Folkemusikk og verdsmusikk

9 punkt · om lag 17 minutt lesing

Musikk

Norsk folkemusikk er ein stor del av kulturarven vår. Den inkluderer joik frå samisk kultur, som er eit vakkert og unikt songuttrykk. Verda har også mykje musikk å by på. Latinamerikansk musikk, som salsa og tango, gir oss rytmisk glede. Calypso frå Karibia har varme tonar som minner oss om sol og sommar. Irske melodiar har gjerne fele og fløyte, og gir ei kjensle av grøne åkrar og forteljingar. Reggae frå Jamaica og raga frå India viser oss kor variert og rik verdsmusikken kan vere.

Start med punkt 1

Punkt 1 · Folkemusikk og verdsmusikk

Verdsmusikk

Les for meg · Verdsmusikk

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forklare omgrepet verdsmusikk, beskrive korleis denne musikkforma speglar kulturelt mangfald og historisk arv.

1.1Eit breitt omgrep

er eit breitt omgrep som samlar ulike musikktradisjonar frå heile kloden. Det er ein overbyggande term som rommar både , etnisk musikk, og fleire moderne musikkformer som blandar tradisjonelle og nye stilartar.

Verdsmusikken vitnar om det store mangfaldet av kulturelle uttrykk i verda, og har rota si i folkemusikk og tradisjonell musikk frå ulike kulturar. Denne musikken er ikkje forma av profesjonelle musikarar, men av folk flest. Den er ikkje noko ein lærer på skular, men ein overfører han frå generasjon til generasjon gjennom muntleg tradisjon, heime hos gamle meistrar. Musikkstykka er oftast ikkje skrivne ned, men lærte utanåt og vidareformidla gjennom song og dans.

**Figur 1.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

1.2Musikk frå kvardagen

Folkemusikk oppstod ikkje med tanke på framføring i konsertsalar, men for å uttrykkje kvardagslege og seremonielle erfaringar. Den kan vere knytt til arbeid, religiøse høgtider, familiefeiringar, lokalhistorie, eller for å fortelje historier og myter. I denne samanhengen er folkemusikk meir enn berre underhaldning, han er eit verktøy for å forstå og uttrykkje samfunn, kultur, og individuell identitet.

Men i ei stadig meir verd har også folkemusikken vore under forandring. Gjennom reising, utveksling, og digitale medium har vi no tilgang til musikk frå alle kantar av jorda. I denne "globale landsbyen" har vi sett at folkemusikken har vorte til noko større, og omgrepet verdsmusikk har dermed fått fotfeste.

**Figur 1.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

1.3Når kulturar møtest

Verdsmusikk er ofte prega av krysningar mellom ulike kulturelle musikktradisjonar, og kan vere eit resultat av samarbeid mellom musikarar frå ulike delar av verda. Denne musikkforma viser korleis musikk kan sameine oss på tvers av kulturelle og geografiske grenser, og skapar eit universelt språk som alle kan forstå.

Eitt døme på dette kan vere musikken til bandet Tinariwen, ei gruppe tuareg-musikarar frå Sahara i Nord-Afrika. Dei blandar tradisjonell tuareg-musikk med element av rock og blues, og har fått global anerkjenning for den unike stilen sin. Eit anna døme er den islandske artisten Björk, som er kjent for den eksperimentelle musikkstilen sin, der ho blandar element frå elektronisk musikk, pop, klassisk musikk, og folkemusikk.

Gjennom denne blandinga av ulike musikktradisjonar, gjev verdsmusikken oss ein sjanse til å oppdage nye kulturar, og kanskje til og med ei ny forståing av vår eigen. I ei tid der verda er i stadig endring, gir verdsmusikken oss eit felles språk som gjer det lettare å forstå kvarandre, uansett kor vi kjem frå.

**Figur 1.3** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 6

Kva er verdsmusikk?

Verdsmusikk er ein overbyggande term for ulike musikktradisjonar frå heile verda, inkludert folkemusikk, etnisk musikk, og moderne musikkformer som blandar tradisjonelle og nye stilartar.

Neste: Opphavet til verdsmusikk

Oppgåver · Punkt 1

Diskuter i gruppa

1.1Kva er verdsmusikk, og korleis skildrar dette omgrepet ulike musikktradisjonar frå heile verda?

1.2Korleis har folkemusikk påverka utviklinga av verdsmusikk?

1.3Kvifor er verdsmusikk eit godt døme på kulturelt mangfald?

1.4Korleis blir folkemusikk og tradisjonell musikk overført frå generasjon til generasjon?

1.5Kan du gje døme på korleis folkemusikk kan vere knytt til kvardagslege og seremonielle erfaringar?

1.6Korleis har globalisering påverka utviklinga og spreiinga av folkemusikk?

1.7Kva er nokre typiske kjenneteikn på verdsmusikk?

1.8Kva rolle spelar samarbeid mellom musikarar frå ulike delar av verda i skapinga av verdsmusikk?

1.9Kan du nemne eit døme på ein musikar eller eit band som blandar ulike musikktradisjonar, og forklare korleis dei gjer dette?

1.10Korleis kan verdsmusikk hjelpe oss med å forstå og verdsette ulike kulturar?

Ferdig med punkt 1NesteLatinamerikansk musikk

Punkt 2 · Folkemusikk og verdsmusikk

Latinamerikansk musikk

Les for meg · Latinamerikansk musikk

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Beskrive det mangfaldige omgrepet latinamerikansk musikk, og kjenne att denne musikken.

2.1Musikk frå Mellom- og Sør-Amerika

Latinamerikansk musikk er eit vidt og mangfaldig omgrep som omfattar ulike musikksjangrar frå landa i Mellom- og Sør-Amerika. Dette inkluderer alt frå tradisjonell folkemusikk til moderne pop og rock. Kvar av desse sjangrane har sine eigne unike stilistiske element, men dei delar òg mange fellestrekk som dreg røter frå den rike kulturelle smeltedigelen som er Latin-Amerika.

**Figur 2.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

2.2Musikken til quechuafolket

Quechuafolket, som lever i Andesfjella i Sør-Amerika, har utvikla si eiga unike form for musikk. Deira musikkstil har røter tilbake til det gamle inkariket, og innslag av den opphavlege musikken er framleis merkbare i dag. Musikken hjå quechuafolket er kjenneteikna av sterke rytmar og synkopar, noko som gir ein særprega og energisk tone.

I tillegg til den rytmebaserte stilen, har quechuamusikken ei mengd instrument som gir han sitt unike preg. Eit av dei mest kjende instrumenta er , ei fløyte med ein rund og varm klang. Quena vert hovudsakleg brukt som eit melodiinstrument, og han gir musikken ei sjelfull og melodisk linje.

**Figur 2.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

2.3Fløyter, gitar og tromme

Eit anna viktig instrument i quechuamusikken er , ei panfløyte laga av bambusrøyr. Sikus kan spele over to oktavar, og finst i mange storleikar. Den har ein karakteristisk lyd som er ulik noko anna, og han gir musikken ein luftig og draumeaktig kvalitet.

er eit anna sentralt instrument. Dette er ein liten femstrenga gitar som utvikla seg etter at folka i Andesfjella hadde møtt den spanske gitaren. Charango har ein lett og livleg tone som bidreg til den generelle rytmen i musikken.

Til slutt er , ei tromme laga av lamaskinn spent over ein bit av ein hol trestamme, eit essensielt perkusjonsinstrument. Den djupt resonante lyden av vankara gir ein solid rytmebase til musikken.

**Figur 2.3** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

2.4Spansk påverknad

Påverknaden frå spansk musikk er tydeleg i quechuafolket sin musikkstil. Dette er eit resultat av hundreåra med kulturell utveksling og påverknad. Trass i dette, har quechuamusikken klart å bevare mykje av sin opphavlege identitet og karakter, noko som gjer han til eit levande vitnesbyrd om fortida og ei kjelde til inspirasjon for framtida.

Lytt og sjå

Lyd, film og aktivitetar

Lyttepensum

Latinamerikansk musikk

Kjelde: YouTube

0:00

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 3

Kva er latinamerikansk musikk?

Latinamerikansk musikk er eit vidt og mangfaldig omgrep som dekkjer ulike musikksjangrar frå landa i Mellom- og Sør-Amerika.
Inkluderer alt frå tradisjonell folkemusikk til moderne pop og rock.
Kvar sjanger har sine eigne unike stilistiske element, men dei har òg mange fellestrekk som kjem frå den rike kulturelle smeltedigelen som er Latin-Amerika.

Neste: Om quechuafolket og deira musikk

Oppgåver · Punkt 2

Diskuter i gruppa

2.1Kva omfattar omgrepet latinamerikansk musikk, og kva slags sjangrar inkluderer det?

2.2Korleis skil dei ulike musikksjangrane i Latin-Amerika seg frå kvarandre, og kva fellestrekk deler dei?

2.3Kven er quechuafolket, og kvar bur dei?

2.4Kva er dei historiske røtene til musikken til quechuafolket?

2.5Kva kjenneteiknar rytmene og stilarten i quechuafolket sin musikk?

2.6Kan du nemne og beskrive nokre av dei viktigaste instrumenta brukt i quechuamusikken?

2.7Kva for instrument er quena, og kva rolle spelar det i quechuamusikken?

2.8Kva er sikus, og kva kjenneteiknar lyden av dette instrumentet?

2.9Korleis har charango utvikla seg, og kva bidreg dette instrumentet med til quechuamusikken?

2.10Kva rolle spelar vankara i quechuafolket sin musikk?

2.11Korleis har spansk musikk påverka musikken til quechuafolket?

2.12Korleis har quechuafolket klart å bevare sin musikalske identitet til trass for kulturell påverknad?

2.13Kva kan vi lære om latinamerikansk kultur gjennom musikken til quechuafolket?

Ferdig med punkt 2NesteCalypso

Punkt 3 · Folkemusikk og verdsmusikk

Calypso

Les for meg · Calypso

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Gjere greie for calypsoens opphav og historiske utvikling, og kjenne att denne musikken.

3.1Musikk frå Karibia

Calypso er ein unik musikkstil som har opphavet sitt på dei karibiske øyane. Den har djupt rotfeste i den afro-karibiske kulturen, og vart til i ein tid av og undertrykking. Musikken, med sine intrikate rytmar og sterke melodiar, gav stemme til folket på ei tid då deira rett til å kommunisere var avgrensa.

Calypsoen stammar frå det 17. og 18. hundreåret, då afrikanske slavar på Trinidad, som då var ein i Karibia, kom saman og skapte denne musikkforma. Utan moglegheit til å snakke saman, brukte slavane musikken som eit verktøy til å uttrykkje seg. Ved å blande afrikanske rytmar med musikalske element frå Frankrike, Storbritannia og Spania, gav dei liv til ein ny type musikk.

**Figur 3.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

3.2Songar som nyhende

Nokre hundreår seinare vart calypsoen ein populær og påliteleg kjelde til nyhende. Songane fungerte som ein slags samfunnskommentator, og kunne utløyse viktige debattar blant politikarar og samfunnsleiarar. På denne måten vart calypsoen meir enn berre musikk - han vart ein plattform for samfunnsendring og politisk aktivisme.

**Figur 3.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

3.3Rytme og form

Musikalsk er calypso kjenneteikna av den unike rytmen og strukturen. Songane er ofte enkle i forma, med eit tydeleg ""-mønster. Dette skapar eit samspel mellom songaren og publikummet, noko som gjer musikken engasjerande og levande. Rytmen i calypsoen er særmerkt og lett å kjenne igjen - ein sterk backbeat i firetakten, med vekt på andre og fjerde taktslag, og ei lettare vektlegging på første og tredje taktslag. Det er ikkje uvanleg at fjerde taktslag er synkopert, noko som bidreg til den karakteristiske grooven til calypsoen.

**Figur 3.3** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

3.4Ut i verda

Calypsoen fekk internasjonal merksemd i midten av det 20. hundreåret, og vart den første karibiske musikken som nådde hitlistene i Vesten. Artistar som Andrews Sisters med songen "Rum and Coca Cola" vart kjende over heile verda, men det var songaren Harry Belafonte som gav calypsoen sitt definitive gjennombrot med "Day-O (The Banana Boat Song)" i 1956. Sidan den gongen har calypsoen halde sin posisjon som ein sentral del av den globale musikkscena.

I dag er calypsoen ikkje berre ein musikkstil, men også eit symbol på motstand, styrke og kulturell identitet for folk av karibisk opphav. Den har vist si evne til å overleve og tilpasse seg gjennom tidene, og fortset å inspirere nye generasjonar av artistar og lyttarar over heile verda.

Lytt og sjå

Lyd, film og aktivitetar

Lyttepensum

Calypso

Kjelde: YouTube

0:00

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 5

Opphav og utvikling av calypso

Oppstod under slaveriet på Trinidad i Karibia.
Utvikla seg frå afrikansk musikk blanda med musikalske impulsar frå Frankrike, Storbritannia og Spania.
Vart brukt som kommunikasjonsmiddel blant slavar som ikkje fekk lov til å snakke saman.

Neste: Calypso som nyhendekjelde

Oppgåver · Punkt 3

Diskuter i gruppa

3.1Kva er opphavet til calypso, og korleis oppstod denne musikkstilen?

3.2Korleis brukte afrikanske slavar musikken som eit verktøy for å kommunisere og uttrykkje seg under slaveriet?

3.3Kan du forklare korleis calypsoen utvikla seg frå det 17. og 18. hundreåret til å bli ein kjelde til nyhende og samfunnskommentering?

3.4Kva er dei viktigaste musikalske kjenneteikna ved calypsoen, og korleis skil desse seg frå andre musikkstilar?

3.5Korleis påverka Harry Belafonte og songen "Day-O (The Banana Boat Song)" calypsoens popularitet internasjonalt?

3.6Kvifor kan vi seie at calypsoen er meir enn berre ein musikkstil for folket av karibisk opphav?

3.7Korleis har calypsoen vist si evne til å overleve og tilpasse seg gjennom tidene?

3.8Kan du gi døme på korleis calypsoen har vore brukt som ein plattform for samfunnsendring og politisk aktivisme?

3.9På kva måte har calypsoen inspirert nye generasjonar av artistar og lyttarar over heile verda?

3.10Kva element frå andre kulturar vart blanda inn i calypsoen, og korleis påverka dette musikkstilen?

Ferdig med punkt 3NesteJali

Punkt 4 · Folkemusikk og verdsmusikk

Jali

Les for meg · Jali

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Beskrive jali-musikkens kulturelle og historiske betydning i vestafrikanske samfunn, og kjenne att denne musikken.

4.1Musikk og feiring

Ein er ein musikar og historieforteljar i Vest-Afrika, og jali-musikken er ein viktig del av feiringar som bryllaup, namnefestar og andre høgtider. Jali-musikk handlar om historia til folket, om slekter, heltar og viktige hendingar. Jali-musikk kan uttrykkje kjærleik, lidenskap, og ei lengting etter fridom. Den kan oppmuntre til dans og fellesskap, men kan òg formidle eit bodskap av ettertanke og ro.

**Figur 4.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

4.2Musikar og historieforteljar

Eitt særskilt aspekt av jali-musikk, som vi kan trekkje fram, er korleis den feirar lokale og kulturar. Den vestafrikanske jalien er ein musikar og historieforteljar, og ein uunnverleg del av dagleglivet og kulturen. På mange måtar kan jali-musikaren samanliknast med dei nordiske skaldane i norrøn tid, der dei gjennom song og poesi tok vare på og fortalde historia om folket sitt.

Musikken til ein jali er meir enn berre underhaldning, han er ei bru mellom fortid og framtid, mellom det jordiske og det åndelege. Ein jali lærast opp gjennom barndommen og ungdommen for å meistre kunsten å formidle historia til stammen sin gjennom musikk og forteljingar. Han spelar til dans, ved ritual, og framfører både gamle og nye songar.

**Figur 4.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

4.3Meir enn lydar

Jali-musikk illustrerer korleis musikk er meir enn lydar og melodiar. Musikken er knytt til tida vi lever i, til forholdet til naturen og årstidene, til historia, og til den ånda. Den er ein del av identiteten og uttrykket, og er ein sentral del av det å vere menneske.

Tradisjonelt har berre visse familiar rett til å vere jali, og difor går kunnskapane i i familien. Det tek fleire år med opplæring for å meistre alle aspekta av å vere ein jali. Gjennom åra lærer ein jali seg korleis han kan nytte musikken for å fortelje historia til stammen og for å fremje fellesskap blant stammemedlemmane.

**Figur 4.3** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Lytt og sjå

Lyd, film og aktivitetar

Jali – video

Lyttepensum

Jali

Kjelde: YouTube

0:00

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 4

Definisjon av jali-musikk

Jali-musikk handlar om historia til folket, om slekter, heltar og viktige hendingar.
Den kan uttrykke kjærleik, lidenskap, og ei lengting etter fridom.
Jali-musikk oppmuntrar til dans og fellesskap, men kan òg formidle eit bodskap av ettertanke og ro.

Neste: Kva er jali-musikk

Oppgåver · Punkt 4

Diskuter i gruppa

4.1Kva er ein jali, og kva rolle har han i feiringar?

4.2Kva tema uttrykkjer jali-musikk ifølgje teksten?

4.3Korleis kan jali-musikk oppmuntre til fellesskap og dans?

4.4På kva måte kan jali-musikk formidle ettertanke og ro?

4.5Kva rolle speler jali-musikaren i vestafrikansk kultur, og korleis samanliknast denne rollen med dei nordiske skaldane?

4.6Korleis fungerer jali-musikk som ei bru mellom fortid og framtid?

4.7Kva inneber det å vere jali, og kva ferdigheiter må ein jali meistre?

4.8Korleis tek ein jali vare på historia til folket sitt ifølgje teksten?

4.9Kva er betydninga av musikk i forhold til identitet og menneskeleg erfaring i jali-kulturen?

4.10Kvifor er det viktig at kunnskapen om å vere jali går i arv i familiane?

Ferdig med punkt 4NesteReggae

Punkt 5 · Folkemusikk og verdsmusikk

Reggae

Les for meg · Reggae

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forklare kva reggae er, og kjenne att denne musikken.

5.1Frå Jamaica

Reggae er ein musikksjanger som opphavleg kjem frå Jamaica, og har røter i afrikansk musikk og rhythm & blues frå dei amerikanske sørstatane. Ein sjanger som gjerne vert sett som forgjengaren til reggae er ska, kjenneteikna av rytmisk gitarspel, mykje bruk av blåseinstrument og synkoperte rytmar, det vil seie at hovudkompet spelar mellom taktslaga. I reggae blir tempoet senka og rytmane er endå meir bakpå, med ein mykje mindre taktleg vokal.

Reggae vart særleg populært blant , ei religiøs rørsle som oppstod på Jamaica på 1930-talet. Rastafariar tek avstand frå "kvit" kultur, som dei ser på som materialistisk og korrupt, og har ikkje lov til å gjere noko med håret sitt, som klippe det eller bruke stylingprodukt. Mange av dei brukar òg marihuana.

Reggaesjangeren vart først utbreidd i Kingston, hovudstaden i Jamaica, på 1960-talet og har sidan vore sterkt knytt til undertrykte klassar, med musikk som uttrykkjer motstand mot sosiale og politiske forhold. Reggae har òg vorte eit sterkt symbol for jamaicansk kultur og har sett Jamaica på verdskartet.

**Figur 5.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

5.2Bob Marley og riddim

Ein av dei mest kjende reggae-artistane er Bob Marley, som med sine låtar som "No Woman, No Cry" og "One Love" har sett spor etter seg i verdsmusikken. Han brukte reggae til å formidle politiske og sosiale meldingar, noko som bidrog til at sjangeren vart meir anerkjend internasjonalt.

Ein reggae-song er vanlegvis oppbygd rundt , ein repeterande instrumental del, og ei tung og dominerande som gir sjangeren ein karakteristisk djup og drivande lyd.

**Figur 5.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

5.3Påverknad og særpreg

Reggae har hatt stor innverknad på mange andre sjangrar og kunstnarar, som pønk, dub, dancehall, hip hop, The Clash, Sublime, og UB40. Dette viser kor stor påverknad reggae har hatt på verdsmusikken. I dag er reggae ikkje berre avgrensa til Jamaica, men er utbreidd over heile verda med mange reggae-festivalar, som Reggae Sunsplash i Jamaica og Reggae on the River i USA.

Sjølv om reggae har utvikla seg og vorte påverka av mange andre musikalske sjangrar, har den behalde særpreget sitt og er framleis eit sterkt uttrykk for fridom og rettferd. For mange menneske er reggae meir enn berre musikk - det er ein livsstil og eit kulturelt fenomen som gjennom musikken og teksten sin formidlar politiske og sosiale bodskapar til folk over heile verda. Sjangeren er også sterkt knytt til rastafarireligionen og jamaicansk kultur. Reggae er meir enn berre ein musikksjanger, det er eit uttrykk for ein livsstil og eit verdssyn.

**Figur 5.3** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Lytt og sjå

Lyd, film og aktivitetar

Lyttepensum

Reggae

Kjelde: YouTube

0:00

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 4

Opphav og utvikling

Reggae er ein opphavleg jamaicansk musikksjanger, med røter i afrikansk musikk og rhythm & blues frå dei amerikanske sørstatane.
Sjangeren vart først utbreidd i Kingston, hovudstaden i Jamaica, på 1960-talet.
Ein sjanger som gjerne vert sett som forgjengaren til reggae er ska, kjenneteikna av rytmisk gitarspel, mykje bruk av blåseinstrument og synkoperte rytmar.

Neste: Kjenneteikn ved reggae

Oppgåver · Punkt 5

Diskuter i gruppa

5.1Kva er reggae, og korleis oppstod denne musikksjangeren?

5.2Korleis skil reggae seg frå forgjengaren ska, både musikalsk og rytmisk?

5.3Kvifor vart reggae særleg populært blant rastafarianar, og kva kjenneteiknar rastafarireligionen?

5.4Kva rolle har Bob Marley spelt i utbreiinga og anerkjenninga av reggae internasjonalt?

5.5Korleis er ein typisk reggae-song oppbygd, og kva kjenneteiknar lydbiletet i reggae?

5.6På kva måte har reggae påverka andre musikksjangrar og kunstnarar? Kan du nemne nokre eksempel?

5.7Kva symboliserer reggae for jamaicansk kultur, og korleis har det sett Jamaica på verdskartet?

5.8Kva for politiske og sosiale bodskapar har reggae formidla, og kvifor er desse viktige?

5.9Korleis har reggae utvikla seg over tid, og kva kjenneteiknar moderne reggae samanlikna med den tidlege reggae-musikken?

5.10Kva betydning har reggae-festivalar som Reggae Sunsplash og Reggae on the River for spreiinga av reggae globalt?

Ferdig med punkt 5NesteRaga

Punkt 6 · Folkemusikk og verdsmusikk

Raga

Les for meg · Raga

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forklare kva raga-musikk er, og kjenne att denne musikken.

6.1Ei musikkform frå Sør-Asia

Raga-musikk, ofte berre kalla raga, er ein unik og kompleks musikkform som har sine røter i Sør-Asia, særleg i India og Pakistan. Den er eit grunnleggjande element i klassisk indisk musikk, men har også hatt stor påverknad på den moderne popmusikken i regionen. Ein raga er meir enn berre ein melodi; han representerer ein heil musikalsk struktur som består av eit sett med tonar og reglar for korleis desse tonane kan brukast til å lage melodiar.

**Figur 6.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

6.2Tonar og rytme

Ein raga kan bestå av fem tonar (audaava), seks tonar (shadaava) eller sju tonar (sampoorna = full, heil). Han kan brukast til å komponere melodiar, men fungerer også som ein grunnleggjande struktur for musikarane å rundt under ein konsert. Det finst over 200 ulike ragaer, kvar med sitt eige unike sett av tonar og reglar.

Musikken som vert skapt i ein raga har ein særskild rytme. Denne rytmen er ikkje noko tilfeldig; ho er fastsett av eit spesifikt utval av rytmeformer. Desse formene gir musikken karakteristisk struktur og rytme.

**Figur 6.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

6.3Instrument og påverknad

Instrumenta som vert brukte i raga-musikk er mangfaldige og særeigne for regionen. Blant dei mest kjende er , , , sarangi og bansuri. Tablaen er ein slags tromme som vert spelt parvis, og er ofte trekt med ku- eller geiteskinn. Tanpuraen er eit borduninstrument med fire til fem strengar, der tre av strengane er stemde likt, noko som skaper ein unik verknad. Sitar er eit strenginstrument som vert høgt verdsett i det indiske kulturområdet og ofte omtalt som 'dronninga' blant instrumenta. Sarangi er eit bogeinstrument som kan samanliknast med den norske hardingfela. Bansuri er ei tverrfløyte laga av bambus eller siv, med seks til sju fingerhol.

Raga-musikk er ikkje berre ein viktig del av kulturen i Sør-Asia, men har også hatt stor påverknad på musikken globalt. Den har gitt inspirasjon til mange vestlege musikarar, og har bidrege til å skape ei kulturell bru mellom aust og vest.

**Figur 6.3** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Lytt og sjå

Lyd, film og aktivitetar

Lyttepensum

Raga

Kjelde: YouTube

0:00

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 4

Definisjon av raga-musikk

Ei musikkform som har sine røter i Sør-Asia, hovudsakleg India og Pakistan.
Utgjer grunnlaget for klassisk indisk musikk og påverkar den moderne popmusikken i regionen.
Ein raga er ein musikalsk struktur beståande av eit sett med tonar og reglar for korleis desse tonane kan brukast til å lage melodiar.

Neste: Komponentane i ein raga

Oppgåver · Punkt 6

Diskuter i gruppa

6.1Kva er raga-musikk, og kvar har denne musikkforma sitt opphav?

6.2Korleis skil ein raga seg frå ein vanleg melodi?

6.3Kva betyr det at ein raga kan vere audaava, shadaava eller sampoorna?

6.4Kor mange ragaer finst det, og kva kjenneteiknar dei?

6.5Kva rolle spelar rytmen i raga-musikk, og korleis vert rytmen bestemt?

6.6Kan du nemne nokre av dei mest kjende instrumenta som vert brukte i raga-musikk, og beskrive dei kort?

6.7Korleis har raga-musikken påverka moderne popmusikk i Sør-Asia?

6.8På kva måtar har raga-musikken hatt påverknad på musikken globalt?

6.9Kvifor kan raga-musikk vere viktig for å forstå kulturelle utvekslingar mellom aust og vest?

6.10Korleis kan ein raga fungere som ein grunnleggjande struktur for improvisasjon under ein konsert?

Ferdig med punkt 6NesteIrsk folkemusikk

Punkt 7 · Folkemusikk og verdsmusikk

Irsk folkemusikk

Les for meg · Irsk folkemusikk

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forklare kva som kjenneteiknar irsk folkemusikk, og kjenne att denne musikken.

7.1Ein rik tradisjon

Irsk folkemusikk er ein rik og mangfaldig musikktradisjon som har røter djupt planta i Irlands historie og kultur. Dette er musikk som speglar livet og erfaringane til det irske folket gjennom hundreår. Eit av dei mest særprega trekka ved irsk folkemusikk er evna til å fortelje ei historie, ofte gjennom livlege melodiar og rytmar.

Eit karakteristisk trekk ved irsk folkemusikk er bruken av spesielle instrument. Fela, som liknar fiolinen brukt i klassisk musikk, er eit sentralt instrument i irsk folkemusikk. Den har ein distinkt lyd som ofte fører melodilinja i musikken. , ei tradisjonell irsk tromme, er kjend for sin djupe og resonante lyd som gir eit solid rytmisk fundament. Blikkfløyta, med sin skarpe og klare tone, er eit anna populært val, spesielt for melodiar som er raske og livlege. Trekkspel og concertina bidreg med ein rik og fyldig lyd, medan uilleann pipe, ein type sekkepipe, er kjend for sin søte og melodiske tone.

**Figur 7.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

7.2Jig og reel

Rytmen i irsk folkemusikk er eit essensielt element. To vanlege former er og . Ein jig har ofte ein lystig og springande rytme, og er vanlegvis spelt i 6/8-takt. Dette skaper ein særskild rytme som inviterer til dans og feiring. Reel, derimot, har eit litt raskare tempo og er spelt i 4/4-takt med ein jamn rytme, noko som gjer den ideell for meir energiske og dynamiske dansar.

Irsk folkemusikk er ikkje berre eit uttrykk for kulturell identitet, men har også spelt ei viktig rolle i den globale musikkscena. Den store irske til USA hadde stor innverknad på utviklinga av ulike musikkformer, inkludert rock og popmusikk. I Irland er folkemusikken ein integrert del av dagleglivet, ofte spelt på pubar og restaurantar der den har ein liknande status som popmusikk i andre land. Folkeband i Irland nyter popularitet som kan samanliknast med dei meir tradisjonelle popbanda, noko som viser kor djupt folkemusikken er forankra i det irske samfunnet.

**Figur 7.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Lytt og sjå

Lyd, film og aktivitetar

Lyttepensum

Irsk folkemusikk

Kjelde: YouTube

0:00

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 5

Historie og kulturell betydning

Representerer livet og erfaringane til det irske folket.
Speglar Irlands historie og kultur.

Neste: Kjenneteikn ved irsk folkemusikk

Oppgåver · Punkt 7

Diskuter i gruppa

7.1Kva er dei viktigaste kjenneteikna ved irsk folkemusikk?

7.2Korleis speglar irsk folkemusikk livet og erfaringane til det irske folket gjennom historia?

7.3Kva instrument er vanleg brukt i irsk folkemusikk, og kva særpreg har dei?

7.4Kan du forklare forskjellen mellom rytmeformene jig og reel i irsk folkemusikk?

7.5Kva rolle spelar fela i irsk folkemusikk, og korleis skil den seg frå fiolinen i klassisk musikk?

7.6Kva er bodhran, og kva slags lyd bidreg den med i irsk folkemusikk?

7.7Korleis har den store irske utvandringa til USA påverka den globale musikkscena?

7.8Kva plass har irsk folkemusikk i dagleglivet i Irland i dag?

7.9Korleis kan ein seie at folkemusikken i Irland er forankra i det irske samfunnet?

7.10Kva gjer at irsk folkemusikk vert sett på som ein viktig del av Irlands kulturarv?

Ferdig med punkt 7NesteJoik

Punkt 8 · Folkemusikk og verdsmusikk

Joik

Les for meg · Joik

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Beskrive joik som ein tradisjonell musikalsk sjanger innanfor samekulturen, og kjenne att denne musikken.

8.1Ein gammal samisk tradisjon

Joik er ein tradisjonell sjanger innanfor samekulturen som har ein sentral plass i sitt kulturuttrykk. Dette er ein sjanger som er svært unik, ikkje berre i Norden, men òg på eit globalt plan. Joiken har røter som går fleire tusen år tilbake i tid, og er eit levande bevis på den rike kulturelle arven til samefolket.

8.2Lydar i staden for tekst

Ein joik kan best skildrast som ein melodisk komposisjon med repetisjon av enkle lydelement. Den har ingen tradisjonell songtekst i den forstand vi oftast forstår det, med vers og refreng. I staden blir det sunge ein serie med stavingar eller lydar som kan vere inspirert av natur, menneske, dyr eller stadar. Desse stavingane kan vere ord som "la-la", "lu-lu", "voi" og andre lydar, som alle til saman utgjer joiken sitt karakteristiske lydbilete.

Songaren kan bruke eit eller fleire treffande ord for å uttrykkje den emosjonelle betydninga av joiken. Dette kan vere ord som har direkte samanheng med temaet for joiken, som til dømes eit namn, ei handling, ei kjensle, eit dyr eller ein stad. Songaren kan improvisere joiken i den augneblinken han eller ho føler for det, og dermed skape ei levande, momentan uttrykksform.

**Figur 8.1** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

8.3Tonar, rytme og typar

Musikalsk sett er joik vanlegvis basert på ein , det vil seie ei tonerekkje med berre fem tonar. Men det finst òg joikar som brukar færre tonar, til og med så få som tre. Det er likevel ikkje tonane som er det viktigaste i joiken, men rytmen. Rytmen i joik kan vere svært kompleks og uføreseieleg, og han kan variere sterkt frå joik til joik.

Det er tre hovudgrupper av joik: , dyrejoik og stadsjoik. Personjoiken er tileigna enkeltpersonar og er meint å reflektere personen sin karakter eller vesen. Dyrejoik er inspirert av ulike dyr og deira eigenskapar, rørsler eller lydar. Stadsjoiken, på si side, er knytt til spesielle stadar og landskap, og er meint å fange essensen eller atmosfæren ved desse stadane.

**Figur 8.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

8.4Joik i dag

I dag er joik ein levande og dynamisk del av samekulturen. Den har vore gjennom ein dei siste tiåra, med nye generasjonar av joikarar som held tradisjonen i live, samstundes som dei innfører nye element og uttrykk. Dette gjer joik til eit sterkt symbol på samefolket sin kulturelle kontinuitet og evne til fornying.

**Figur 8.3** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Lytt og sjå

Lyd, film og aktivitetar

Joik – video

Lyttepensum

Tradisjonell joik

Kjelde: YouTube

0:00

Lyttepensum

Moderne joik

Kjelde: YouTube

0:00

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 4

Definisjon av joik

Joik er ein tradisjonell songform som har sitt opphav i samekulturen
Joik har ingen tradisjonell songtekst, men består heller av ein serie med stavingar eller lydar
Joik kan improviserast av songaren, basert på den kjensla han eller ho ønskjer å uttrykkje

Neste: Musikalske trekk ved joik

Oppgåver · Punkt 8

Diskuter i gruppa

8.1Kva kjenneteiknar joik som ein musikalsk sjanger innanfor samekulturen?

8.2Korleis skil joik seg frå andre musikalske former når det gjeld tekst og melodisk struktur?

8.3Kva er typiske inspirasjonskjelder for lydelementa i ein joik?

8.4Kvifor er rytmen viktigare enn tonane i joiken?

8.5Korleis kan ein joik reflektere ulike tema som natur, menneske, dyr eller stadar?

8.6Kva er forskjellen mellom personjoik, dyrejoik og stadsjoik?

8.7Kvifor har joiken opplevd ein renessanse dei siste tiåra?

8.8Korleis bidreg nye generasjonar av joikarar til å føre vidare og fornye joiktradisjonen?

Ferdig med punkt 8NesteNorsk folkemusikk

Punkt 9 · Folkemusikk og verdsmusikk

Norsk folkemusikk

Les for meg · Norsk folkemusikk

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Beskrive hovudtrekka ved norsk folkemusikk, inkludert ulike sjangrar, viktige instrument, og kjenne att denne musikken.

9.1Musikk frå bondesamfunnet

Norsk folkemusikk er ein rik og mangfaldig tradisjon, som har utvikla seg over hundrevis av år, og som er nært knytt til det norske landskapet og folket sitt levevis.

Folkemusikk var ein vesentleg del av det gamle bondesamfunnet. Musikk hadde ei viktig rolle i dagleglivet, både som underhaldning og som ein metode for å strukturere arbeid. Ein kunne til dømes syngje arbeidssongar under slåttonna for å koordinere rytmen i arbeidet. I tillegg var det ulike sjangrar i tilknyting til arbeid og fest.

**Figur 9.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

9.2Dans og song

Innanfor den norske folkemusikken er det pardansane og fela, saman med den vokale folkemusikken, som dominerer. Pardansane omfattar ulike typar dansar som springar, pols og gangar. Felamusikken er ofte knytt til dansen, og mange av slåttane (instrumentale stykke) har namn som fortel kva type dans dei er laga for.

Vokal folkemusikk har mange sjangrar. Her finn vi alt frå , som er ropte eller sungne signal som vart brukt til å kalle på dyra, til , som er voggesongar for barn. Mellomalderballadar, eller , er lange forteljande songar om historiske hendingar, heltar og legendar. Bygdeviser og skillingviser er ofte kortare songar med ein enkel handling. Stev, både gammal- og nystev, er korte, gjerne firelinja vers med fast rytme og rim, medan slåttestev er ein type songar som vart sunge til dans.

**Figur 9.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

9.3Instrument og slåttar

Instrumenta som er viktige i norsk folkemusikk er mange og varierte. Hardingfela, med dei ekstra resonansstrengane sine, er kanskje det mest kjende norske folkeinstrumentet. Men også vanleg fele, langeleik, seljefløyte, bukkehorn, lur, meråkerklarinett, harpe, munnharpe, enrader og toradar, og tamburtromme er viktige instrument.

Slåttar, bruremarsjar, og er alle døme på instrumentalsjangrar innan norsk folkemusikk. Ferdlåttar er typisk melodiar som vart spela når folk var på reisefot, bruremarsjar vart brukt i bryllaup, medan halling er ein rask og energisk dans.

Norsk folkemusikk og -dans er rike og varierte tradisjonar som uttrykkjer dei unike trekka ved norsk kultur. Dei er enno levande og blir framleis utvikla og endra av musikarar og dansarar i dag.

Lytt og sjå

Lyd, film og aktivitetar

Hallingdans

Reinlender (dans)

Lyttepensum

Stev

Kjelde: YouTube

0:00

Lyttepensum

Bånsull

Kjelde: YouTube

0:00

Lyttepensum

Reinlender

Kjelde: YouTube

0:00

Lyttepensum

Halling

Kjelde: YouTube

0:00

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 5

Opphav og funksjon

Norsk folkemusikk oppstod i det gamle bondesamfunnet.
Musikk vart nytta i ulike sjangrar i tilknyting til arbeid og fest.

Neste: Viktige sjangrar

Oppgåver · Punkt 9

Diskuter i gruppa

9.1Kva kjenneteiknar norsk folkemusikk, og korleis har denne musikktradisjonen utvikla seg over tid?

9.2Korleis vart folkemusikk brukt i det gamle bondesamfunnet, og kvifor var det viktig?

9.3Kan du nemne nokre ulike typar pardansar innan norsk folkemusikk?

9.4Kva rolle spelar fela i norsk folkemusikk, og kva er ein slått?

9.5Kva er lokk, og korleis vart dei brukte i dagleglivet?

9.6Kan du forklare forskjellen mellom mellomalderballadar og bygdeviser?

9.7Kva er eit stev, og korleis skil dei seg frå andre vokale folkemusikksjangrar?

9.8Kva er hardingfela, og kvifor er ho viktig i norsk folkemusikk?

9.9Kan du nemne nokre andre instrument som er viktige i norsk folkemusikk?

9.10Kva er ein bruremarsj, og i kva samanhengar vart slike melodiar brukt?

9.11Korleis bidrar folkemusikk og -dans til å uttrykkje norsk kultur i dag?

9.12Kva er ein halling, og kva kjenneteiknar denne dansen?

Ferdig med punkt 9Til toppen

Lærarinnhald

Ressursar for lærarar

Bruk tildelt passord for tilgang til temaspørsmål, omgrep, oppgåver, aktivitetar og ulikt vurderingsmateriale.