Klassisk musikk

8 punkt · om lag 14 minutt lesing

Klassisk musikk er ein stor del av historia vår. Denne tida blir ofte delt opp i periodar som mellomalderen, renessansen, barokken, klassisismen og romantikken. Frå om lag 800-talet byrja folk å notere ned songar i kyrkja, dette kallar vi gregoriansk song. Seinare, i renessansen, vart musikken meir variert og kompleks. I barokken oppstod det mange nye former, som konsert og opera. Den klassiske perioden gav oss kjende komponistar som Mozart og Beethoven. Til slutt, i romantikken og impresjonismen, vart musikken endå meir personleg og kjensleladd. Klassisk musikk er som ein tidsreise gjennom kulturen vår!

Start med punkt 1

Punkt 1 · Klassisk musikk

Gregoriansk song

Les for meg · Gregoriansk song

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Beskrive utviklinga og særprega ved gregoriansk song, og kjenne att denne musikken.

1.1Kyrkja og munkane

Gregoriansk song er ei form for religiøs song som utvikla seg i den katolske kyrkja etter fallet av det romerske imperiet, ei tid då kyrkja fekk ein sentral og fast posisjon i samfunnet. Medan politisk makt skifta hender, tok paven på mange måtar over rolla til den romerske keisaren og fekk såleis ein stor grad av innverknad og autoritet. I denne konteksten vart munkane ein avgjerande kraft, særleg i bevaringa og studiet av skriftlege dokument. Dei valde å vie livet sitt til bøn og arbeid, med mange dyktige individ blant deira rekkjer. Desse munkane vart sette til å studere og kopiere antikke dokument, noko som sikra at viktige antikke skrifter vart bevarte for etterkomarane.

**Figur 1.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

1.2Pave Gregor I

Eit sentralt namn i utviklinga av gregoriansk song er pave Gregor I, som styrte frå 590 til 604. Han arbeidde for å standardisere innanfor kyrkja, og som ein del av dette skapte han ei . Denne boka sette fast songane som skulle syngast i gudstenestene. Pave Gregor oppretta også ein songskule i Roma, der alle kyrkjesongarar skulle få ei grundig opplæring på ni år. Her måtte dei lære alle songane i messeboka utanåt, ettersom notesystemet enno ikkje var utvikla. Gjennom denne prosessen vart gregorianske songar munnleg overførte frå generasjon til generasjon.

**Figur 1.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

1.3Kjenneteikn

Gregoriansk song har nokre særpreg som gjer den unik. For det første er den . Songen er framført av munkar, som oftast i koret under ei messe. For det andre er gregoriansk song rein , utan bruk av instrument. For det tredje har den ikkje ein fast rytme, men held seg til eit moderat tempo som kan variere basert på konteksten og innhaldet i teksten. For det fjerde, fram til 1960-talet, var teksten til gregoriansk song på , det språket som vart brukt i den vestlege kyrkja i fleire hundreår. Gjennom desse kjenneteikna uttrykkjer gregoriansk song ei djup religiøs oppleving og bidreg til å skape ei meditativ stemning i gudstenestene.

**Figur 1.3** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Lyttepensum

Gregoriansk song

Kjelde: YouTube

0:00

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 4

Historie og opphav

Etter fallet til Romarriket fekk kyrkja ein sentral og fast posisjon i samfunnet.
Paven tok på mange måtar over rolla til den romerske keisaren.
Munkane vart gitt i oppgåve å studere og kopiere antikke dokument, og slik sikra at viktige skrifter vart bevarte.

Neste: Pave Gregor I og standardisering av liturgi

Oppgåver · Punkt 1

Diskuter i gruppa

1.1Kva tidsepoke utvikla gregoriansk song seg i, og kva rolle spelte kyrkja i samfunnet på den tida?

1.2Kvifor var munkane viktige for bevaringa av skriftlege dokument i mellomalderen?

1.3Kven var pave Gregor I, og kva bidrag hadde han til utviklinga av gregoriansk song?

1.4Kva var føremålet med songskulen som pave Gregor oppretta i Roma?

1.5Kva er dei fire hovudsærprega ved gregoriansk song?

1.6Kvifor vart ikkje gregoriansk song akkompagnert av instrument?

1.7Kva språk vart brukt i teksten til gregoriansk song fram til 1960-talet, og kvifor?

1.8Korleis bidreg gregoriansk song til ei meditativ stemning i gudstenestene?

1.9Korleis vart gregorianske songar overførte frå generasjon til generasjon før notesystemet vart utvikla?

1.10Korleis reflekterer den einstemmige naturen til gregoriansk song den religiøse opplevinga den skal uttrykkje?

Ferdig med punkt 1NesteOrganumstilen

Punkt 2 · Klassisk musikk

Organumstilen

Les for meg · Organumstilen

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Beskrive og forklare organumstilen, og kjenne att denne musikken.

2.1Ei ny tid

, som dukka opp mellom 1100- og 1300-talet, markerer ei viktig vending i den vestlege musikkhistoria. Denne stilen vart særleg tydeleg ved Notre Dame-katedralen i Paris, der det blomstra ein musikalsk kultur.

**Figur 2.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

2.2Rike kyrkjer

På denne tida tok handel og produksjon seg opp att i samfunnet etter ein periode med stagnasjon. Folk flest levde i fattigdom, medan ei lita gruppe velståande menneske hadde ei betydeleg formue. Mange av desse velståande menneska gav rikeleg med til kyrkjene. Dette var fordi dei håpa at prestane skulle be for sjelene deira, slik at dei kunne unngå "".

Som eit resultat av denne praksisen vart kyrkjene svært rike. Dei vart etter kvart sentrum for kunst og kultur, som det er tilfelle med Nidarosdomen. Katedralskulane vart etablert for å tilby ungdom ei lærd utdanning, medan songskulane hadde som oppgåve å utdanne nye generasjonar av kyrkjesongarar.

**Figur 2.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

2.3Organum ved Notre Dame

Eitt av dei mest framståande kulturelle sentrum på denne tida var Notre Dame-katedralen. Med rikeleg med ressursar kunne katedralen tilsetje folk som skulle konsentrere seg om å lage musikk. Dette forsterka den musikalske utviklinga og førte til skapinga av ei ny musikkform - organum. Organum er kjenneteikna ved at ei stemme, ofte kjend som '', blir halden i ro, medan to til tre andre stemmer rører seg sjølvstendig i eit høgare leie. Tenorstemma fungerer som grunnlaget for dei andre stemmene, som skaper "harmoni" og melodiske mønster over ho.

Eit av dei mest kjende namna knytt til organumstilen er Perotin. Han er kjend for sine ambisiøse komposisjonar der han nytta tre eller fire stemmer samstundes. Organumstilen var eit tidleg døme på , det vil seie musikk med fleire sjølvstendige melodilinjer, i den vestlege musikktradisjonen. Den representerer eit steg vekk frå den tidlegare dominerande einstemte gregorianske songen, og innfører nye teknikkar og estetiske ideal som påverka utviklinga av musikk i dei følgjande århundrea.

**Figur 2.3** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Lyttepensum

Organumstilen

Kjelde: YouTube

0:00

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 5

Tidspunkt og samfunnskontekst

Organumstilen oppstod mellom 1100- og 1300-talet.
På denne tida tok handel og produksjon seg opp att i samfunnet.
Rikdommen var skeivt fordelt. Folk flest var fattige, medan ei lita gruppe menneske var velståande.
Dei velståande gav almisser til kyrkjene i håp om at prestane skulle be for sjelene deira.

Neste: Kyrkja som kulturelt senter

Oppgåver · Punkt 2

Diskuter i gruppa

2.1Kva er organumstilen, og når dukka han opp?

2.2Kva var dei viktigaste kjenneteikna ved organumstilen?

2.3Kva rolle spelte Notre Dame-katedralen i utviklinga av organumstilen?

2.4Korleis påverka den sosiale og økonomiske situasjonen i samfunnet utviklinga av kyrkjemusikk på denne tida?

2.5Kven var Perotin, og kva bidrag gav han til organumstilen?

2.6Korleis skilde organumstilen seg frå den tidlegare gregorianske songen?

2.7Kvifor vart kyrkjene viktige sentrum for kunst og kultur i denne perioden?

2.8Kva betydde det for musikkutviklinga at kyrkjene vart rike og kunne tilsetje folk til å lage musikk?

2.9Kva er polyfoni, og korleis relaterer det seg til organumstilen?

2.10Korleis påverka organumstilen utviklinga av musikk i dei følgjande århundrea?

Ferdig med punkt 2NesteTrubadurmusikken

Punkt 3 · Klassisk musikk

Trubadurmusikken

Les for meg · Trubadurmusikken

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forklare kjenneteikna ved trubadurmusikken, og kjenne att denne musikken.

3.1Omreisande underhaldarar

, som ofte er knytte til perioden frå det 11. til det 13. hundreåret, var omreisande underhaldarar som hadde stor påverknad på musikk- og kulturhistoria i Europa. Trubadurane framførte forteljingar og songar fylte med romantiserte skildringar av riddarar, jomfruer, kjærleik og korstoga. Det var på denne tida at den kjende helte- og oppstod, med sterke ideal om tapperheit, ære, høvisk framferd og, ikkje minst, kjærleik.

**Figur 3.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

3.2Instrument og rytme

Musikken til trubadurane vart framført på ulike instrument som , , fløyter, horn, tamburin og enkle rytmeinstrument. Musikken var i hovudsak einstemt, noko som betyr at alle musikarane spelte eller song same melodilinje samtidig. Dette skapte ei sterk, tydeleg melodisk linje som var lett å danse til. Rytmen var ofte klar og tydeleg, og skapte ein energisk atmosfære som var fengande for publikum.

**Figur 3.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

3.3Verdsleg musikk for folk flest

Eit anna viktig aspekt ved trubadurmusikken er at den var . Det vil seie at musikken ikkje var knytt til kyrkja eller det religiøse. Dette skilde trubadurmusikken frå mykje anna musikk i høgmellomalderen, som var sterkt prega av kyrkjemusikk og gregoriansk song. Trubadurmusikken var i staden retta mot folk flest, og handla om dei vanlege livserfaringane til menneske. Den uttrykte kjensler og forteljingar som publikum kunne kjenne seg att i, og på den måten knyte dei tettare saman.

Trubadurane levde sine liv i ein nomadisk livsstil, der dei reiste frå stad til stad for å framføre musikken sin. Dette gjorde at musikken deira vart spreidd over store geografiske område, og påverka kulturen og musikken i mange ulike delar av Europa. Slik sett kan ein godt seie at trubadurmusikken var ei form for ei omreisande kulturell rørsle som la grunnlaget for mykje av det vi i dag kjenner som vestleg musikktradisjon.

**Figur 3.3** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Lyttepensum

Trubadurmusikk

Kjelde: YouTube

0:00

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 4

Trubadurane i høgmellomalderen

Trubadurane var omreisande underhaldarar som levde frå det 11. til det 13. hundreåret.
Dei skapte forteljingar og songar som handla om riddarar, jomfruer, kjærleik og korstoga.
Helte- og riddarromantikken oppstod i denne perioden.

Neste: Musikkinstrument i trubadurmusikken

Oppgåver · Punkt 3

Diskuter i gruppa

3.1Kven var trubadurane, og kva rolle hadde dei i høgmellomalderen?

3.2Kva tidsperiode er trubadurane oftast knytte til?

3.3Korleis påverka trubadurane musikk- og kulturhistoria i Europa?

3.4Kva tema var vanlege i trubadurane sine songar og forteljingar?

3.5Kva instrument vart ofte brukte av trubadurane i deira framføringar?

3.6Kva betyr det at trubadurmusikken var einstemt?

3.7Kva skil trubadurmusikken frå mykje anna musikk i høgmellomalderen?

3.8Korleis påverka trubadurane sin nomadiske livsstil spreiinga av musikken deira?

3.9Kvifor kan ein seie at trubadurmusikken la grunnlaget for mykje av den vestlege musikktradisjonen vi kjenner i dag?

3.10Kva trur de var årsaka til at trubadurmusikken handla om verdslege tema heller enn religiøse?

Ferdig med punkt 3NesteRenessansemusikken

Punkt 4 · Klassisk musikk

Renessansemusikken

Les for meg · Renessansemusikken

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Beskrive hovudtrekka ved renessansemusikken, og kjenne att denne musikken.

4.1Ein ny tidsalder

er kjend som ein periode av gjenoppliving og innovasjon, og omfattar musikk skriven i Europa frå om lag 1400-talet til 1600-talet. Denne tidsperioden samsvarte med renessansen, ei tid då det var ei fornying av interessa for kunnskap og kultur frå antikken. Namnet "renessanse" kjem frå det franske ordet for "gjenfødd", og det er nettopp det som skjedde med kunst, arkitektur, teknologi, tankar og musikk i denne perioden.

Europeisk økonomi opplevde vekst i denne perioden, og det vart etablert større bydanningar. Det var også ein periode med åndeleg endring; førte til ei lausriving frå den katolske kyrkja, med ei meir personleg tilnærming til tru.

Musikklivet i denne tida vart i stor grad dominert av kyrkja. Vokalmusikken var den mest vanlege forma for musikk, men instrumentalmusikk byrja å få meir å seie utover 1500-talet.

**Figur 4.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

4.2Polyfoni og Palestrina

Fleire musikalske verkemiddel kom til syne i denne perioden. Polyfoni, eit musikalsk verkemiddel der fleire sjølvstendige melodiske linjer spelast samstundes, vart svært populært. Dette kunne manifestere seg som , der ein melodi vart etterlikna i andre stemmer i ulike toneleie, eller som ein , der stemmene følgjer etter kvarandre på ein sekvensiell måte, som i ein rekkjesong.

Ein av dei mest kjende komponistane av denne tida var Giovanni Pierluigi da Palestrina, som var meister i bruk av polyfoni. På eitt punkt vart nokre komponistar litt for ivrige, og komponerte verk med opptil 50 stemmer. Dette førte til at kyrkja avgjorde at polyfonien måtte avgrensast, og at tekst skulle vere det viktigaste elementet i musikk.

**Figur 4.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

4.3Motett, messe og madrigal

To av dei mest populære musikkformene i denne perioden var og messa. Motetten var ein fleirstemt komposisjon med tekst frå Bibelen. Messa, på den andre sida, var ei tonesetjing av dei faste tekstane i den katolske gudstenesta (Kyrie, Gloria, Credo, Sanctus og Agnus Dei).

I tillegg til den religiøse musikken, vart det også skrive mykje verdsleg musikk. var songar på morsmålet som skildra kjærleik, humoristiske tema og kvardagsliv. Dette var ein kontrast til den religiøse musikken, og gav folk ei meir personleg oppleving av musikk.

**Figur 4.3** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Lyttepensum

Religiøs renessansemusikk

Kjelde: YouTube

0:00

Lyttepensum

Verdsleg renessansemusikk

Kjelde: YouTube

0:00

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 5

Periode: Renessansemusikk (1400-1600-talet)

Renessansen tyder "gjenfødd", ei tid for gjenoppdaging av idealet til antikken
Tida samsvarte med økonomisk vekst og større bydanningar i Europa

Neste: Kyrkja og musikklivet

Oppgåver · Punkt 4

Diskuter i gruppa

4.1Kva tidsperiode dekkjer renessansemusikken, og kva var dei viktigaste kjenneteikna ved denne perioden?

4.2Kva tyder ordet "renessanse", og kvifor blir denne perioden kalla det?

4.3Korleis påverka reformasjonen musikklivet i renessansen?

4.4Kva rolle hadde kyrkja i musikklivet under renessansen?

4.5Kan du forklare kva polyfoni er, og kvifor det var viktig i renessansemusikken?

4.6Kven var Giovanni Pierluigi da Palestrina, og kvifor er han kjend i musikkhistoria?

4.7Kva var forskjellen mellom motetten og messa i renessansemusikken?

4.8Kva var madrigalar, og korleis skilte dei seg frå den religiøse musikken i denne perioden?

4.9Korleis la renessansemusikken grunnlaget for dei musikalske tradisjonane som kom etterpå?

4.10Kva meiner ein med at det var ei "gjenoppliving" av antikkens kultur i renessansen?

Ferdig med punkt 4NesteBarokkmusikk

Punkt 5 · Klassisk musikk

Barokkmusikk

Les for meg · Barokkmusikk

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Beskrive barokkmusikkens særtrekk, og kjenne att denne musikken.

5.1Kva er barokk?

Barokkmusikk, ein tidsepoke i musikkhistoria som strekkjer seg frå om lag 1600 til 1750, er kjend for det store omfanget sitt og imponerande detaljrikdom. Ordet 'barokk' kjem frå det portugisiske ordet 'barroco' som tyder 'uregelmessig perle' eller 'juvel', og er ofte assosiert med overdådigheit.

I løpet av denne perioden gjekk musikk frå å vere ein del av kyrkjelege ritual til å få ei meir sentral rolle i samfunnet. Medan mellomalderen og renessansen var dominert av vokalmusikk, såg ein i barokken ei stigande vektlegging av instrumentbruk. Musikken skulle ikkje lenger berre vere til ære for Gud, men òg til nyting for kongar og adel. Dette førte til at mange fyrstar og kongar tilsette sine eigne musikarar for å skape og framføre musikk til fornøyelse og underhaldning.

**Figur 5.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

5.2Kjenneteikn

Barokkmusikken er kjend for sine kjenneteikn, som inkluderer trillar og sprang, dur- og mollskalaer, og bruk av -systemet, der berre bass og melodistemme vart noterte, medan resten vart improvisert. Orgel og vart dei viktigaste akkompagnementsinstrumenta. I tillegg kjenneteikna , der musikken skiftar brått mellom sterkt og svakt, og vidarespinning, der det eine musikalske temaet grip inn i det andre.

**Figur 5.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

5.3Nye musikkformer

Barokkperioden såg òg utviklinga av nye musikkformer. Dette inkluderer , som er eit dramatisk teaterstykke der alle replikkar er sunge, støtta av kor, orkester, sceneeffektar og dramatisk handling, ofte med tragiske utfall. Oratoriet vart utvikla som det religiøse motstykket til operaen, med fokus på bibeltekstar og mindre teatralsk framføring. Andre musikkformer inkluderer , som ofte blir spelt på orgel og fungerer som ein avansert kanon; concerto grosso, orkestermusikk der ei gruppe instrument har solistoppgåver; solokonserten, med berre eit instrument som solist; og orkestersuiten, som består av ulike dansar spelt etter kvarandre.

**Figur 5.3** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

5.4Kjende komponistar

Nokre av dei mest kjende komponistane i barokkperioden inkluderer Claudio Monteverdi, som ofte blir sett på som pioneren bak operaen; Antonio Vivaldi, mest kjend for fiolinkonsertane sine, spesielt 'Dei fire årstider'; Johann Sebastian Bach, kanskje ein av dei mest kjende komponistane i historia, som skapte eit enormt korpus av musikk for kyrkje, orgel, kor, orkester og soloinstrument; og Georg Friedrich Händel, kjend for oratoria sine, spesielt 'Messias'.

Lyttepensum

Barokkmusikk

Kjelde: YouTube

0:00

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 4

Barokkmusikk som tidsperiode

Starta rundt 1600 i Italia
Var prega av stordom, overdådigheit og kunstferdigheit
Markerte overgangen frå kyrkjemusikk til underhaldningsmusikk for kongar og adel

Neste: Kjenneteikn ved barokkmusikk

Oppgåver · Punkt 5

Diskuter i gruppa

5.1Kva er dei viktigaste kjenneteikna ved barokkmusikken, og korleis skil dei seg frå musikk frå mellomalderen og renessansen?

5.2Korleis endra rolla til musikken seg i samfunnet i løpet av barokkperioden?

5.3Kva tyder ordet 'barokk', og kor kjem det frå?

5.4Kva er generalbass-systemet, og korleis vart det brukt i barokkmusikken?

5.5Kva instrument var spesielt viktige som akkompagnementsinstrument i barokkmusikken?

5.6Kan du forklare kva terrassedynamikk er og gi eit døme på korleis det vert brukt i barokkmusikk?

5.7Kva er vidarespinning, og korleis kjem det til uttrykk i barokkmusikken?

5.8Kva er forskjellen mellom ein opera og eit oratorium?

5.9Kva musikkformer oppstod i barokkperioden, og kva særmerker desse formene?

5.10Kven var Claudio Monteverdi, og kvifor er han viktig i musikkhistoria?

5.11Kva verk er Antonio Vivaldi mest kjend for, og kva er særtrekka ved desse verka?

5.12Korleis bidrog Johann Sebastian Bach til utviklinga av barokkmusikken?

5.13Kva er Georg Friedrich Händel mest kjend for, og kva kjenneteiknar musikken hans?

5.14På kva måtar reflekterte barokkmusikken den kunst- og kulturperioden den høyrer til?

Ferdig med punkt 5NesteWienerklassisistisk musikk

Punkt 6 · Klassisk musikk

Wienerklassisistisk musikk

Les for meg · Wienerklassisistisk musikk

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Gjere greie for dei sentrale kjenneteikna ved wienerklassisismen, og kjenne att denne musikken.

6.1Wien som sentrum

Wienerklassisismen, som var den dominerande musikalske stilen frå 1750 til 1820, var ein periode med radikale endringar i uttrykket og forma til musikken. Dette var ei tid då komponistar søkte eit nytt, klarare, og lettare uttrykk samanlikna med den tidlegare barokkstilen.

Som namnet tilseier, hadde denne perioden sentrumet sitt i Wien, hovudstaden i det som i dag er Austerrike. Dette var ikkje berre ein musikalsk periode, men òg eit kulturelt fenomen. Wienerklassisismen var prega av eit ønske om å vere lettare, meir underhaldande, meir dansbar, og meir elegant enn tidlegare periodar. Ei viktig endring var at melodien no vart viktigare, og det var fritt fram for å skape sterke og tiltalande melodiar. Samstundes vart det lagt vekt på balanse, med skifting mellom sterke og svake parti, hurtige og sakte, og skiftande tempo.

Piano og strykeinstrument var dei mest sentrale instrumenta i denne perioden. Desse instrumenta tillét stor uttrykksmessig breidde, frå det stille og intime, til det dramatiske og ekspansive.

**Figur 6.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

6.2Kjenneteikn

Kjenneteikna ved wienerklassisistisk musikk inkluderte kortare og lettare melodiar og tema enn i barokken, og ein større grad av lettfattelegheit og folkelegheit. Det var vanleg med eit hovudtema (ein del av musikken) og eit eller fleire sidetema (ein annan del) i verk. Musikkstilen var hovudsakleg , det vil seie at berre éi stemme spelar melodien, medan dei andre stemmene akkompagnerer. Dynamikken vart no glidande, med gradvis overgang frå svakt til sterkt.

**Figur 6.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

6.3Symfoni og sonate

utgjorde den viktigaste forma for orkesterverk. Denne bestod ofte av fire delar: ein hurtig innleiande , ein langsam sats, ein danseliknande sats, og ein hurtig avsluttande sats. Andre viktige musikkformer var , ofte i tre satsar der første sats har sonatesatsform (eksposisjon – gjennomføring – reprise), , beståande av to fiolinar, ein bratsj og ein cello, og opera, som kunne vere både humoristisk og eventyraktig.

**Figur 6.3** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

6.4Mozart, Haydn og Beethoven

Dei mest aktive komponistane i denne perioden var Wolfgang Amadeus Mozart, Joseph Haydn og Ludwig van Beethoven. Desse tre komponistane hadde alle ein unik stil, men dei delte eit fokus på melodisk uttrykk, strukturell balanse og ekspressiv djupn. Dei bidrog sterkt til å forme den wienerklassisistiske stilen, og verka deira er framleis blant dei mest spelte og elska i klassisk musikk.

Lyttepensum

Wienerklassisistisk musikk

Kjelde: YouTube

0:00

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 5

Wienerklassisismen (1750-1820)

Sentrum i Wien
Musikken skulle vere lettare, meir underhaldande, dansbar, elegant
Fokus på den gode melodien og likevekt

Neste: Viktige instrument

Oppgåver · Punkt 6

Diskuter i gruppa

6.1Kva var hovudtrekka som skilde wienerklassisismen frå barokken?

6.2Kvifor vart Wien eit viktig sentrum for musikken i denne perioden?

6.3Korleis endra fokuset på melodi uttrykket i wienerklassisistisk musikk?

6.4Kva rolle spelte piano og strykeinstrument i wienerklassisismen?

6.5Kan du beskrive kva som kjenneteikna musikkstilen i wienerklassisismen?

6.6Kva var dei typiske delane i ein symfoni frå denne perioden?

6.7Kva var ein vanleg struktur for ein sonate i wienerklassisismen?

6.8Kven var dei tre mest kjente komponistane i denne perioden, og kva bidrag hadde dei til musikken?

6.9Korleis vart dynamikk brukt annleis i wienerklassisismen samanlikna med tidlegare periodar?

6.10Kva var nokre av dei viktige kulturelle fenomena knytt til wienerklassisismen?

Ferdig med punkt 6NesteRomantisk musikk

Punkt 7 · Klassisk musikk

Romantisk musikk

Les for meg · Romantisk musikk

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Gjere greie for dei viktigaste kjenneteikna ved romantisk musikk, og kjenne att denne musikken.

7.1Musikk for alle

Romantisk musikk representerer ein viktig utviklingsperiode i musikkhistoria. Det er eit tidspunkt då det skjedde ei radikalisering av musikkuttrykket, og musikken vart meir subjektiv, djupare, og rik på emosjonelt innhald. Denne perioden spende frå rundt 1820 til 1900 og hadde betydeleg innverknad på korleis musikken vart forstått og verdsett.

Eit sentralt aspekt ved romantisk musikk var at han skulle vere til glede for alle menneske, ikkje berre adelen eller dei rike. Dette representerte ei demokratisering av musikken, der kunsten ikkje lenger var bunden av interessene til adelen. Kunstnaren skildra kjensler, fantasi, glede, sorg, draumar og vonar i verka sine. stod sterkt, og det dramatiske vart ofte skildra.

**Figur 7.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

7.2Frie kunstnarar og virtuosar

Komponistar i romantikken vart ofte rekna som frie kunstnarar, noko som betydde at dei ikkje var bundne til nokon. Dei måtte derfor ofte selje musikken sin gjennom konsertar eller som trykte notar for å tene til opphaldet i livet. Mange av desse komponistane vart kjende som , det vil seie meisterlege utøvarar på instrumentet sitt. Dette var særleg tydeleg på 1800-talet, då mange komponistar, som Chopin og Liszt, gjorde seg kjende som virtuose pianistar.

**Figur 7.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

7.3Større orkester og nye former

Instrumenta som vart brukte i romantisk musikk inkluderte piano, strykeinstrument, treblås, og diverse perkusjonsinstrument. Orkesteret vaks ofte i storleik, og dynamikken i musikken vart utvida.

Verka frå denne perioden er prega av større orkester, fleire tema, meir avansert struktur, sterkare og bråare emosjonelle rørsler, større dynamiske kontrastar og meir variert bruk av klang. Musikken var ikkje så bunden av eldre tradisjonar, og komponistane utvida og utvikla musikalske former for å uttrykkje eigne idear og emosjonar.

Blant dei viktigaste musikkformene i romantikken finn vi symfoni, romansar (eller ), , orkestersuitar, og solokonsertar. Desse formene vart brukte for å skape musikk med djup emosjonell resonans, som ofte reflekterte den individuelle kunstnaren sitt indre liv.

**Figur 7.3** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

7.4Kjende komponistar

Nokre av dei mest aktive komponistane i denne perioden inkluderer Franz Peter Schubert, Frédéric François Chopin, Johannes Brahms, Hector Berlioz, og Edvard Grieg. Desse komponistane bidrog til å forme og definere den romantiske perioden gjennom musikken sin, og har hatt ein varig innverknad på musikkhistoria. Dei skapte verk som reflekterte tida si, men som også har bevart sin relevans og appell fram til i dag.

Lyttepensum

Romantisk musikk

Kjelde: YouTube

0:00

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 7

Romantisk musikk: Ein historisk utviklingsperiode

Frå omtrent 1820 til 1900
Musikk blir meir subjektiv, djup og rik på emosjonelt innhald

Neste: Demokratisering av musikk

Oppgåver · Punkt 7

Diskuter i gruppa

7.1Kva tidsperiode dekkjer romantisk musikk, og kva kjenneteiknar denne perioden?

7.2Korleis bidrog romantisk musikk til demokratisering av kunsten?

7.3Kva tyder det at komponistar i romantikken ofte vart rekna som frie kunstnarar?

7.4Kan du nemne nokre av dei mest kjende komponistane frå den romantiske perioden?

7.5Kva instrument var vanlege i romantisk musikk, og korleis endra orkesteret seg i denne perioden?

7.6Kva er nokre av dei viktigaste musikkformene som vart utvikla i romantikken?

7.7Korleis reflekterte romantisk musikk kjenslene og nasjonale identitetane til komponistane?

7.8Kva rolle spela virtuose utøvarar som Chopin og Liszt i den romantiske musikken?

7.9Kan du forklare kva som er meint med at verka frå romantikken har større dynamiske kontrastar og meir variert bruk av klang?

7.10Korleis påverka romantisk musikk seinare musikalske tradisjonar og forståinga av musikkhistorie?

Ferdig med punkt 7NesteImpresjonistisk musikk

Punkt 8 · Klassisk musikk

Impresjonistisk musikk

Les for meg · Impresjonistisk musikk

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Beskrive dei sentrale kjenneteikna ved impresjonistisk musikk, og kjenne att denne musikken.

8.1Stemningar i staden for forteljingar

Impresjonistisk musikk, som byrja rundt år 1900, markerte eit stort avvik frå den romantiske måten å skrive musikk på, med si tydelege forandring i , harmoni, struktur og takt. Dette var ein reaksjon på den omfamnande og ofte overdrivne kjenslemessige uttrykksevna til romantisk musikk. Komponistane av impresjonistisk musikk tenderte heller mot å bruke musikken til å skildre stemningar og atmosfærar, i staden for å fortelje ei konkret historie eller uttrykkje eit spesifikt kjensleinnhald.

Impresjonistisk musikk fekk namnet sitt frå ein kunstkritikar som brukte termen for å beskrive Claude Monet sitt måleri "Impression, Sunrise". Omgrepet vart sidan overført til musikk for å skildre ein liknande stil der fokuset vart skifta frå struktur og form til sanseinntrykk og stemningar.

**Figur 8.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

8.2Klang, tonalitet og rytme

I impresjonistisk musikk vart tradisjonelle tonale strukturar og akkordprogresjonar ofte erstatta av , kyrkjetoneartar, og nye, uvanlege akkordar og akkordrekkjer. I staden for å konsentrere seg om melodiske tema, er det stemningar og klangar som dominerer. Rytmisk sett kan det vere vanskeleg å identifisere ein tydeleg puls eller takt, noko som gjer musikken flytande og ustabil.

Instrumenta vart òg brukte på nye måtar i impresjonistisk musikk. Til dømes kan ein finne utbreidd bruk av perkusjon, ukonvensjonelle speleteknikkar og variasjonar i dynamikk og som bidrog til den særprega .

**Figur 8.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

8.3Komponistar

Nokre av dei mest aktive komponistane av impresjonistisk musikk inkluderer Claude Achille Debussy, som er kjend for den innovative bruken av harmoni og orkestrering. Maurice Ravel, ein fransk komponist, skapte musikk som var kjenneteikna av rike klangfargar og presis orkestrering, og han blir saman med Debussy rekna som den fremste impresjonisten. Béla Bartók og Igor Stravinskij, om enn dei ikkje alltid er direkte assosiert med impresjonismen, har også skapt verk som kan settast i denne konteksten grunna deira eksperimentelle tilnærmingar til tonalitet, harmoni og rytme.

Impresjonistisk musikk, med sin rikdom av stemningar og klangfargar, har hatt ein stor påverknad på utviklinga av musikk i det 20. hundreåret og fram til i dag. Den representerer ei tid der komponistar byrja å eksperimentere med nye uttrykk og teknikkar, og har dermed gjeve oss ei rekkje meisterverk som framleis fascinerer lyttarar i dag.

**Figur 8.3** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Lyttepensum

Impresjonistisk musikk

Kjelde: YouTube

0:00

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 4

Kva er impresjonistisk musikk?

Oppstod rundt år 1900 som ein motreaksjon mot den romantiske musikken.
Fokuserer meir på stemningar og atmosfærar, og mindre på å fortelje ei konkret historie.
Namnet stammar frå ein kunstkritikar sin negative omtale av Claude Monet sitt måleri "Impression, Sunrise".

Neste: Kjenneteikn ved impresjonistisk musikk

Oppgåver · Punkt 8

Diskuter i gruppa

8.1Kva var hovudforskjellane mellom impresjonistisk musikk og romantisk musikk når det gjeld tonalitet og harmoni?

8.2Korleis brukte impresjonistiske komponistar musikken til å skildre stemningar og atmosfærar, i motsetning til å fortelje ei konkret historie?

8.3Kvifor fekk impresjonistisk musikk namnet sitt, og kva kunstverk var inspirasjonen bak dette omgrepet?

8.4Korleis endra rytmen seg i impresjonistisk musikk samanlikna med tradisjonell musikk?

8.5Kva nye måtar vart instrumenta brukt på i impresjonistisk musikk, og korleis bidrog dette til klangfargen?

8.6Kan du nemne nokre av dei mest kjende komponistane innan impresjonistisk musikk og forklare kva som kjenneteikna deira verk?

8.7Korleis påverka impresjonistisk musikk utviklinga av musikk i det 20. hundreåret og fram til i dag?

8.8Kva tyder det at impresjonistisk musikk ofte brukte heiltoneskala og utvida harmonikk?

8.9Kva rolle spela Claude Achille Debussy i utviklinga av impresjonistisk musikk?

8.10Kva har musikken til Maurice Ravel og Claude Debussy til felles?

Ferdig med punkt 8Til toppen

Lærarinnhald

Ressursar for lærarar

Bruk tildelt passord for tilgang til temaspørsmål, omgrep, oppgåver, aktivitetar og ulikt vurderingsmateriale.