Internett og digital lyd

7 punkt · om lag 20 minutt lesing

Internett har revolusjonert korleis vi opplever lyd i den digitale tidsalderen. Frå å vere avhengig av fysiske format som LP, kassettband eller CD, kan vi no straume millionar av songar i augneblinken via tenester som Spotify og Apple Music. Podkastar og nettbaserte radiosendingar er lett tilgjengelege, og vi kan lytte når og kor vi vil. I tillegg gir internett oss moglegheita til å skape, redigere og dele vår eigen musikk med verda, gjennom applikasjonar som GarageBand eller AI. Denne fridomen og tilgjengelegheita som internett gir oss, har endra korleis vi forbrukar, skapar og deler lyd på mange måtar.

Start med punkt 1

Punkt 1 · Internett og digital lyd

Historia til lydmediet

Les for meg · Historia til lydmediet

4 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Gjere greie for utviklinga av notasjonssystem, mekaniske musikkapparat som speledåsar, fonografen, grammofonen, lydband, CD-plater og digitale musikkfiler, samt strøyming av musikk.

1.1Notar og speledåsar

Musikk er noko som har fascinert oss i tusenvis av år. Før i tida var det vanleg å hugse musikken, eller skrive han ned med notar for å dokumentere musikken. Dette notesystemet, som vart utvikla i mellomalderen, var eit universelt språk som tillét komponistar å dele verk over tid og rom.

På 1700-talet tok sveitsarane steget vidare ved å lage speledåsar. Desse var mekaniske boksar som spela av melodiar, ofte frå kjende komponistar som Mozart, Beethoven og Haydn. Desse speledåsane vart sette på som luksusartiklar og var ein populær måte å nyte musikk på.

**Figur 1.1** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

1.2Fonograf og grammofon

I 1877 kom det ei stor endring då Thomas Alva Edison oppfann . Dette apparatet gjorde det for første gong mogleg å ta opp og spele av lyd. Først brukte han tinnfolie, men seinare bytte han til voksrullar, som forbetra både lydkvaliteten og opptakslengda.

Men det var Emile Berliner som i 1887 lanserte , noko som vart det store gjennombrotet for lydopptak. I motsetnad til Edison sin fonograf, som brukte sylindriske rullar, brukte grammofonen flate plater. Dette mogleggjorde masseproduksjon av plater, noko som betydde at mange fleire komponistar kunne få musikken sin ut til folket.

Frå 1920 til 1980 vart grammofonen stadig forbetra, både når det gjaldt opptakslengd og lydkvalitet. Eitt av dei viktigaste framstega var (Long Play), som kunne innehalde mykje meir musikk enn tidlegare plater.

**Figur 1.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

1.3Band, kassettar og CD

Parallelt med utviklinga av grammofonen, frå 1950 til 1990, kom lydband og som eit alternativ. Desse banda gav folk fleire val for å lagre og dele musikk, inkludert opptak frå alle lydkjelder som radio. Dette opna opp for ein eksplosjon av amatørmusikk og nye musikkstilar.

På 1980-talet starta den digitale lydæraen med oppfinninga av CD-plater. Desse platene tilbaud høgare lydkvalitet og kunne spele 74 minutt lyd på ei lita plate. Dette førte til at CD-platene raskt vart standard for musikkdistribusjon.

**Figur 1.3** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

1.4Digital musikk og strøyming

På 1990-talet vart datamaskiner og CD/DVD-spelarar meir utbreidde i heimane, noko som la til rette for digitalisering og komprimering av musikk til .mp3-format. Dette gjorde det mogleg å sende og laste ned musikk over internett, noko som radikalt endra korleis folk lyttar til musikk.

Frå 2009 og framover har strøyming av musikk vorte ein dominerande distribusjonsmetode. Med strøyming kan folk lytte til musikk utan å laste ned heile fila først. Dette har endra korleis vi konsumerer musikk, og har ført til vekst av plattformer som Spotify og Apple Music. Strøyming har også gjeve oss tilgang til eit enormt utval av musikk, med millionar av låtar tilgjengelege på få sekund. Så sjølv om måten vi lyttar til musikk på har endra seg mykje over tid, er det tydeleg at musikk framleis er like viktig for oss som alltid.

**Figur 1.4** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Lytt og sjå

Lyd, film og aktivitetar

Historia til lydopptaket

«The History Of Audio Recording» – YouTube

Det første lydopptaket

0:00

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 9

Notasjon av musikk

Musikken var tidlegare noko som vart hugsa eller nedskrive med notar, noko som la grunnlaget for deling av musikk over tid og rom.
Notasjonssystemet er eit universelt språk som tillét komponistar å dele verka sine på tvers av geografiske og tidsmessige grenser.

Neste: Speledåsane

Oppgåver · Punkt 1

Diskuter i gruppa

1.1Kvifor var utviklinga av notasjonssystemet i mellomalderen viktig for musikkhistoria?

1.2Kva rolle spelte speledåsane i 1700-talet sin musikkultur, og kvifor vart dei sett på som luksusartiklar?

1.3Korleis forbetra Edison sin fonograf moglegheitene for lydopptak, og kva var dei viktigaste forbetringane han gjorde?

1.4Kva var den store skilnaden mellom Edison sin fonograf og Berliner sin grammofon, og kvifor var grammofonen eit gjennombrot?

1.5Kva framsteg skjedde innan lydopptak og avspeling mellom 1920 og 1980, og kva rolle spela LP-platene i denne utviklinga?

1.6Korleis påverka introduksjonen av lydband og kassettband musikkindustrien og musikkulturen frå 1950 til 1990?

1.7Kva var fordelane med CD-plater samanlikna med tidlegare format, og kvifor vart dei raskt standarden for musikkdistribusjon på 1980-talet?

1.8På kva måte endra digitalisering og komprimering av musikk til .mp3-format musikkonsumet på 1990-talet?

1.9Kva er hovudforskjellen mellom å laste ned musikk og å strøyme musikk, og korleis har strøyming påverka musikkindustrien etter 2009?

1.10Kva fordelar gir strøyming av musikk samanlikna med tidlegare distribusjonsmetodar, og korleis har dette endra tilgangen til musikk for forbrukarane?

Ferdig med punkt 1NesteÅndsverklova

Punkt 2 · Internett og digital lyd

Åndsverklova

Les for meg · Åndsverklova

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1vite om og drøfte kvifor åndsverklova er viktig

2.1Ei lov som vernar verk

, som vart innført i 1961 og fornya i 2018, er eit viktig juridisk instrument som beskyttar rettane til sine skapte verk. Dette omfattar både å forby uautorisert kopiering og anna reproduksjon av verka, og dessutan å sørgje for at opphavspersonen sin autoritet og eigedomsrett over verket er respektert.

Eit viktig aspekt av lova er det som blir kalla «». Dette kriteriet krev at eit verk for å bli anerkjend som eit åndsverk, må vere resultatet av ein sjølvstendig og personleg innsats frå opphavspersonen. Det er viktig å merke seg at det ikkje er sett nokon krav til den kunstnariske eller tekniske kvaliteten på verket, hovudsaka er at det representerer eit unikt og sjølvstendig bidrag frå opphavspersonen.

**Figur 2.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

2.2Opphavspersonen og rettane

Opphavspersonen er han eller dei som har skapt verket. Det kan vere ein enkeltperson eller fleire personar som har samarbeidd om å skape verket. Sjølv om verket er eigedomen til opphavspersonen, kan ein overføre eigedomsretten eller gi lisens til å bruke verket til andre, anten det er enkeltpersonar eller organisasjonar.

Åndsverklova anerkjenner òg det som blir kalla . Desse rettane gir opphavspersonen rett til å bli namngitt når verket blir brukt, og til å motsetje seg endringar av verket eller presentasjonar av verket på ein måte eller i ein kontekst som kan vere krenkande for opphavspersonen eller som misrespekterer det unike preget til verket.

**Figur 2.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

2.3Vernetid og fri bruk

Den økonomiske eineretten til opphavspersonen varer i levetida til opphavspersonen, pluss 70 år etter utløpet av det året opphavspersonen døydde. Ideelle rettar, på den andre sida, har inga tidsavgrensing og held fram med å gjelde også etter at den økonomiske vernetida har gått ut.

Lova gjev rom for nokre former for , som er situasjonar der verket kan bli brukt utan samtykke frå opphavspersonen og utan at det skal betalast for bruken. Dette gjeld typisk i situasjonar der verket blir brukt privat, som til dømes kopiering for privat bruk. Men det er viktig å merke seg at denne retten ikkje gjeld dersom ein på ulovleg vis har skaffa seg originalverket.

**Figur 2.3** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Lytt og sjå

Lyd, film og aktivitetar

Åndsverk og opphavsrett

«Åndsverk og opphavsrett» – YouTube

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 6

Åndsverklova (1961, ny lov i 2018)

Gir juridisk vern til opphavspersonens rettar til verka sine.
Forbyr uautorisert kopiering og anna reproduksjon av verka.

Neste: Fri bruk

Oppgåver · Punkt 2

Diskuter i gruppa

2.1Kva er hovudformålet med åndsverklova?

2.2Kan du forklare kva som ligg i omgrepet «verkshøgdekravet»?

2.3Kva tyder det at eit verk må vere resultatet av ein sjølvstendig og personleg innsats for å bli anerkjend som eit åndsverk?

2.4Kva er forskjellen mellom økonomiske og ideelle rettar for ein opphavsperson?

2.5Kor lenge varer den økonomiske eineretten til ein opphavsperson etter at han eller ho har døydd?

2.6Kva slags rettar har opphavspersonen under ideelle rettar?

2.7Kva meinast med fri bruk av åndsverk, og i kva situasjonar kan dette vere aktuelt?

2.8Kvifor er det viktig at eit verk representerer eit unikt og sjølvstendig bidrag frå opphavspersonen?

2.9Kan ein opphavsperson overføre eigedomsretten til verket sitt til andre, og i så fall korleis?

2.10Kva er krava for at ein kan bruke eit åndsverk utan samtykke frå opphavspersonen?

Ferdig med punkt 2NesteOpphavsrett

Punkt 3 · Internett og digital lyd

Opphavsrett

Les for meg · Opphavsrett

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forklare kva opphavsrett er, beskrive dei økonomiske einerettane knytt til åndsverk.
2Forstå korleis organisasjonar som GRAMO og TONO arbeider med å forvalte og sikre vederlag for musikarar, artistar, komponistar og musikkforlag.

3.1Rett til eige verk

er ein juridisk term som omhandlar rettar ein skapar har til åndsverk han eller ho har skapt. Opphavsretten gjev skaparen av eit verk til å bestemme over bruken av verket og vern mot urettmessig bruk. Verk som kan omfattast av opphavsretten inkluderer, men er ikkje avgrensa til, litteratur, musikk, film, kunst, design og software.

Einerett er ei felles nemning for dei eksklusive økonomiske rettane som åndsverklova gjev til den som skapar eit åndsverk. Dette kan vere retten til å kopiere verket, retten til å distribuere verket, retten til å framføre verket offentleg, og retten til å lage avleidde verk basert på det opphavlege verket.

**Figur 3.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

3.2GRAMO og TONO

Organisasjonar som og spelar ei viktig rolle i forvaltninga av opphavsretten. GRAMO fordeler til musikarar, artistar og plateprodusentar. Pengane vert fordelte ut frå spelerapportar frå kringskastarane. Kvart enkelt medlem får betalt basert på bruken av dei innspelingane dei har bidrege på.

TONO på si side fordeler vederlag til komponistar, tekstforfattarar til musikkverk og musikkforlag. Midlane dei handterer kjem ikkje berre frå Noreg, men òg frå utlandet gjennom utvekslingsavtalar som TONO har med liknande organisasjonar i andre land.

**Figur 3.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

3.3Nye utfordringar

Den teknologiske utviklinga og framveksten av nye digitale spreiingskanalar har medført store utfordringar for dei som skal representere og samle inn pengar for musikarar, komponistar og plateselskap. Nye former for distribusjon, som strøyming og nedlasting, har gjort det vanskelegare å halde oversikt over bruken av åndsverk og sikre at skaparane får den kompensasjonen dei har krav på. Det har ført til at forvaltningsorganisasjonane må tilpasse seg til det nye landskapet og utvikle nye metodar for å spore og samle inn vederlag (pengar) for bruk av verk på nettet.

**Figur 3.3** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Lytt og sjå

Lyd, film og aktivitetar

TONO på 54 sekund

«TONO på 54 sekunder» – YouTube

TONO for deg som lagar musikk

«TONO: For deg som lager musikk» – YouTube

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 4

Opphavsrett

Juridisk term som omhandlar rettar ein skapar har til åndsverk han eller ho har skapt.
Gjev skaparen einerett til å bestemme over bruken av verket og vern mot urettmessig bruk.

Neste: Einerett

Oppgåver · Punkt 3

Diskuter i gruppa

3.1Kva er opphavsrett, og kvifor er det viktig for skaparen av eit åndsverk?

3.2Kva type verk kan omfattast av opphavsretten?

3.3Kva meiner vi med einerett, og kva slags eksklusive økonomiske rettar gjev åndsverklova til skaparen av eit verk?

3.4Korleis arbeider GRAMO med å forvalte opphavsretten for musikarar, artistar og plateprodusentar?

3.5Kva er rolla til TONO i forvaltninga av opphavsretten, og kven gjev dei vederlag til?

3.6Korleis påverkar teknologisk utvikling og nye digitale spreiingskanalar forvaltninga av opphavsretten?

3.7Kva utfordringar har oppstått for organisasjonar som GRAMO og TONO på grunn av strøyming og nedlasting?

3.8Kva metodar har GRAMO og TONO utvikla for å spore og samle inn vederlag for bruk av åndsverk på nettet?

3.9Kvifor er det viktig for musikarar og komponistar å ha organisasjonar som GRAMO og TONO til å representere deira interesser?

3.10Kan du gje eit døme på eit åndsverk som kan vere verna av opphavsretten, og forklare korleis denne retten fungerer i praksis?

Ferdig med punkt 3NesteAnalog og digital lyd

Punkt 4 · Internett og digital lyd

Analog og digital lyd

Les for meg · Analog og digital lyd

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forklare forskjellen mellom analog og digital lyd, beskrive korleis digital lyd blir skapt, lagra og avspelt, samt forstå fordelane og ulempene med ukomprimert og komprimert digital lyd.

4.1Ein digital revolusjon

Før i tida var ein nøydd til å gå på konsert, lytte til radioen, eller sjå på fjernsyn for å oppleve musikk. Men etter kvart som teknologien utvikla seg, fekk ein moglegheita til å lagre og gjenoppleve musikk når ein ville, gjennom lydopptak. I seinare tid har internett opna opp for ein heilt ny måte å spreie musikk på, og vi kan referere til dette som ein digital revolusjon.

**Figur 4.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

4.2Analog og digital lyd

For å forstå denne revolusjonen er det viktig å vite forskjellen mellom analog og . Digital lyd er ein serie med tal (0 og 1) som representerer dei fysiske lydbølgjene. Denne lyden er det vi skaper og lagrar i digitale filer på datamaskinene våre. På den andre sida er det vi faktisk høyrer. Det er vibrasjonane i lufta som øyra våre oppfattar som lyd. For at vi skal kunne nytte digital lyd, må denne omformast tilbake til analog lyd, slik det skjer når vi spelar av lyd på ein CD-spelar, ein -spelar og liknande.

**Figur 4.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

4.3Ukomprimert og komprimert lyd

Det finst mange metodar for å digitalisere lyd. Ei CD-plate lagrar til dømes lyden , slik filformata «.aiff» og «.wav» også gjer. Desse formata er ukomprimerte, noko som betyr at dei tek relativt mykje plass (om lag 10 MB per minutt), men dei har god lydkvalitet. CD-plater kom på marknaden i 1982.

Når det gjeld digital lyd, kan ein også lydfilene for å spare lagringsplass. Eit dataprogram som komprimerer ei lydfil vil leite etter like digitale talrekkjer. Desse kan gjenbrukast, noko som gjer datamengda mindre, og dermed blir lydfila mindre. Resultatet er det vi kjenner som ei MP3-fil, men der lydkvaliteten også blir dårlegare alt etter kor mykje fila er komprimert. MP3-formatet vart standardisert i 1993 og fekk filendinga .mp3 i 1995. Det vart svært populært etter 1998 fordi det eigna seg for eit relativt «tregt» internett. Mindre lydfiler er enklare å distribuere enn større lydfiler, noko som har bidrege til at dette formatet har vorte svært utbreidd.

**Figur 4.3** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Lytt og sjå

Lyd, film og aktivitetar

MP3 med ulik bitrate

«MP3 Bitrate Comparison – 8 to 320 Kbps (Epic Music)» – YouTube

Analog og digital lyd

«Sound Advice: Analog vs. Digital» – YouTube

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 6

Utviklinga av lydopptak

Før måtte ein oppleve musikk live, på konsert, radio eller TV
Utviklinga av lydopptak gav oss moglegheita til å lytte til musikk når vi ville

Neste: Musikken og internett

Oppgåver · Punkt 4

Diskuter i gruppa

4.1Kva var dei tradisjonelle måtane å oppleve musikk på før teknologien utvikla seg?

4.2Kva inneber det at vi har opplevd ein digital revolusjon innan musikk?

4.3Korleis skil analog lyd seg frå digital lyd?

4.4Kva må skje for at digital lyd skal bli til analog lyd som vi kan høyre?

4.5Kva er forskjellen mellom ukomprimert og komprimert digital lyd?

4.6Kva filformat blir brukte for ukomprimert lyd, og kvifor tek dei mykje plass?

4.7Kva er MP3-formatet, og korleis fungerer komprimering av lydfiler?

4.8Kvifor vart MP3-formatet så populært etter 1998?

4.9Kva fordelar og ulemper er det med komprimert lyd samanlikna med ukomprimert lyd?

4.10Korleis har internett endra måten vi spreier og lyttar til musikk på?

Ferdig med punkt 4NesteStrøyming av lyd

Punkt 5 · Internett og digital lyd

Strøyming av lyd

Les for meg · Strøyming av lyd

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forklare kva strøyming av lyd er, beskrive korleis teknologien fungerer, og samanlikne moderne måtar å lytte til musikk på med tidlegare fysiske format som CD, kassettband og vinylplater.

5.1Kva er strøyming?

av lyd er ein teknologi som gjer det mogleg å lytte til lydinnhald som musikk eller over internett, utan å måtte laste ned store filer først. Strøyming av lyd har vore tilgjengeleg i fleire år, men det er først dei siste åra at det har vorte ein dominerande måte å nyte musikk på.

**Figur 5.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

5.2Frå plater til strøymetenester

Før i tida var musikk noko ein kjøpte i form av fysiske einingar som CD, kassettband, og for nokre entusiastar, . I dag er det færre og færre som kjøper musikk på denne måten. Likevel er det framleis ein marknad for vinylplater, då nokon meiner at den analoge lyden gir ei betre lydoppleving. Men i dag er det meir vanleg å bruke tenester som Spotify, Apple Music, og YouTube til å strøyme musikk. Desse plattformene gjer det mogleg å lytte til musikk når som helst og kor som helst, så lenge ein har tilgang til internett. Ulempene med strøyming kan vere at lydkvaliteten ikkje alltid er så god som på ei fysisk eining, og at det kan vere avbrot i form av reklame.

**Figur 5.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

5.3Slik verkar teknologien

Teknologien bak strøyming fungerer slik at innhaldet blir levert i ein straum av data som vert tolka og spelt av samstundes som resten av vert lasta ned. Dette gjer det mogleg å starte avspelinga nesten omgåande, i staden for å vente på at heile fila skal lastast ned. I tillegg vert ikkje filene lagra på harddisken, noko som gjer at storleiken på filene ikkje vert noko problem. Dette gjer òg at strøymeteknologien er ein utmerkt måte å sende «live» innhald på internett.

I dag lyttar vi til musikk på mange ulike einingar. Dei vanlegaste er CD-spelarar, datamaskiner, iPods (eller andre mp3-spelarar), telefonar og til og med klokker. Mange av dei nyaste einingane har òg høve for direkte kjøp eller strøyming av musikk, noko som gjer digital musikk meir tilgjengeleg enn nokon gong før. Så sjølv om teknologien har endra seg, er kjernen i musikkopplevinga framleis den same: å nyte god musikk.

Lytt og sjå

Lyd, film og aktivitetar

Strøyming av lyd forklart

«Streaming audio explained» – YouTube

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 5

Kva er strøyming av lyd?

Strøyming av lyd er ein teknologi som gjer det mogleg å lytte til lydinnhald over internett.
Innhaldet vert levert i ein straum av data som vert tolka og spelt av samstundes som resten av datastraumen vert lasta ned.
Teknologien gjer det mogleg å starte avspelinga nesten omgåande, utan å måtte vente på at heile fila skal lastast ned.
Filene vert ikkje lagra permanent på harddisken, noko som gjer at storleiken på filene ikkje vert noko problem.

Neste: Korleis har måten vi lyttar til musikk på endra seg?

Oppgåver · Punkt 5

Diskuter i gruppa

5.1Kva er strøyming av lyd, og korleis skil det seg frå å laste ned musikkfiler?

5.2Kan du forklare korleis teknologien bak strøyming fungerer?

5.3Kva fordelar og ulemper ser du med å bruke strøymingstenester som Spotify og Apple Music?

5.4Korleis har måten vi lyttar til musikk på endra seg frå tidlegare, då ein brukte CD-ar, kassettband og vinylplater?

5.5Kvifor trur du nokon framleis føretrekkjer å kjøpe vinylplater i dag?

5.6Kva einingar brukar du til å lytte til musikk på, og kva er fordelen med desse einingane?

5.7Kva meiner du om lydkvaliteten på strøyming samanlikna med fysiske format som CD eller vinyl?

5.8Korleis påverkar tilgang til internett måten vi lyttar til musikk på?

5.9Kan du nemne nokre situasjonar der strøyming av musikk kan vere spesielt nyttig eller praktisk?

5.10Kva trur du framtida vil bringe når det gjeld måtar å lytte til musikk på?

Ferdig med punkt 5NesteMusikantar og pengar

Punkt 6 · Internett og digital lyd

Musikantar og pengar

Les for meg · Musikantar og pengar

5 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forklare korleis musikarar kan tene pengar på musikken sin i dag.
2Samanlikne korleis musikarar tente pengar før med korleis dei tener pengar i den digitale tidsalderen.

6.1Før og no

Måten musikarar tener pengar på, har endra seg mykje dei siste tiåra. Før kjøpte folk musikk på vinylplater, kassettar og CD-ar. Platesal var derfor ei viktig for mange artistar. Radio og TV hjelpte musikarane med å bli kjende, og konsertar kunne også vere ein måte å få fleire til å kjøpe musikken deira på.

I dag er situasjonen ganske annleis. Dei fleste høyrer på musikk gjennom digitale tenester som Spotify, Apple Music og YouTube. I staden for å kjøpe eit heilt album kan vi høyre på nesten kva song vi vil, når vi vil. Når ein song blir strøyma, blir det skapt inntekter som blir fordelte mellom dei som har rettar til musikken. Ei enkelt avspeling gir ikkje nødvendigvis så mykje inntekt, og ein artist kan derfor vere avhengig av svært mange avspelingar. For mange musikarar er det vanskeleg å leve av strøyming åleine. Derfor har konsertar blitt ei viktig inntektskjelde for mange. Musikaren kan få inntekter når publikum kjøper billettar til konsertar og festivalar. Her har det på ein måte skjedd ei endring frå før. Tidlegare kunne ein artist reise på turné for å få folk til å kjøpe det nye albumet. I dag kan songane på Spotify, YouTube eller sosiale medium gjere folk interesserte i artisten, slik at dei får lyst til å kjøpe ein konsertbillett.

**Figur 6.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

6.2Fleire inntektskjelder

På konsertar kan artistane også tene pengar på , som T-skjorter, hettegenserar, capsar, plakatar og andre produkt. Slike varer kan også seljast gjennom nettbutikkar. For artistar som har fått mange engasjerte fans, kan dette bli ei ekstra inntektskjelde.

Ein musikar kan dessutan tene pengar på rettane til musikken. og komponistar kan få betalt når musikken deira blir brukt på mellom anna radio, konsertar og strøymetenester. I Noreg er TONO ein av organisasjonane som sørgjer for at komponistar og tekstforfattarar får utbetalt pengar når musikken deira blir brukt. Ein treng derfor ikkje alltid å vere artisten som står på scena for å tene pengar på ein song. Ein låtskrivar kan til dømes skrive musikk som blir framført av andre artistar. Musikk kan også gi inntekter dersom han blir brukt i film, TV, reklame eller dataspel.

6.3Sosiale medium og konkurranse

Sosiale medium har samtidig blitt svært viktige for musikarar. Gjennom TikTok, Instagram og YouTube kan ein artist vise fram musikken sin og nå ut til menneske over heile verda. Ein song som plutseleg blir populær på nettet, kan gi artisten mange nye lyttarar. Desse lyttarane kan etter kvart bli fans som strøymer fleire songar, går på konsertar eller kjøper merchandise. Nokre artistar kan også få inntekter gjennom reklame, sponsorar og samarbeid med ulike merkevarer.

Ein stor fordel med den digitale utviklinga er at det har blitt enklare å lage og gi ut musikk sjølv. Ein treng ikkje nødvendigvis eit stort og dyrt studio for å komme i gang. Med ein datamaskin og riktig utstyr kan ein musikar lage musikk heime og publisere han digitalt. Deretter kan musikken bli tilgjengeleg for lyttarar langt utanfor heimstaden til artisten.

Samtidig betyr dette at konkurransen har blitt større. Når svært mange kan publisere musikk på nettet, blir det også vanskelegare å få merksemd. Ein moderne musikar må derfor ofte gjere meir enn å spele eller synge godt. Han eller ho må også klare å musikken, bruke digitale plattformer og byggje eit godt forhold til publikum.

**Figur 6.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

6.4Den store endringa

Den største forskjellen mellom før og no er derfor ikkje berre at CD-en har blitt erstatta av strøyming. Heile måten ein kan tene pengar på som musikar, har endra seg. Før var sal av plater ei svært viktig inntektskjelde. I den digitale tidsalderen kan ein musikar i staden kombinere strøyming, konsertar, merchandise, opphavsrett, sosiale medium og ulike samarbeid. Musikken er framleis sjølve utgangspunktet, men ein artist må ofte bruke fleire av desse moglegheitene for å kunne tene pengar og kanskje etter kvart leve av musikken.

**Figur 6.3** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 9

Musikksal før i tida

Før kjøpte folk musikk på:
vinylplater
kassettar
CD-ar
Sal av musikk var ei viktig inntektskjelde for artistane.
Radio og TV gjorde artistane kjende.
Konsertar kunne brukast til å:
marknadsføre nye album
få publikum til å kjøpe musikken
Artistar kunne derfor reise på turné for å auke platesalet.

Neste: Strøyming av musikk

Oppgåver · Punkt 6

Diskuter i gruppa

6.1Korleis tente musikarar pengar på musikk før i tida?

6.2Kva er strøyming?

6.3Kva strøymetenester kjenner du til?

6.4Kvifor er det vanskeleg for mange artistar å leve av strøyming åleine?

6.5Korleis kan ein musikar tene pengar på konsertar?

6.6Kva er merchandise? Gi nokre døme.

6.7Kva rolle har TONO for låtskrivarar og komponistar?

6.8Korleis kan ein låtskrivar tene pengar utan å stå på scena sjølv?

6.9Korleis kan sosiale medium hjelpe ein artist?

6.10Kvifor har det blitt enklare å lage og gi ut musikk sjølv?

6.11Forklar korleis måten musikarar tener pengar på, har endra seg frå før til i dag.

6.12Kvifor har konsertar blitt ei viktig inntektskjelde for mange artistar?

6.13Kva er forskjellen på rolla konsertar hadde før og rolla dei har i dag?

6.14Korleis kan ein populær song på TikTok føre til at artisten tener meir pengar?

6.15Korleis kan ein artist kombinere fleire ulike inntektskjelder?

6.16Kvifor har konkurransen mellom musikarar blitt større?

6.17Kva må ein moderne musikar kunne i tillegg til å synge eller spele godt?

6.18Kva meiner du er den største fordelen med den digitale utviklinga for musikarar? Kvifor?

6.19Kva meiner du er den største ulempa med den digitale utviklinga?

6.20Trur du det er lettare eller vanskelegare å leve av musikk i dag enn før? Grunngi svaret ditt.

6.21Kva inntektskjelde meiner du er viktigast for ein artist i dag? Grunngi svaret ditt.

6.22Tenk deg at du er ein ny artist. Kva ville du gjort for å få fleire lyttarar og tene pengar på musikken din?

6.23«Det er lettare å bli musikar i dag, men vanskelegare å bli lagt merke til.» Kva meiner du om denne påstanden?

Ferdig med punkt 6NesteKonsekvensar av kunstig intelligens

Punkt 7 · Internett og digital lyd

Konsekvensar av kunstig intelligens

Les for meg · Konsekvensar av kunstig intelligens

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Reflektere over og diskutere både positive og negative konsekvensar av bruken av kunstig intelligens (AI) i musikkproduksjon og komposisjon.

7.1Eit nytt verktøy

(AI) har gjennom dei siste åra vorte eit viktig verktøy i mange sektorar, inkludert musikk. Med bruk av AI i musikkproduksjon og kan det skapast nye melodiar, rytmar og songtekstar. Men denne teknologiske utviklinga fører med seg både positive og negative konsekvensar.

**Figur 7.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

7.2Positive sider

Når det gjeld dei positive sidene, kan AI gje artistar, komponistar og produsentar eit nytt og spennande verktøy å eksperimentere med. AI kan, basert på komplekse algoritmar og store mengder data, skape musikk som er unik og ny. Dette kan utvide den kreative horisonten til musikkskaparar, og skape heilt nye former for musikalske uttrykk.

AI kan òg bidra til å musikkproduksjon. Med AI-verktøy som er lett tilgjengelege og enkle å bruke, kan folk utan musikkutdanning eller dyrt utstyr lage sine eigne songar.

7.3Negative sider

På den andre sida har bruken av AI i musikkomposisjon også potensielle negative konsekvensar. Ein kan argumentere for at AI kan truge den menneskelege kreativiteten. Viss AI kan komponere musikk basert på matematiske algoritmar og dataanalyse, kva rolle har då komponisten? Dette kan i teorien føre til eit scenario der menneskelege musikarar og komponistar blir . Vidare er det eit etisk spørsmål rundt bruken av AI i musikk. Er det rettferdig at ein AI, som ikkje har evne til å kjenne eller oppleve musikk på same måte som menneske, skal kunne produsere musikk? Musikken vi skaper og lyttar til er ofte djupt personleg og uttrykk for vår menneskelege erfaring. Kan ein AI, utan desse erfaringane, skape musikk som har same verdi og betydning?

**Figur 7.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

7.4Kven eig musikken?

Det er òg eit spørsmål om opphavsrett. Kven har rettane til musikken som er skapt av ein AI? Er det den som har skapt og trena AI-en, eller er det AI-en sjølv? Dette er vanskelege juridiske og etiske spørsmål som må løysast i takt med at AI blir meir utbreidd i musikkbransjen.

Lytt og sjå

Lyd, film og aktivitetar

01 / 03

Vil KI erstatte musikkprodusentar?

«Will AI Replace Music Producers? 3 Pros Debate the Future» – YouTube

Udio: Lag musikk

«Udio: Make your music» – YouTube

Korleis KI kan øydeleggje musikkbransjen

«How AI will slowly destroy the music business» – YouTube

Eleven Labs

KI-verktøy for musikk

Opne →

Udio

KI-verktøy for musikk

Opne →

Sonauto

KI-verktøy for musikk

Opne →

Suno

KI-verktøy for musikk

Opne →

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 2

Positive konsekvensar av AI i musikkomposisjon

a. Nytt verktøy for musikkskaparar
i. Kan skape unike og nye musikalske uttrykk
ii. Kan utvide den kreative horisonten
b. Demokratisering av musikkproduksjon
i. Verktøya er lett tilgjengelege og enkle å bruke
ii. Kan potensielt auke mangfaldet i musikklandskapet

Neste: Negative konsekvensar av AI i musikkomposisjon

Oppgåver · Punkt 7

Diskuter i gruppa

7.1Kva er nokre av dei positive sidene ved å bruke kunstig intelligens i musikkproduksjon?

7.2Korleis kan AI bidra til å demokratisere musikkproduksjon, og kva konsekvensar kan dette ha for mangfaldet i musikklandskapet?

7.3Kva potensielle negative konsekvensar kan bruken av AI i musikkomposisjon ha for menneskeleg kreativitet?

7.4Kva etiske spørsmål oppstår ved bruken av AI til å skape musikk?

7.5Kven meiner du bør ha rettane til musikk som er skapt av ein AI – den som har utvikla AI-en, eller AI-en sjølv? Kvifor?

7.6Trur du at AI kan lage musikk som er like verdifull og meiningsfull som den musikken menneske skaper? Kvifor eller kvifor ikkje?

7.7Korleis kan vi balansere fordelane med AI i musikkproduksjon mot dei etiske og juridiske utfordringane som følgjer med teknologien?

7.8Kva rolle meiner du at komponistar og musikarar vil ha i framtida, dersom AI blir meir utbreidd i musikkbransjen?

7.9Kva for nye musikalske uttrykk og former kan AI bidra til å skape, og korleis kan dette påverke den musikalske kreativiteten?

7.10Korleis kan vi sikre at utviklinga av AI i musikkproduksjon skjer på ein måte som respekterer musikk som eit uttrykk for menneskeleg erfaring og kreativitet?

Ferdig med punkt 7Til toppen

Internett og digital lyd – oversikt over opplegget

Lærarpakke

Internett og digital lyd

Musikk · iMusikkenPunkt 1–7

I pakken

PresentasjonarPowerPoint og PDF, med lærarnotat og viktige omgrep – éin for kvar del

ArbeidshefteSpørsmål til kvar tekst, faktaboksar, tidslinje, spørsmål og svar og podkast

Test deg sjølvFleirvalstest til kvar del – òg til Microsoft Forms og Kahoot

TemavurderingFleirvalstest, skriftleg prøve og omgrepsprøve for heile temaet

Fasit til lærarenMed poengtolking og forslag til svar

Sjå opplegget på skolefag.com289 kr

Nynorsk og bokmålLisens for éin lærarNedlasting rett etter kjøp

Lærarinnhald

Ressursar for lærarar

Bruk tildelt passord for tilgang til temaspørsmål, omgrep, oppgåver, aktivitetar og ulikt vurderingsmateriale.