samfunn der alle meiningar blir lytta til, men der falske og skadelege teoriar ikkje får spreie seg uhemma.
Tidleg terror
Ein snikmordar er eit ord som du sikkert har høyrt før. Kanskje har du til og med lese bøkene, sett filmen eller spela videospelet Assassin's Creed? Ordet snikmordar kjem frå latin og betyr «løyndomsmordar».
På 1100- og 1200-talet eksisterte eit mystisk sjiamuslimsk brorskap i fjella i Syria og Iran. Desse snikmordarane levde i løyndom og var omspunne av mange mytar. Frå hovudbasen i Alamut-festninga utførte dei sine blodige oppdrag. Festninga var uinntakeleg frå utsida, omgitt av bratte fjell og tjukke murer som gjorde det nærmast umogleg for fiendar å trengje inn. Men på innsida hadde dei eit anna liv. Her dyrka dei mat, dreiv med handverk og hadde eit stort bibliotek med omfattande kunnskap.
Leiar for brorskapet var Hassan-i Sabbah. Han var ein vis mann som hadde studert mykje og fått stor innsikt i religion, filosofi og strategi. Hassan-i Sabbah hadde ein visjon om å skape eit samfunn basert på sine eigne religiøse og politiske ideal. For å oppnå dette, måtte han bruke uvanlege metodar. Han sende sine krigarar ut for å skremme politiske motstandarar eller for å eliminere dei. Desse krigarane var ikkje vanlege soldatar. Dei var spesialtrente i snikmord, forkleding og strategisk planlegging. Dei kunne utføre sine handlingar i fullt dagslys, midt i folkemengder, slik at så mange som mogleg skulle sjå det og frykte at det same kunne skje med dei.
Snikmordarane brukte intrigar og løyndomsmord som sine hovudmetodar. Dei arbeidde i små grupper og planla angrepa sine nøye. I fleire hundreår kjempa dei mot sterkare fiendar. Berre dei dyktigaste krigarane fekk vere med i brorskapet. Dei var ekspertar i forkleding og kunne smyge seg inn blant fienden utan å bli oppdaga. Mange kongar og sultanar frykta for sine liv og valde å gi etter for snikmordarane sine krav. Dette gav brorskapet makt og innflytelse langt utover deira eigen base i Alamut.
Om vi går omlag 2000 år tilbake i tid, finn vi den hemmelege jødiske gruppa kalla sikariarane, som betyr «dolkmenn». I området som i dag er Israel og Palestina, var folk misnøgde med romarane sitt styre. Romarane hadde den sterkaste hæren i verda, og ingen våga å gjere opprør mot dei, bortsett frå sikariarane.
Sikariarane meinte at for å lykkast, måtte folket i Judea slutte å samarbeide med romarane. Dei ønskte å skape frykt for å bli drepen, slik at folk slutta å støtte romarane. Difor valde dei snikmord som strategi, då dei var for få til å vinne i ein direkte kamp. Dei brukte små, skjulte dolkar som dei bar under kleda sine. Når folk var samla til fest eller det var marknadsdag, blanda dei seg med folkemengda. Dei kunne plutseleg dukke opp og angripe, stikke ned så mange dei kunne før dei kasta eller gøymde dolkane sine. Deretter forsvann dei tilbake inn i folkemengda utan å bli oppdaga.
Denne taktikken skapte stor frykt blant folk. Ingen visste kven som kunne vere ein sikariar, og alle følte seg utrygge. Folk vart redde for å vise støtte til romarane, i frykt for å bli dei neste offera for snikmordarane. På denne måten oppnådde sikariarane målet sitt om å svekke romarane si makt i Judea. Sjølv om dei var få i tal, klarte dei å skape ein stor effekt gjennom sine taktiske snikmord og intrigar.
22. juli 2011
Fredag 22. juli 2011 opplevde Noreg ei grusom terrorhandling. Først gjekk ei bombe av utanfor regjeringskvartalet i Oslo. Åtte menneske mista livet, mange blei alvorleg skadde, og området blei totalt øydelagt. To timar etterpå fekk politiet meldingar om skyting på Utøya, ei øy i Tyritjorden mellom Sandvika og Hønefoss. Her var 564 ungdommar samla på den årlege sommarleiren til AUF, Arbeidarpartiet sin ungdomsorganisasjon.
Ungdommane på Utøya fekk snart høyre om eksplosjonen i Oslo og tenkte at dei i alle fall var trygge der dei var. Ingen visste at gjerningsmannen var på veg dit i bil. Då ein mann i politiuniform dukka opp og bad om å få bli med ferja over til øya, vakte det inga mistanke.
Så snart båten la til ved Utøya, byrja mannen å skyte. Ungdommane blei skremde og forvirra: Korleis kunne ein politimann skyte mot dei? Mange prøvde å symje vekk frå øya i desperasjon. Nokre blei redda av folk på fastlandet. På øya gøymde livredde ungdommar seg i buskar og kratt medan dei høyrde skot og såg vennene sine bli drepne.
Politiet var ikkje godt førebudde på denne typen terror. Det gjekk ein time frå dei fekk melding om skytinga, til Anders Behring Breivik blei arrestert. Då hadde han allereie drepe 69 menneske på øya, dei fleste ungdommar. Totalt mista 77 menneske livet i dei to terrorangrepa. Breivik var ein einsam ulv, inspirert av høgre-ekstreme ideologiar.
I dagane etter terrorangrepa, samla hundretusenvis av menneske seg i gatene med roser høgt heva. Det blei haldt eitt minutts stille i alle nordiske land samtidig. I Oslo tala kronprins Haakon Magnus til 200 000 frammøtte. Terroristen hadde angripe med vald, men folket svarte med roser og song.
Statsminister Jens Stoltenberg sa under ein pressekonferanse same kvelden som angrepet: «Eg har ein bodskap til dei som angreip oss. Og til dei som står bak. Det er ein bodskap frå heile Noreg: De skal ikkje få øydeleggje oss. De skal ikkje få øydeleggje vårt demokrati og vårt engasjement for ei betre verd.»
Breivik blei stilt for retten med forsvarar. Han viste ingen teikn til anger, men uttrykte tvert imot at han ønska å ha drepe fleire.
I kaoset som oppstod etter angrepa, var det mange som spekulerte i om muslimske terroristar stod bak. Fleire menneske med utanlandsk bakgrunn blei møtt med rasistiske tilrop, truslar og vald. Dette viser framandfrykt og rasisme.
Ordet «terror» kjem frå latin og betyr å skremme. Terrorisme handlar om å bruke vald mot sivile for å spreie frykt. Målet er å skape uro og splitting blant folk. Mange rundt om i verda lever med terrorfrykt kvar einaste dag.
Årsakene til terror kan vere mange. Nokre kjem frå undertrykte folkegrupper, andre kjempar for ei religiøs sak, medan nokre hatar dei som styrer. Nokre gongar kan statsleiarar bruke terror for å styrkje makta si og splitte folket.
Terrorangrepa 22. juli har sett djupe spor i Noreg. Sjølv om vi ikkje er vane med å leve med dagleg terrorfrykt, viste folket styrke og samhald gjennom rosetoga og den klare bodskapen om at vi ikkje let oss knekke. Dette sendte ei sterk melding til terroristane om at vi står samla mot frykt og vald.
11. september 2001
Den 11. september 2001 markerer ein av dei mest skjebnesvangre dagane i vår tid. Dei fleste vaksne nordmenn kan hugse kvar dei var denne dagen, liknande korleis dei hugsar 22. juli 2011. Det var ein dag då kvardagens tryggleik blei brutalt forstyrra på ein måte ingen hadde førestilt seg.
Tenk deg at du skal besøke ein plass med mykje folk. Du stiller deg i kø, og ved inngangen er det ei vakt som sjekkar veska eller sekken din. Dette er no ein naturleg del av kvardagen vår. Vi føler oss tryggare når vi veit at alle som skal inn på eit stort område, blir kontrollert. Hadde folk i Judea for to tusen år sidan hatt slike tiltak, kunne dei kanskje ha unngått dei skjulte og dødelege opprøra til sikariarane.
Teknologi kan forandre mykje, inkludert terrorisme. Då svenske Alfred Nobel oppdaga dynamitten i 1863, kunne eksplosjonar ha mykje større effekt enn før. Terroristar fekk stadig tilgang til meir effektive verktøy. Likevel blei ikkje flytrafikk sett på som ein reell trussel før hausten 2001. Før dette kunne passasjerar ta med seg brusflasker, lommeknivar og sakser i handbagasjen. Barn kunne til og med bli invitert inn i cockpiten.
I dag er alt dette umogleg. Om du gløymer ei saks eller ei vassflaske i handbagasjen, blir det tatt frå deg i kontrollen. Barn som vil inn i cockpiten er minst 20 år for seint ute, sidan døra til cockpiten har vore låst under flyginga sidan 2001.
19 menn frå al-Qaida gjekk umerkeleg om bord i fire ulike passasjerfly i USA den 11. september 2001. Nokre av terroristane hadde pilotopplæring. Dei var alle villige til å ofre livet for saka si. Utstyrt med små knivar og tåregass tok dei kontroll over flya.
Først krasja eit fly inn i den nordlegaste av Twin Towers-skyskraparane i New York, offisielt kjent som World Trade Center. I starten trudde mange at det var ei forferdeleg ulykke. Men då eit anna fly trefte det sørlege tårnet kort tid etter, skjønte folk at det var ein terroraksjon.
Alle om bord i dei to flya døydde, og det same gjorde 2606 personar i Twin Towers, inkludert redningspersonell som politi og brannmenn, og folk som var i området rundt bygningane.
Det tredje flyet krasja inn i Pentagon, hovudkvarteret til det amerikanske forsvarsdepartementet. Her mista alle om bord livet, saman med 125 personar på bakken.
I det fjerde flyet fekk passasjerane vite via mobiltelefonar kva som hadde skjedd med dei andre flya. Dei klarte å overmanne kaprarane, slik at flyet krasja på eit jorde. Alle om bord døydde, men ingen på bakken blei fysisk skadde. Ein trur at målet for dette flyet var Det kvite huset eller kongressbygningen Capitol i Washington.
Sidan alle dei 19 al-Qaida-terroristane var villige til å døy for saka si, er 11. september-terroren kjent som eit sjølvmordsangrep.
Hendingane den 11. september 2001 endra verda dramatisk. Tryggleikstiltaka blei skjerpa over heile verda, spesielt innan flytrafikk. For mange står denne dagen som eit symbol på kor sårbare vi er for terror, men også på viktigheita av å jobbe for fred og tryggleik.
Krigen mot terror
I september 2001 opplevde verda eit av dei mest sjokkerande og tragiske hendingane i moderne historie då terroristane frå al-Qaida utførte eit angrep på USA. Dette terrorangrepet, som skjedde den 11. september, involverte kapring av passasjerfly som blei krasja inn i World Trade Center i New York og Pentagon i Washington, D.C. Dette angrepet førte til omfattande øydelegging og tap av menneskeliv, og verda blei vitne til bilete av kollapsande skyskraparar og kaos i dei amerikanske byane.
Reaksjonen frå USA var rask og resolutt. President George W. Bush erklærte straks at USA var i krig mot terrorisme. Denne erklæringa var ikkje berre retta mot al-Qaida, men også mot nasjonar som Irak og Afghanistan, som USA meinte hadde støtte til terrorgrupper. Denne krigen mot terrorisme markerte starten på ein ny æra av globale konfliktar og militære operasjonar som har påverka mange land.
For dei fleste er det vanskeleg å forstå korleis nokon kan planleggje og gjennomføre så grusomme handlingar. Men årsakene til slike handlingar er ofte djupt rotfesta i historiske, politiske og sosiale faktorar. Til dømes kan ein sjå tilbake til 1980-åra for å finne noko av bakgrunnen for desse hendingane. På den tida støtta USA den væpna afghanske motstandsrørsla, kjent som Mujahedin, i deira kamp mot Sovjetunionen, som prøvde å ta kontroll over Afghanistan. Denne støtta inkluderte både økonomisk og militær hjelp, noko som gjorde det mogleg for Mujahedin å kjempe effektivt mot den sovjetiske okkupasjonen.
Ein av dei som støtta Mujahedin, var Osama bin Laden. Han kom frå ein rik familie i Saudi-Arabia og brukte sin rikdom og ressursar til å støtte motstandskampen. Etter at Sovjetunionen trekte seg ut av Afghanistan i 1989, heldt bin Laden fram kampen mot det sovjetstøtta regimet i landet. Han meinte at muslimske land skulle styrast av muslimar utan innblanding frå utanlandske makter, og dette førte til at han grunnla al-Qaida, ei islamistisk terrorgruppe som hadde som mål å kjempe mot USA og andre vestlege land som han meinte forstyrra den muslimske verda.
Terrorangrepet den 11. september 2001 var eit vendepunkt. USA, under leiing av president Bush, svarte med å erklære krig mot terrorisme. Denne krigen innebar omfattande militære operasjonar i både Afghanistan og Irak. Målet var å øydelegge al-Qaida og fjerne Taliban-regimet i Afghanistan som hadde gitt al-Qaida ly. Noreg, som er ein nær alliert av USA, deltok også i desse militære operasjonane, og norske soldatar var stasjonerte i Afghanistan i fleire år.
Afghanistan er eit land som har vore prega av konfliktar og uro i fleire tiår. Landet ligg i Asia og er eitt av dei fattigaste i verda. Mange har prøvd å ta kontroll over Afghanistan, men alltid møtt stor motstand frå afghanarane. I 1933 blei Zahir Shah konge, og han prøvde å modernisere landet ved å innføre demokratiske reformer og opne Afghanistan for verda. Men mange på landsbygda var misnøgde med endringane. Dei fleste var konservative muslimar, og dei likte ikkje dei nye reformene som kongen innførte.
I 1973 blei Zahir Shah styrta av hæren med støtte frå Sovjetunionen. Fetteren hans, Daud Khan, tok over makta og danna ein allianse med kommunistpartiet, og han blei den første presidenten i landet. Snart braut det ut kampar mellom kommunistar og muslimske grupper. I 1979 invaderte Sovjetunionen Afghanistan og støtta ei kommunistvennleg regjering. Islamistane i landet blei forfølgde, arresterte og drepne.
Motstandsrørsla Mujahedin fekk støtte frå USA og kjempa mot sovjetarane. Dei klarte til slutt å presse sovjetiske styrkar ut av landet i 1989, men etter det braut det ut borgarkrig mellom dei ulike Mujahedin-gruppene. Uroa i Afghanistan tok aldri slutt. I 1996 tok den islamistiske rørsla Taliban over makta og innførte svært strenge lover basert på sin tolkning av islam. Taliban tillét også at andre fundamentalistiske grupper, som al-Qaida, etablerte seg i landet.
Terrorangrepet på USA i 2001, utført av al-Qaida, førte til at USA og NATO invaderte Afghanistan. Taliban blei jaga ut av byane og opp i fjella. Ashraf Ghani blei vald som ny president, og det blei gjort mange reformer som ga kvinner fleire rettar. Nokre kvinner fekk til og med høge stillingar i statsapparatet, og jenter fekk gå på skule og studere ved universitet. Men denne utviklinga stoppa brått opp då USA og NATO trekte seg ut av Afghanistan hausten 2021, og Taliban igjen tok over makta i landet.
No er framtida til Afghanistan usikker. Landet har enno ikkje funne fred etter mange tiår med krig og konfliktar, og det er uvisst kva som vil skje vidare.
Religiøs og politisk terror
Terrorisme er ein metode som blir brukt for å skape frykt gjennom valdshandlingar, med mål om å oppnå politiske eller religiøse føremål. Det finst ulike former for terrorisme, men ofte ser vi at terroristane blandar religion og politikk. Mange høgreekstreme terroristar trur at den kristne guden har skapt europearane som ein overlegen rase, og at dei derfor skal dominere andre. På den andre sida finn vi venstreekstremistiske terroristar, ofte knytt til radikale kommunistiske miljø, sjølv om desse ikkje har vore ein stor trussel i Noreg.
I dag kjem terrortrusselen hovudsakleg frå to grupper: høgreekstremistar og islamistar. Eit døme på høgreekstrem terror er angrepet på Utøya i 2011, der gjerningspersonen var påverka av høgreekstreme ideologiar. Islamistisk terror ser vi i angrepa 11. september 2001 i USA, som hadde ein sterk islamistisk ideologisk bakgrunn.
Uansett bakgrunn har terroristar til felles at dei ønskjer å skape frykt ved å drepe menneske og lage kaos. Dei trur at deira sak er så viktig at vald er rettferdiggjort. Desse gruppene har ulike mål og overtydingar, men dei ser ofte på sine handlingar som ein kamp mellom det gode og det vonde.
Det blir ofte sagt at sanninga er det første offeret i krig og terror, noko som tyder at informasjon ofte blir forvrengt eller manipulert for å støtte ei bestemt sak eller ideologi. Dette gjer det vanskeleg å vite kva som er sant.
I Noreg er politikarane einige om at det er viktig å beskytte innbyggjarane mot terror. Dei ønskjer også å førebyggje terrorhandlingar, men er ikkje alltid einige om kva som fungerer best. Nokre meiner at vi må skape tryggare lokalsamfunn der alle har det bra. Andre trur at ein meir rettferdig verd vil redusere terror, medan nokre meiner at å hindre at menneske med andre religionar og livssyn kjem til Noreg, er løysinga.
Utøya-terroristen var påverka av konspirasjonsteoriar. På nettet las han bloggar og diskuterte med folk som delte hans syn. For dei fleste av oss er det umogleg å forstå korleis han kunne utføre så grufulle handlingar, men det er viktig å prøve å forstå kva han trudde på. Han meinte at Noreg var i ferd med å bli overteke av muslimar, jødar og kommunistar, og han skuldsette Arbeidarpartiet for dette.
Arbeidarpartiet blei stifta i 1887 og blei raskt ein motpol til dei største partia Venstre og Høgre. Arbeidarpartiet representerte folket og hadde både demokratar og kommunistar blant medlemmene. Etter kvart tok demokratane styringa og forma partiet til det vi kjenner i dag. Mange oppfatta kommunistar som ein farleg fiende, og frykta Arbeidarpartiet.
Vidkun Quisling var ein sentral kritikar av Arbeidarpartiet. Han skulda dei for å samarbeide med Sovjetunionen, som han påstod planla å ta over makta i Noreg. Quisling starta nazistpartiet Nasjonal Samling i 1933. Då tyskarane okkuperte Noreg i 1940, tok Quisling makta med støtte frå tyskarane og prøvde å overtyde folk om at nazistregjeringa var den rette. Han hevda stadig at Arbeidarpartiet samarbeidde med Sovjetunionen og planla å ta makta med vald.
Terroristen som utførte angrepet på Utøya, trudde på den nazistiske konspirasjonsteorien. Han meinte at Arbeidarparti-politikarar var landssvikarar som samarbeidde med muslimar om å ta over verda. I rettssalen sa han at han hadde handla i sjølvforsvar.
For å førebyggje terror er det viktig å skape trygge og inkluderande samfunn. Vi må forstå kva som driv terroristar og kjempe mot ideologiar som fremjar vald. Samtidig må vi vere merksame på korleis vi kan beskytte oss mot truslar utan å diskriminere menneske basert på religion eller bakgrunn.
Kva trur du er viktig for å førebyggje terrorhandlingar? Kva tiltak meiner du er mest effektive for å skape eit trygt samfunn? Det er viktig å grunngi meiningane sine godt.
Religiøs ekstremisme
Islamisme, som også vert kalla politisk islam, er i dag ein av dei mest kjende formene for religiøs ekstremisme. Både politiet og politikarar bruker mykje tid på å bekjempe denne forma for ekstremisme, i tillegg til høgreekstremisme. Islamismen bygger på ideen om at islam skal vere grunnlaget for korleis ein stat styrast. Islamsk fundamentalisme er ofte knytt til ordet jihad, som mellom anna betyr «heilag krig». Nokre islamistar brukar vald og skapar store problem for vanlege muslimar som berre ønskjer å leve eit trygt og normalt liv.
Islamismen oppstod på 1920-talet som ein reaksjon mot dei vestlege kolonimaktene, og seinare som eit svar på vestleg påverknad. Islamistane ville gå tilbake til det dei meinte var den rette og sanne læra om islam, basert på Koranen. Ein islamist tolkar religionen strengt og set læra om livet til profeten høgare enn demokrati og menneskerettar.
I ulike delar av verda har vi sett at unge muslimar vervar seg til ulike terrororganisasjonar. Også radikaliserte ungdomar frå Noreg har knytt kontakt med slike grupper, særleg i Syria og Irak. Nokre av desse ungdomane har seinare sagt at dei angrar djupt. Dette har skapt debatt i Noreg om korleis ein skal handtere norske statsborgarar som har reist ut for å delta i heilag krig og seinare ønskjer å vende tilbake til Noreg.
Eit anna spørsmål er korleis ein skal straffe kvinnene som ikkje sjølv har delteke direkte i terrorhandlingar, men som kanskje har støtta mennene ved å lage mat og ta seg av barna. Det er viktig å finne ut om dei har gjort dette frivillig eller under tvang, og korleis dei skal straffast.
Mange framandkrigarar drog til Midtausten for å bli med i IS, også kjent som Den islamske staten, ISIL eller Daesh. IS kjempar for eit islamistisk kalifat og brukar brutale metodar som sjokkerer dei fleste, uavhengig av om ein er kristen, muslim, ateist eller har ei anna tru.
Bibelen og Koranen vart skrivne for mange år sidan. Begge bøkene inneheld vakre tekstar om fred og kjærleik, men også brutale tekstar om å tene Gud uansett kva. Det arabiske ordet for Gud er Allah, og vert brukt både av kristne og muslimar. Mange religionar har meir til felles enn ein kanskje trur.
Religiøs ekstremisme som islamisme utfordrar samfunnet på mange måtar. Det er viktig å forstå at ekstremistane ikkje representerer alle som følgjer ein bestemt religion. Dei fleste muslimar ønskjer berre å leve fredeleg og trygt, akkurat som dei fleste andre menneske. Kampen mot ekstremisme handlar om å beskytte desse vanlege folka og sikre at alle kan leve i fred og tryggleik, uansett tru.
Demokrati eller ekstremisme
Gjennom dei siste hundre åra har ekstremisme og radikale prosjekt kosta millionar av menneske livet, utan å ta omsyn til enkeltmenneske. Ekstremisme handlar ofte om politiske og religiøse tankar og handlingar som går svært langt. Dei som støttar slike synspunkt ønskjer ofte store endringar i samfunnet, og dei mest ekstreme ser terror som eit nødvendig middel for å nå måla sine. Difor heng orda «terrorisme» og «ekstremisme» tett saman. Det skumle med ekstremismen er at han ikkje tolerer andre svar, og terroristen ser på si eiga overtyding som den einaste rette.
Utfordringa med ekstremisme ligg i konklusjonane til ekstremistane. Dei stiller ofte dei same spørsmåla som mange andre av oss: Korleis kan vi skape ei betre og meir rettferdig verd? Kva må vi gjere for å nå dette målet? Kor langt er det greitt å gå? Det er stor skilnad på å ha ei meining om ei sak og å utføre ekstreme handlingar for å fremje ho. Dei fleste av oss har grenser for kva handlingar vi synest er akseptable, medan ekstremistar manglar slike grenser. Dei er villige til å endre verda uansett kva det kostar, og om dei er så opptekne av målet sitt at dei utfører vald mot sivile, kan dei definerast som terroristar.
La oss ta kampen for å redde klimaet som eit døme. Dette er i ferd med å bli den store kampsaka for millionar av menneske, og undersøkingar viser at ungdommar kan vere villige til å gi frå seg demokratiske rettar for å redde klimaet. Dette kan vere farleg, for alle idear og tankar startar ein stad, og ord har stor makt. Derfor må vi vere varsame med språket vårt. Ein type språkbruk som kan føre til hat, er å stadig skape eit skilje mellom "oss" og "dei". "Oss" er dei vi kjenner eller er einige med, medan "dei" er dei vi ikkje liknar på, ikkje er einige med eller ikkje kjenner.
Dersom ein stadig høyrer at ei gruppe menneske er betre enn ei anna, kan ein til slutt tru på det. Slik kan nokre vekse opp med å hate ei gruppe menneske på grunn av religion, hudfarge eller seksuell orientering. Difor er det både lurt og viktig at du set deg inn i synspunkta til nokon du vanlegvis ikkje har noko til felles med. Bruk språket ditt med omhug, også når du er ueinig med nokon!
Tanken om at nokre menneske er meir verdt enn andre, eller at éin religion eller eitt levesett er meir rett enn andre, er grobotnen for rasisme og ekstremisme, som kan føre til fryktelege handlingar. Det viktigaste vi kan gjere, er å godta at vi er ulike og kan vere ueinige. Vi må leve etter ein grunnleggjande tanke om at alle menneske har same verdi, og at vald aldri er løysinga når vi er ueinige eller i konflikt.
Dagen etter det fryktelege terrorangrepet på Utøya i 2011 skreiv den unge AUF-aren Helle Gannestad på Twitter: "Når en mann kan forårsake så mye ondt, tenk hvor mye kjærlighet vi kan skape sammen." Korleis har det norske samfunnet endra seg sidan terrorhandlingane i 2011? Kanskje har vi blitt meir medvitne om kor viktig det er å stå saman og kjempe mot hat. Kanskje har vi blitt flinkare til å setje pris på demokratiet vårt og verne om dei verdiane som sikrar at alle menneske har same verdi.
Å forstå kvifor nokre menneske vel ekstremisme, og korleis vi kan unngå det, er avgjerande for å skape eit tryggare og meir rettferdig samfunn for alle. Det handlar om å vere varsame med språket vårt, og om å godta og respektere kvarandre sine ulikskapar.