Norrøn tid

14 punkt · om lag 25 minutt lesing

Norrøn tid var ei spennande æra i historia vår, då språket vårt, norrønt, var i bruk. Snorre Sturlason, ein kjent islandsk skald, skreiv Heimskringla, ei stor samling av kongesoger. Han skreiv også Snorre-Edda, ei lærebok i skaldekunst og norrøn mytologi. Ein kjend del av Den eldre Edda, ei samling av gude- og heltedikt, er Håvamål, Odin sin visdom, og Trymskvida, forteljinga om då Tor mista hammaren sin. Eit anna kjenneteikn ved norrøn tid er islandske ættesoger, som er historier om ættene på Island. Språket vårt tilhøyrer den indoeuropeiske språkfamilien, og i vikingtida snakka folk gammalnorsk (norrønt språk).

Start med punkt 1

Punkt 1 · Norrøn tid

Språket vårt

Språket vårt er fleire tusen år gammalt. Det høyrer til den indoeuropeiske språkfamilien, som omfattar dei fleste europeiske språka, og dessutan fleire språk i Asia.

Les for meg · Språket vårt

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forklare opphavet til det norske språket som del av den indoeuropeiske språkfamilien, beskrive hovudgreinene innanfor denne språkfamilien.

1.1Ein stor språkfamilie

er det opphavlege morspråket til den indoeuropeiske , som vidare delast inn i fleire undergrupper eller hovudgreiner. Dei viktigaste gruppene er keltisk, , italisk, gresk, hettittisk og tokarisk, og dessutan baltisk, slavisk, albansk, armensk, iransk og indisk.

**Figur 1.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

1.2Kentum og satem

Dei seks første gruppene – keltisk, germansk, italisk, gresk, hettittisk og tokarisk – utgjer dei såkalla . Denne inndelinga er basert på uttalen av enkelte konsonantar. I kentumspråka blir den urindoeuropeiske lyden «k» bevart, i motsetnad til der den endrar seg.

Dei seks siste gruppene – baltisk, slavisk, albansk, armensk, iransk og indisk – høyrer til satemspråka. Desse språka har gått gjennom ei lydendring der den urindoeuropeiske «k»-lyden har vorte til «s» eller ein annan lyd.

**Figur 1.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

1.3Utdøydde språk og norsk

Det er viktig å merke seg at nokre av desse indoeuropeiske språka er utdøydde. Dette gjeld mellom anna hettittisk, tokarisk, trakisk, frygisk og illyrisk. Desse språka har ikkje lenger aktive språkbrukarar, men vi veit om deira eksistens gjennom skriftlege spor og historiske dokument. Vi har likevel viktig innsikt i desse språka, som gir oss verdifull kunnskap om den indoeuropeiske språkfamilien.

Så, det norske språket – eit germansk språk – er ein del av denne rike og tusenårige språkfamilien. Vi kan sjå spor av den felles indoeuropeiske arven i mange aspekt av det norske språket, frå ordtilfang til grammatikk.

**Figur 1.3** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 6

Alder på språket vårt

Fleire tusen år gammalt.

Neste: Språkfamilien

Oppgåver · Punkt 1

Diskuter i gruppa

1.1Kva for språkfamilie høyrer det norske språket til?

1.2Kan du forklare kva urindoeuropeisk er og kvifor det blir rekna som ein hypotetisk rekonstruksjon?

1.3Kva metodar har lingvistar brukt for å gjenoppbyggje urindoeuropeisk?

1.4Kva er hovudgreinene innanfor den indoeuropeiske språkfamilien?

1.5Kva kjenneteiknar kentumspråka, og kva for språk høyrer til denne gruppa?

1.6Kva er satemspråka, og korleis skil dei seg frå kentumspråka?

1.7Kan du nemne nokre utdøydde indoeuropeiske språk og forklare korleis vi har kunnskap om desse?

1.8Korleis viser den felles indoeuropeiske arven seg i det norske språket, både når det gjeld ordtilfang og grammatikk?

1.9Kvifor er det viktig å studere og forstå dei utdøydde språka i den indoeuropeiske språkfamilien?

1.10Kva tyder det for oss i dag at det norske språket er ein del av ein rik og tusenårig språkfamilie?

Ferdig med punkt 1NesteSpråket før vikingtida

Punkt 2 · Norrøn tid

Språket før vikingtida

Før vikingtida, kring år 200 e.Kr. til 700, var språket i Noreg, Sverige og Danmark kjent som urnordisk. Dette var eit felles språk for dei ulike folkegruppene i desse landa. Ein særeigen karakteristikk ved urnordisk var lengda på orda, som var mykje lengre enn det vi er vane med i dag.

Les for meg · Språket før vikingtida

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forklare utviklinga av språket frå urnordisk til norrønt, inkludert korleis runeskrifta vart brukt og utvikla i Noreg, Sverige og Danmark frå år 200 e.Kr. til 700, samt identifisere dei viktigaste endringane i vokalbruk og ordstruktur som markerer overgangen til norrønt språk.

2.1Runer og futhark

Skriving vart først introdusert i desse områda gjennom bruk av , som er gamle skriftteikn. Desse teikna vart rissa inn i stein og tre ved hjelp av rette strekar, ettersom det var den enklaste måten å forme bokstavar i det harde materialet. Desse kunne også innehalde det vi i dag kallar «trolldomsteikn», som hadde viktige religiøse og magiske betydningar. Den som meistra runekunsten, altså evna til å lese og skrive runer, var høgt respektert i samfunnet.

Runeskrifta vi kjenner til frå denne tida er kjend som , som er det eldste kjende runealfabetet. Futhark har 24 teikn, og namnet kjem frå dei seks første teikna i dette alfabetet. På mange måtar vart runeskrifta påverka av bokstavane i det latinske og det greske alfabetet.

**Figur 2.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

2.2Frå urnordisk til norrønt

I perioden frå år 500 e.Kr. til 700 skjedde det noko dramatisk med . Språket gjekk gjennom store endringar, der orda vart kortare og nye vokalar kom inn i språket. Dette inkluderte nye vokallydar som «æ», «y», «ø» og «øy». Dette markerer overgangen frå det eldre urnordiske språket til det vi kjenner som norrønt, som er språket vi assosierer med vikingane.

**Figur 2.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 4

Urnordisk

Språk frå om lag år 200 e.Kr. til 700
Felles språk for folkegrupper i Noreg, Sverige og Danmark
Orda var mykje lengre enn i dagens språk

Neste: Runer

Oppgåver · Punkt 2

Diskuter i gruppa

2.1Kva trur du var grunnen til at folka i Norden brukte runer i staden for andre skriveteikn i denne perioden?

2.2Korleis kan vi vite noko om språket urnordisk når det er så lenge sidan det vart brukt?

2.3Kva rolle trur du runemeistrane hadde i samfunnet, og kvifor var dei så høgt respekterte?

2.4Kvifor var det praktisk at runeteikna bestod av rette strekar?

2.5Kva slags ting trur du menneske rissa inn med runer? Kva bodskap eller funksjon kunne innskriftene ha?

2.6Korleis kan endringar i språk (som at ord blir kortare eller at nye vokalar kjem inn) seie noko om endringar i samfunnet?

2.7Kva trur du gjorde at urnordisk utvikla seg til norrønt?

2.8Kva slags fordelar hadde det å ha eit felles språk i Noreg, Sverige og Danmark i denne perioden?

2.9Kva slags likskap trur du finst mellom runeskrifta og vårt moderne alfabet?

2.10Kva tenkjer du ville vore utfordrande med å lære seg å lese og skrive runer i dag?

Ferdig med punkt 2NesteSpråket i vikingtida

Punkt 3 · Norrøn tid

Språket i vikingtida

Språket som vart talt i vikingtida og mellomalderen, frå om lag 800 e.Kr. til kring 1350, vert gjerne referert til som gammalnorsk eller norrønt språk. Norrønt språk har mange ord som liknar dei vi brukar i dag, men setningsoppbygginga og skriftspråket er markant ulikt frå moderne norsk.

Les for meg · Språket i vikingtida

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Beskrive hovudtrekka ved norrønt språk.

3.1Særtrekk ved norrønt

språk har fleire spesielle trekk. I motsetning til moderne norsk, der setningar gjerne byrjar med , kan norrøne setningar ofte ha verba først. Somme bokstavar i det norrøne er òg ulike frå dei vi har i dag. Bokstavar som þ (þorn), ð (eð) og ǫ (o med kvist) var vanlege i det norrøne språket, men er ikkje lenger i bruk i det moderne norske alfabetet.

Sjølv om det norrøne språket liknar moderne norsk på fleire punkt, skil det seg klart frå dei andre skandinaviske språka, som svensk og dansk. Desse språka stammar frå det same urnordiske språket, men utvikla seg i ulike retningar på grunn av geografiske og sosiale forhold.

**Figur 3.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

3.2Vest og aust i Norden

På 800-talet, ei tid prega av mykje strid og uro, flykta mange nordmenn frå heimlandet sitt og leita etter nye stadar å bu. Dette førte til at nordmenn slo seg ned på øyar som Island og Færøyane. Islendingar og nordmenn hadde framleis same språkform – norrønt – sjølv om dei no budde på ulike stadar. Dette bidrog til å styrkje og bevare det norrøne språket, sjølv om samfunnet endra seg.

Det urnordiske språket, som ein gong var fellesspråket for heile Norden, vart no delt i to språkområde: , som inkluderte norrønt, og , som inkluderte svensk og dansk. I dag ser vi tydelege spor av dette språklege skiljet i dei moderne skandinaviske språka. Norrønt språk er såleis ein viktig del av vår kulturelle og språklege arv, og ei kjelde til forståing av korleis det norske språket har utvikla seg over tid.

**Figur 3.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 5

Vikingtida

Tidsperiode frå om lag 800 e.Kr. til kring 1050
Norrønt språk var i bruk fram til kring 1350
Språket som vart talt kallast gammalnorsk eller norrønt

Neste: Norrønt språk

Oppgåver · Punkt 3

Diskuter i gruppa

3.1Kva periode vert rekna som vikingtida, og kva språk vart tala då?

3.2Kva er nokre av dei viktigaste forskjellane mellom norrønt språk og moderne norsk?

3.3Kan du nemne nokre bokstavar frå det norrøne alfabetet som ikkje lenger vert brukt i det moderne norske alfabetet?

3.4Korleis kunne setningsoppbygginga i norrønt språk skilje seg frå setningsoppbygginga i moderne norsk?

3.5Kva var dei to hovudgruppene av nordiske språk etter delinga av urnordisk, og kva språk høyrde til kvar gruppe?

3.6Kva historiske hendingar på 800-talet bidrog til at norrønt språk vart spreidd til nye område som Island og Færøyane?

3.7Korleis har det norrøne språket påverka utviklinga av dei moderne skandinaviske språka?

3.8Kvifor er norrønt språk ein viktig del av vår kulturelle og språklege arv?

3.9Korleis påverka geografiske og sosiale forhold utviklinga av dei nordiske språka etter vikingtida?

3.10Kvifor er det nyttig å studere norrønt språk når vi skal forstå utviklinga av det norske språket?

Ferdig med punkt 3NesteKristendomen endra språket

Punkt 4 · Norrøn tid

Kristendomen endra språket

Kristendomen fekk fotfeste i Noreg om lag rundt 1000-talet, og dette medførte store endringar i språket vårt. Før innføringa av kristendomen var det norrønt språk som dominerte, men med kristendomen kom òg latin og det latinske alfabetet til Norden. Latin vart det offisielle språket i kyrkja, og påverka slik språket og skrifta i samfunnet.

Les for meg · Kristendomen endra språket

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forklare korleis innføringa av kristendomen i Noreg rundt 1000-talet påverka utviklinga av det norske språket.

4.1Nye tekstar på pergament

I samband med kristendomen vart det òg produsert mange religiøse tekstar. Desse tekstane vart ofte skrivne på , men over tid vart mange av desse omsette til det lokale språket. Det førte til at det norske språket utvikla seg og vart rikare på ord og uttrykk. Ikkje minst medførte det at vi fekk det første norske skriftspråket, eit språk som vart skrive ned på , som er ei form for dyrehud. Tekstane vart ofte lengre enn tidlegare, og skrivekunsten utvikla seg kraftig.

Dette var i ei tid då Norden opplevde ei stordomstid, som òg blir kalla den norrøne stordomstida. Samfunnet endra seg i stor grad på grunn av . Kongen og kyrkja fekk stadig meir makt på 1100- og 1200-talet. Dette bidrog til ro og orden i samfunnet, og det vart skapt eit gunstig klima for .

**Figur 4.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

4.2Litteraturen blømer

Litteraturen blømde under denne stordomstida. Det vart skrive lover, handelsbrev, , ættesoger og skaldekvad på norrønt. Med innføringa av kristendomen og det latinske alfabetet vart det enklare å skrive ned desse tekstane, og det førte til ein auka produksjon av skriftlege kjelder.

Det er ingen tvil om at kristendomen hadde stor innverknad på utviklinga av det norske språket. Innføringa av latin og det latinske alfabetet, saman med produksjonen av religiøse tekstar og utviklinga av skriftkulturen, bidrog til å forme det språket vi har i dag.

**Figur 4.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 5

Kristendomen fekk fotfeste i Noreg rundt 1000-talet

Med kristendomen kom latin og det latinske alfabetet til Norden
Latin vart det offisielle språket i kyrkja

Neste: Produksjon av religiøse tekstar

Oppgåver · Punkt 4

Diskuter i gruppa

4.1Korleis påverka innføringa av kristendomen språket i Noreg rundt 1000-talet?

4.2Kva språk dominerte i Noreg før kristendomen kom, og kva endringar skjedde med språket etter kristninga?

4.3Kvifor vart latin viktig i samband med kristendomen, og korleis påverka det språket og skrifta i samfunnet?

4.4Kva type tekstar vart produserte i samband med kristendomen, og på kva språk vart dei først skrivne?

4.5Korleis bidrog omsetjinga av religiøse tekstar til det lokale språket til utviklinga av det norske språket?

4.6Kva var pergament, og kvifor var det viktig for utviklinga av norsk skriftspråk?

4.7Kva endringar i samfunnet førte kristninga med seg på 1100- og 1200-talet?

4.8Korleis påverka kongen og kyrkja maktbalansen i samfunnet etter kristninga?

4.9Kva type litteratur vart skrive på norrønt i den norrøne stordomstida?

4.10Korleis bidrog innføringa av det latinske alfabetet til auka produksjon av skriftlege kjelder i Noreg?

Ferdig med punkt 4NesteNorrøn mytologi

Punkt 5 · Norrøn tid

Norrøn mytologi

Norrøn mytologi er ei samling av tru og forteljingar frå dei gamle skandinaviske folka, inkludert nordmenn, svenskar, danskar og islendingar. Dette er mytene som vart fortalde før og under vikingtida, fram til kristendomen vart innført i Skandinavia.

Les for meg · Norrøn mytologi

4 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forklare hovudtrekka i norrøn mytologi.

5.1Korleis verda vart skapt

Skapingsmyta, eller skapinga av verda og menneska i norrøn , fortel om ein kosmisk kamp mellom is og eld. I byrjinga var det to verdar, Muspell i sør, fylt med varme, ljos og eld, og Niflheim i nord, eit land av is og kulde. Mellom desse verdane låg , eit stort tomrom.

Gudane Odin, Vili og Ve, som var sonene til den første guden Borr, er kjende for å ha skapt verda. Dei drap Ymir, det første vesenet, og av kroppen hans skapte dei jorda og himmelen. Menneska vart skapte av to trestokkar som gudane fann på stranda. Odin gav dei ande og liv, Vili gav dei forstand og kjensler, og Ve gav dei høyrsel og syn.

**Figur 5.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

5.2Gudar og ragnarok

Norrøn mytologi har ei rekkje gudar og gudinner som styrer ulike aspekt av verda og menneskelivet. Dei mest kjende inkluderer Odin, guden for visdom og krig, Tor, guden for tore og beskyttar av menneska, Frøya, gudinne for kjærleik og fruktbarheit, Loki, guden for lureri og svik, Balder, guden for skjønnheit og rettferd, og Frigg, Odin si kone og gudinne for ekteskap og moderskap.

er den norrøne mytologien sin versjon av dommedag. Det er fortalt som ein stor kamp mellom gudane og dei vonde maktene, inkludert jotnane og monster som Fenrisulven og Midgardsormen. Etter denne katastrofen, vil verda ende opp i flammar og oske, men vil stå opp igjen frisk og ny.

**Figur 5.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

5.3Yggdrasil og dei ni verdane

er treet som bind alle dei ni verdane saman i norrøn mytologi. Dette massive asketreet, også kjent som verdsaska, strekk seg frå djupet av jorda til himmelen, og er heimen til mange ulike vesen. er kvinnelege krigarar som vel ut dei som skal døy i kamp og bringe dei til Valhall, ein stor hall der dei døde krigarane får kamp og feste til evig tid. Dette er den norrøne versjonen av paradis. Midgardsormen er ein gigantisk sjøorm som ligg i havet rundt Midgard, verda der menneska bur. Ormen er så stor at han kan bite seg i halen. På Ragnarok vil han komme opp frå havet for å kjempe mot Tor, og begge vil ende opp med å drepe kvarandre.

Norrøn mytologi er også rik på mytologiske skapningar, inkludert draug (gjenferd), (gigantar), alvar (elvefolk), dvergar (handverkarar og smedar) og huldrer (skogvesen). Gudane i norrøn mytologi har sine eigne heimar, kalla gudeheimar. Odin og dei andre hovudgudane bur i Asgard, jotnane bur i Jotunheim, og menneska bur i Midgard. Det er også andre heimar, som Svartalfaheim for dvergane, og Helheim for dei døydde.

**Figur 5.3** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 9

Skapingsmyta

Skapinga av verda: Verda vart til gjennom ein kosmisk kamp mellom is og eld, med Ginnungagap som eit tomt rom i midten.
Skapinga av menneska: Menneska vart skapte av Odin, Vili, og Ve frå to trestokkar dei fann på stranda.

Neste: Gudane

Oppgåver · Punkt 5

Diskuter i gruppa

5.1Kan du forklare korleis verda vart skapt ifølge norrøn mytologi?

5.2Kva er rolla til Odin, Vili og Ve i skapingsmyta?

5.3Kven er dei mest kjende gudane og gudinnene i norrøn mytologi, og kva står dei for?

5.4Kva er Ragnarok, og kva vil skje under og etter dette slaget?

5.5Kan du beskrive Yggdrasil og forklare kva rolle dette treet spelar i norrøn mytologi?

5.6Kva er valkyrier, og kva oppgåve har dei i mytologien?

5.7Kva er Midgardsormen, og kva vil skje med han på Ragnarok?

5.8Kva slags mytologiske skapningar finn vi i norrøn mytologi, og kva kjenneteiknar dei?

5.9Kva er gudeheimane, og kva heimar bur gudane, jotnane og menneska i?

5.10Kan du forklare kva runer er, og kva funksjon dei hadde i norrøn kultur?

Ferdig med punkt 5NesteDen eldre Edda

Punkt 6 · Norrøn tid

Den eldre Edda

Den eldre Edda er eit grunnleggjande verk i den norrøne litteraturen, med dikt som truleg vart til i vikingtida, i ei tid som vi ofte kallar for norrøn tid. Desse tekstsamlingane er blant dei mest sentrale norrøne tekstane, og dei representerer ei uvurderleg kjelde til forståinga vår av norrøn gudelære og kultur.

Les for meg · Den eldre Edda

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Gjere greie for innhaldet i Den eldre Edda.

6.1Gudedikt og heltedikt

, skrivne på norrønt språk, er delt inn i to hovudkategoriar: og . Gudedikta skildrar handlingane og eigenskapane til dei norrøne gudane som Odin, Tor og Loke, mellom andre, som budde i Asgard, verda til gudane i norrøn mytologi. Gudedikta i Den eldre Edda gir oss ei djup innsikt i den gamle gudelæra.

På den andre sida er heltedikta ikkje direkte knytt til gudane. Desse dikta handlar om menneske som har overnaturlege eigenskapar, men som står overfor menneskelege utfordringar og konfliktar. Heltane er modige og viser motet sitt i farefulle situasjonar. Dei handlar ofte om vakre jomfruer og ulukkeleg kjærleik. Desse dikta vart skrivne av anonyme forfattarar på Island på 1200-talet.

**Figur 6.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

6.2Skaldar og Voluspå

Ved sida av gude- og heltedikta finn vi . Eit er eit dikt skrive av ein skald, ein diktar som var tilsett hos kongar og hovdingar for å lage kvad der han hylla herren sin for mot og djervskap. I tillegg til desse lovsongane, skreiv skaldane ofte også spottevers og kjærleiksdikt. Vi kjenner til om lag 250 skaldar som dikta på Island over ein periode på om lag 500 år. Egil Skallagrimsson er eit kjent namn blant desse skaldane.

Eit av dei mest kjende dikta i Den eldre Edda er '', som tyder spådommen til spåkvinna. Dette diktet skildrar korleis verda vart skapt, korleis ho utviklar seg, og til slutt korleis ho går under i det fryktelege slaget kjent som Ragnarok. Voluspå fortel også om dei første menneska på jorda, Ask og Embla, og om korleis vondskapen kjem inn i verda. Men det stoppar ikkje med verda sitt endelikt; det fortel også om ei ny verd som oppstår etter Ragnarok, ei verd som er lys og vakker.

**Figur 6.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 6

Den eldre Edda

Grunnleggjande verk i norrøn litteratur
Dikta vart til i vikingtida, men vart skrivne ned på Island på 1200-talet
Sentral i forståinga av norrøn gudelære og kultur

Neste: Eddadikt

Oppgåver · Punkt 6

Diskuter i gruppa

6.1Kva er Den eldre Edda, og kvifor er ho så viktig for forståinga vår av norrøn tid?

6.2Kva er skilnaden mellom gude- og heltedikta i Den eldre Edda?

6.3Korleis blir gudane som Odin, Tor og Loke framstilte i gudedikta?

6.4Kvifor trur du heltedikta ofte handlar om overnaturlege eigenskapar, konfliktar og ulukkeleg kjærleik?

6.5Kva kjenneteiknar skaldekvad, og kva rolle hadde skaldane i samfunnet?

6.6Kva slags tekstar kunne ein skald skrive for ein konge eller hovding?

6.7Kvifor trur du Island blei eit viktig sentrum for skaldediktinga?

6.8Kven var Egil Skallagrimsson, og kvifor er han eit kjent namn mellom skaldane?

6.9Kva handlar Voluspå om, og kva gjer dette diktet spesielt i Den eldre Edda?

6.10Korleis skildrar Voluspå både skapinga av verda og hennar undergang i Ragnarok?

6.11Kvifor kan det vere viktig at Voluspå også skildrar ei ny verd som oppstår etter Ragnarok?

Ferdig med punkt 6NesteHåvamål

Punkt 7 · Norrøn tid

Håvamål

Håvamål er ein del av den eldre Edda, ei samling av gammalnorske gudedikt, og det er utan tvil eit av dei mest kjende og studerte verka i norrøn litteratur. Det er eit dikt som skildrar livsvisdom og moral, og det er ein hyllest til Odin, hovudguden i norrøn mytologi. Namnet Håvamål betyr «Odin sin tale», der Odin er kjend som «den høge» eller «den opphøgde». Diktet vart skapt i Noreg, og det inneheld ei rekkje med levereglar og visdomsord som viser dei verdiar og normer som samfunnet verdsette på den tida. Håvamål er delt inn i fleire delar, kvar med sitt eige tema og fokus.

Les for meg · Håvamål

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Gjere greie for Håvamål si betyding i norrøn litteratur og kultur, inkludert dei ulike temaa som vert tatt opp i diktet.

7.1Måtehald og vennskap

I den første delen av handlar det om , vennskap, , og . Det understrekar viktigheita av å vere måtehalden, å byggje sterke vennskap, å vere gjestfri, og å vere gjevmild mot andre. Det snakkast også om ettermæle, og korleis ein skal leve eit liv som gjer at ein vil bli minna med respekt og ære etter ein er død.

**Figur 7.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

7.2Kjærleik og svik

Del to av Håvamål handlar om kjærleik. Her gir Odin råd om korleis ein skal handtere kjærleik og romantiske forhold. Det reflekterer den ofte utfordrande delen ved kjærleik i menneskelivet.

I den tredje delen har vi temaet svik. Den utforskar konsekvensane av svik og uærlegheit, og korleis slike handlingar kan øydeleggje forhold og tillit.

**Figur 7.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

7.3Råd og runevisdom

Del fire gir ei rekkje med gode råd for livet, på ulike område. Det er som om Odin deler visdommen sin med lesaren, gir råd om korleis ein bør handtere ulike situasjonar og utfordringar som kan oppstå i livet.

I dei siste to delane, fem og seks, går Håvamål inn i det mystiske og . Det snakkast om å ofre seg sjølv for større kunnskap og forståing, noko som viser Odin si eiga mytiske reise der han ofra seg sjølv til seg sjølv for å få tilgang til visdommen til runer. Dette speglar den norrøne trua på at kunnskap og visdom ofte kom med ein pris, og at det kravde stor innsats og offer for å oppnå det.

**Figur 7.3** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 5

Håvamål

Ein del av den eldre Edda
Gudedikt i norrøn litteratur
Kjent som Odin sin tale
Skapt i Noreg i vikingtida

Neste: Tema i Håvamål

Oppgåver · Punkt 7

Diskuter i gruppa

7.1Kva er Håvamål, og korleis er det knytt til den eldre Edda?

7.2Kven er Håvamål attribuert til, og kva betyr namnet?

7.3Kva er hovudtemaa i den første delen av Håvamål, og kvifor var desse viktige i vikingtida?

7.4Korleis vert kjærleik og romantiske forhold skildra i Håvamål?

7.5Kva seier Håvamål om svik, og kva konsekvensar har det ifølge diktet?

7.6Kan du forklare kva slags gode råd for livet som vert gitt i den fjerde delen av Håvamål?

7.7Korleis blir det mystiske og overnaturlege skildra i dei siste delane av Håvamål?

7.8Kvifor måtte Odin ofre seg sjølv til seg sjølv, og kva fortel dette om norrøn tru på kunnskap og visdom?

7.9Korleis reflekterer Håvamål dei samfunnsverdiane og normene som var viktige i vikingtida?

7.10Kva kan me lære om norrøn kultur og samfunnsstruktur gjennom å studere Håvamål?

Ferdig med punkt 7NesteRim

Punkt 8 · Norrøn tid

Rim

Rim er eit viktig poetisk verktøy som blir ofte nytta i dikt og songtekstar. Det er ein lydlikskap eller samanklang mellom to eller fleire ord. Det finst fleire ulike typar av rim, inkludert stavingsrim, heilrim, halvrim, bokstavrim, enderim, midtrim, innrim, parrim, kryssrim og omsluttande rim.

Les for meg · Rim

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Definere og forklare dei ulike typane rim som stavingsrim, heilrim, halvrim, bokstavrim, enderim, midtrim, innrim, parrim, kryssrim og omsluttande rim.

8.1Ulike typar rim

For å forstå rim, er det hjelpsamt å sjå på dei ulike typane. Eit stavingsrim er når dei siste stavingane i to eller fleire rimar på kvarandre. Eit døme er ordparet «dra» og «ha». Heilrim, også kjent som fullrim, er når alle lydane frå den siste vokalen og utover i eit ord rimar med eit anna ord, som «ring» og «ding». Halvrim, også kalla ufullstendig rim, rimar ikkje fullstendig, men har liknande klang, som «tak» og «tok».

er når dei same bokstavane eller lydane går igjen på same stad i verselinjene. Dette er mykje brukt i eldre dikt og kan gi ein spesiell rytme. er ein svært vanleg form for rim der dei siste orda i verselinjene rimar på kvarandre. Dette skaper ein klar og tydeleg rytme.

**Figur 8.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

8.2Rimmønster og rimordbok

Midtrim, som namnet antydar, skjer midt i ei verselinje, i motsetning til enderim. Innrim er liknande, men inneber at eit ord inne i ei linje rimar med eit ord anten i byrjinga, midten, eller slutten av ei anna linje. er når dei første og andre linjene rimar med kvarandre, og dei tredje og fjerde linjene også rimar med kvarandre. er når den første og tredje linja rimar, og den andre og fjerde linja rimar. Omsluttande rim, eller klamrerim, er når den første og fjerde linja rimar, og den andre og tredje linja rimar.

Ein kan finne hjelp til å finne rim i ei rimordbok. Her er ord sorterte etter klang og lyd, som gjer det lettare å finne ord som rimar med kvarandre. Rim er ein kunst, og å bruke det effektivt kan bidra til å skape ei meir intens og engasjerande lesaroppleving.

**Figur 8.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 3

Definisjon av rim

Rim er ein lydlikskap eller -samanklang mellom to eller fleire ord
Rim blir ofte brukt i dikt og songtekstar for å skape rytme og klang

Neste: Typar av rim

Oppgåver · Punkt 8

Diskuter i gruppa

8.1Kan du forklare kva som kjenneteiknar stavingsrim, og gje eit døme på det?

8.2Kva er forskjellen mellom heilrim og halvrim? Kan du gje døme på begge?

8.3Korleis fungerer bokstavrim, og kvifor er det mykje brukt i eldre dikt?

8.4Kva skil enderim frå midtrim?

8.5Kva er innrim, og korleis skil det seg frå andre former for rim?

8.6Kan du beskrive parrim og kryssrim, og gje døme på korleis desse rima fungerer i ei strofe?

8.7Kva er omsluttande rim, og korleis skapar det ein spesiell effekt i dikt?

8.8Kvifor kan det vere nyttig å bruke ei rimordbok når ein skriv dikt?

8.9Kva meiner vi med at rim kan bidra til ei meir intens og engasjerande lesaroppleving? Kan du gje eit døme frå ein kjent songtekst eller dikt?

8.10Kan du finne og lese opp ei strofe frå eit dikt eller ein songtekst som bruker fleire av dei ulike typane rim vi har snakka om?

Ferdig med punkt 8NesteTrymskvida

Punkt 9 · Norrøn tid

Trymskvida

Trymskvida er eit kjent gudedikt frå Den eldre Edda, og står ut som eit av dei mest humoristiske innslaga i denne samlinga av gamalnorske myter. Diktet fortel ei fengslande historie om då guden Tor vart fråstolen hammaren sin, Mjølner, ei hending som utløyser ei rekkje av dramatiske og komiske situasjonar.

Les for meg · Trymskvida

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Gjere greie for innhaldet i Trymskvida, inkludert hovudpersonane, handlinga og den humoristiske vinklinga, og kunne forklare korleis diktet reflekterer tema som svik, bedrag og guddommeleg hemn i norrøn mytologi.

9.1Hammaren er stolen

Diktet startar med at Tor vaknar ein morgon og oppdagar at hammaren hans er borte. Han blir sint, og saman med Loke, den kjende lurendreieren blant gudane, dreg dei til Jotunheimen for å finne ut kva som har skjedd. Der møter dei jotunen Trym, som stolt erklærer at det er han som har stole hammaren. Men Trym vil ikkje gje tilbake hammaren utan vidare – han krev i byte at den vakre gudinna Frøya skal bli hustrua hans.

**Figur 9.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

9.2Tor blir kledd ut

Frøya, som er kjend for skjønnheita si, nektar å gå med på denne planen. Gudane kjem då saman og diskuterer kva dei skal gjere. Det er her den humoristiske delen av diktet byrjar for alvor. Dei bestemmer seg for å kle ut Tor som Frøya, komplett med brudekjole og smykke, for å lure Trym.

Trym blir fortalt at Frøya er på veg for å gifte seg med han, og han førebur straks den store bryllaupsfesten. Ved festen et og drikk den utkledde «Frøya» som ein mann, noko som gjer Trym stussande. Men når han løftar på for å få eit kyss, skvett han tilbake i skrekk ved synet av Tors glovarme augo. Loke, alltid , bortforklarar dette med at «Frøya» har vore så nervøs for bryllaupet at ho ikkje har sove på åtte netter.

**Figur 9.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

9.3Hemnen til Tor

Når det så skal kome til , ber jotnane inn hammaren for å vie «Frøya», og legg han i fanget hennar. Tor, forkledd som Frøya, kjenner igjen hammaren i handa, og raseriet hans får fritt løp. Han drep Trym og alle jotnane på staden, og får slik sin.

er ei historie om svik, bedrag, og guddommeleg hemn, men fortalt med ein humoristisk vri som gjer ho til ein av dei mest minneverdige mytene i norrøn litteratur.

**Figur 9.3** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 5

Trymskvida, eit gudedikt frå Den eldre Edda

Humoristisk innslag i samlinga av gamalnorske myter
Fortel historia om då guden Tor mista hammaren sin
Gjennom denne historia får vi eit innsyn i norrøn mytologi, og korleis gudane kunne vere både lure og hemngjerrige.

Neste: Handlinga i Trymskvida

Oppgåver · Punkt 9

Diskuter i gruppa

9.1Kven er hovudpersonane i Trymskvida, og kva roller spelar dei i forteljinga?

9.2Kva hender når Tor oppdagar at hammaren hans, Mjølner, er borte?

9.3Korleis reagerer Frøya når ho får vite om Tryms krav for å gje tilbake hammaren?

9.4Kvifor bestemmer gudane seg for å kle ut Tor som Frøya?

9.5Kva situasjonar oppstår under bryllaupsfesten som gjer Trym mistenksam?

9.6Korleis forklarar Loke Tors uvanlege oppførsel og utseende som «Frøya»?

9.7Kva skjer når Trym bringer fram hammaren for å vie «Frøya»?

9.8Kva tema kan ein finne i Trymskvida, og korleis vert dei framstilt på ein humoristisk måte?

9.9Kva meiner du er bodskapen i Trymskvida?

9.10Korleis speglar Trymskvida norrøn mytologi og samfunnssyn?

Ferdig med punkt 9NesteIslandske ættesoger

Punkt 10 · Norrøn tid

Islandske ættesoger

Islandske ættesoger er eit viktig innslag i den norrøne litteraturen, og fortel om livet og relasjonane mellom ættene på Island i vikingtida. Sjølv om desse sogene ofte er knytte til nybyggjarsamfunnet på Island på 900-talet, vart dei nedskrivne i ei seinare tid, i ein kristen epoke. Opphavet til desse skriftlege versjonane er ofte ukjend, og dei varierer i lengd og innhald.

Les for meg · Islandske ættesoger

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Beskrive kva ættesoger er.

10.1Eit vindauge til det gamle Island

er eit vindauge inn i det gamle Island, og gir oss eit innblikk i korleis samfunnet var organisert, korleis folk levde, og kva slags verdiar og idear som styrte livet deira. Sjølv om dei er skrivne ned i kristen tid, reflekterer ættesogene ofte ein eldre, tid. Men samstundes kan vi merke spor av den kristne tenkjemåten i teksten, som kjem til syne i måten karakterane oppfører seg på, og i dei moraliserande passasjane som går igjen.

Det er bevart om lag 40 ættesoger, og av desse er nokre spesielt kjende og studerte. Til desse høyrer «Soga om Gunnlaug Ormstunge», «Njålssoga», «Egilssoga», «Soga om Ramnkjell Frøysgode» og «Soga om Gisle Sursson». Desse sogene skildrar ein rad med interessante karakterar, der helten ofte er , skald, eller storbonde. Desse heltane er framstilte som sterke og vakre, og dei vik ikkje unna for blodig strid.

**Figur 10.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

10.2Hemn, ære og lagnad

Eit sentralt tema i ættesogene er , der eit drap vert hemna med eit nytt drap. Dette viser korleis ære og status var knytt til hemnmekanismar i samfunnet. Men det er ikkje berre blodige stridar som dominerte livet i den tida; det var også ei stor interesse for ettermæle og korleis ein ville bli hugsa etter sin død.

Sagaheltane har ei viktig rolle i ættesogene. Dei kan aldri sleppe unna , og ofte er det draumar som varslar om hendingar og ulukker. Å lytte til og tyde innhaldet i draumane er ein vesentleg del av livet deira. Draumane reflekterer tru og i samfunnet, og viser kor viktig det var å forstå teikn og omen for å kunne navigere i verda.

Ættesogene gir oss ikkje berre ei levande skildring av det islandske samfunnet i vikingtida, men gir oss også innsikt i det rike indre livet til desse menneska, deira verdiar, tru, håp og frykt. Dei er derfor uvurderlege kjelder til å forstå det gamle Norden.

**Figur 10.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 7

Kva er islandske ættesoger?

Historiske forteljingar frå nybyggjarsamfunnet på Island på 900-talet
Nedskrivne i kristen tid, men med ukjent opphav
Fortel om relasjonane mellom ættene på Island i vikingtida

Neste: Kristendomen sin innverknad

Oppgåver · Punkt 10

Diskuter i gruppa

10.1Kva er islandske ættesoger, og kva periode skildrar dei?

10.2Korleis gir ættesogene oss innsikt i det islandske samfunnet i vikingtida?

10.3Kva er hovudforskjellen mellom tida sogene skildrar og tida dei vart nedskrivne i?

10.4Kor mange kjende ættesoger finst det, og kan du nemne nokre av dei mest kjende?

10.5Kva slags karakterar er vanlegvis hovudpersonane i ættesogene, og kva er deira eigenskapar?

10.6Korleis spelar blodhemn ei sentral rolle i ættesogene, og kva seier dette om samfunnet dei skildrar?

10.7Kvifor var ettermæle viktig for personane i ættesogene, og korleis påverka dette handlingane deira?

10.8Kva rolle spelar draumar i ættesogene, og kva reflekterer dette om tru og overtru i samfunnet?

10.9På kva måtar kan vi merke påverknad frå kristen tenking i ættesogene?

10.10Kvifor er ættesogene framleis viktige og fascinerande kjelder til forståing av det gamle Norden i dag?

Ferdig med punkt 10NesteSnorre Sturlason

Punkt 11 · Norrøn tid

Snorre Sturlason

Snorre Sturlason var ein kjend islending fødd i 1178, som vart kjend for bidraget sitt til skaldediktinga og historieforteljinga i Skandinavia. Han levde i ei tid då Island var rikt på dramatiske hendingar, men han sjølv var ikkje ein uskuldig tilskodar. Han vart fostra opp av den mest innverknadsrike mannen på Island, Jon Loftsson, i ei tid då han blei tidleg kjend med bøker og skaldekunst. Denne bakgrunnen skulle ha stor påverknad på hans seinare liv og arbeid.

Les for meg · Snorre Sturlason

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Beskrive livet til Snorre Sturlason og kva han har hatt å seie, inkludert bidraget hans til skaldedikting og historieforteljing i Skandinavia, den politiske karrieren hans på Island, og kor viktig verket hans «Den yngre Edda» er for forståinga av norrøn mytologi.

11.1Mektig og maktsjuk

Med Jon Loftsson som fekk Snorre raskt eit nært forhold til makteliten på Island, og dette skulle vise seg å forme den politiske karriera hans. Snorre og ætta hans, , vart etter kvart ein av dei rikaste og mektigaste ættene på Island. Snorre var kjend for å vere slu og maktsjuk, og han jobba iherdig for å skaffe seg og ætta hans stadig meir makt. Han klarte å klatre til det høgste embetet på , Islands eldste lovgjevande forsamling, der han fungerte som .

**Figur 11.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

11.2Den yngre Edda

Parallelt med det politiske utvikla Snorre seg som ein talentfull forfattar. Han skreiv ned historier og skaldekvad som hadde vorte fortalt munnleg i generasjonar, og bevarte slik ein viktig del av den nordiske kulturen. På 1200-talet, lenge etter at kristendomen hadde vorte innført i Norden, skreiv han ned «», også kjent som «Snorre-Edda». Dette verket er ein av dei mest verdifulle kjeldene vi har til forståinga av norrøn mytologi. Her finn vi forteljingar som den kjende historia om Balders død.

**Figur 11.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

11.3Svik og endelikt

I 1218 reiste Snorre til Noreg, til Skule Jarl, ein av dei mektigaste mennene i landet. Men opphaldet i Noreg skulle vise seg å by på problem for Snorre. Han lova Skule Jarl at han skulle hjelpe til med å leggje Island under norsk kontroll, men han heldt ikkje lovnaden sin. Dette skulle få alvorlege konsekvensar for Snorre.

Etter at han kom tilbake til Island, vart det blodige stridigheiter mellom dei ulike ættene på øya. I denne kaotiske tida vart Snorre drepen, truleg som følgje av forræderi og maktspel. Trass i sitt blodige endelikt, lever Snorre vidare gjennom verka han etterlet seg, og han er i dag anerkjend som ein av dei viktigaste skikkelsane i nordisk litteraturhistorie.

**Figur 11.3** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 7

Fødsel og oppvekst

Fødd i 1178 på Island.
Fostra opp hos Jon Loftsson, den mektigaste mannen på Island.
Tidleg kjend med bøker og skaldekunst.

Neste: Ætta og makt

Oppgåver · Punkt 11

Diskuter i gruppa

11.1Kven var Snorre Sturlason, og kva bidrag er han kjend for?

11.2Korleis påverka oppveksten hans hos Jon Loftsson livet og karrieren til Snorre?

11.3Kva rolle spelte ætta hans, Sturlungane, i islandsk politikk?

11.4Korleis klarte Snorre å skaffe seg makt på Alltinget, og kva embete hadde han der?

11.5Kva er «Den yngre Edda», og kvifor er dette verket viktig for forståinga av norrøn mytologi?

11.6Kva løfte gav Snorre til Skule Jarl i Noreg, og kva konsekvensar fekk det for han at han ikkje heldt dette løftet?

11.7Kva hendte med Snorre etter at han kom tilbake til Island?

11.8Kva er Snorre Sturlason sin arv i dag, og kvifor er han ein viktig skikkelse i nordisk litteraturhistorie?

Ferdig med punkt 11NesteHeimskringla

Punkt 12 · Norrøn tid

Heimskringla

Heimskringla er ei samling av kongesoger som skildrar historia om dei norske kongane, skriven av den aktive forfattaren og politikaren Snorre Sturlason. Det er eit av dei mest betydelege verka innanfor norrøn litteratur, og det har hatt ein enorm innverknad på forståinga vår av norsk og skandinavisk historie, så vel som på nasjonal identitet.

Les for meg · Heimskringla

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Gjere greie for Heimskringla av Snorre Sturlason.

12.1Namnet og perioden

Namnet «» kjem frå dei to første orda i den første av kongesogene, «Kringla heimsins,» som kan omsetjast til «verdsringen» på moderne norsk. Det er eit poetisk uttrykk som signaliserer verket sin omfattande karakter.

Heimskringla dekkjer ein periode frå om lag 850, med til Halvdan Svarte, og fram til slaget på Re i 1177. I denne tidsperioden er det fleire kjende og betydelege kongar som blir omtalte. Mellom dei mest kjende er Halvdan Svarte, Harald Hårfagre og Olav Tryggvason, som alle spelte vesentlege roller i forminga av det tidlege Noreg.

**Figur 12.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

12.2Olav den heilage

Den største og mest kjende delen av Heimskringla er likevel soga om Olav den heilage. Han er ein av dei mest figurane i norsk historie, og Snorre sine skildringar av livet hans, døden hans i slaget på Stiklestad, og mirakla som skal ha skjedd etter døden hans, har forma myta om Olav den heilage og hjelpt til med å etablere han som eit sentralt symbol for nasjonen Noreg.

Heimskringla er ikkje berre ei viktig kjelde til historisk informasjon, men det er også eit viktig litterært verk som gir oss innblikk i korleis folk på Snorre Sturlason si tid såg på si eiga historie og identitet. Snorre sin levande og dramatiske stil, kombinert med hans omfattande bruk av skaldedikt, gjer Heimskringla til eit av dei mest leseverdige verka frå mellomalderen.

**Figur 12.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 6

Heimskringla

Ei samling av kongesoger
Skildrar historia om dei norske kongane
Skriven av Snorre Sturlason
Eit sentralt verk i norrøn litteratur

Neste: Namnet Heimskringla

Oppgåver · Punkt 12

Diskuter i gruppa

12.1Kva slags verk er Heimskringla, og kva handlar det om?

12.2Kven var Snorre Sturlason, og kvifor er han viktig for forståinga av norsk historie?

12.3Kva tidsperiode dekkjer Heimskringla, og kvifor er denne perioden viktig i norsk historie?

12.4Kva roller spelte Halvdan Svarte, Harald Hårfagre og Olav Tryggvason i utviklinga av det tidlege Noreg?

12.5Kvifor er soga om Olav den heilage rekna som den mest sentrale delen av Heimskringla?

12.6På kva måte påverka Snorre si skildring av Olav den heilage nasjonal identitet i Noreg?

12.7Korleis kan vi sjå at Heimskringla både er eit historisk og eit litterært verk?

12.8Kva fortel bruken av skaldedikt oss om forteljemåten og kulturen i Snorre si tid?

12.9Kvifor meiner du Heimskringla har fått så stor innverknad på korleis vi forstår norsk og skandinavisk historie?

12.10Kva trur du ligg i uttrykket kringla heimsins, og korleis speglar det ambisjonane for verket?

Ferdig med punkt 12NestePronomen

Punkt 13 · Norrøn tid

Pronomen

Eit pronomen er ein type ord som vi nyttar for å stå i staden for andre ord, oftast for eit substantiv. Ordet 'pronomen' kjem frå latin, der 'pro-' tyder 'for' og '-nomen' tyder 'namn'. Altså, eit pronomen er eit ord som blir brukt 'for namnet' eller 'i staden for namnet'.

Les for meg · Pronomen

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forklare kva pronomen er, gje døme på dei fem hovudtypane pronomen (personlege, resiprokale, refleksive, spørjande og ubestemde pronomen), og bruke desse korrekt i eigne setningar.

13.1Fem typar pronomen

Det er fem hovudtypar av pronomen: , , , og .

Personlege pronomen står i staden for både menneske, dyr og ting. Døme på personlege pronomen i nynorsk inkluderer 'eg', 'du', 'han', 'ho', 'det', 'vi', 'de' og 'dei'.

**Figur 13.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

13.2Kvarandre og seg

Resiprokale pronomen er ord som viser til gjensidig handling eller tilstand. På nynorsk er 'kvarandre' eit døme på eit resiprokalt pronomen. Dette ordet blir brukt når ein viser tilbake til fleirtalsord i ei setning, som 'dei elskar kvarandre'.

Refleksive pronomen viser tilbake til subjektet i setninga. På nynorsk er 'seg' eit døme på eit refleksivt pronomen.

**Figur 13.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

13.3Spørjande og ubestemde pronomen

Spørjande pronomen blir brukte for å innleie spørjande setningar. Det finst to hovudtypar av spørjande pronomen på nynorsk: 'kven' (tilsvarande bokmålets 'hvem') og 'kva' (tilsvarande bokmålets 'hva').

Ubestemde pronomen refererer ikkje til ein spesifikk person eller ting. På nynorsk er 'ein' og 'nokon' døme på ubestemde pronomen. Desse blir ofte brukte når ein ikkje vil, eller kan, identifisere den konkrete personen eller tingen ein refererer til.

Gjennom å bruke ulike typar pronomen kan vi skape meir varierte og effektive setningar, og unngå unødvendig repetisjon av substantiv.

**Figur 13.3** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 3

Pronomen

Er ord som står i staden for andre ord, ofte eit substantiv.
Kjem frå latin, der 'pro-' tyder 'for' og '-nomen' tyder 'namn'.

Neste: Typar av pronomen

Oppgåver · Punkt 13

Diskuter i gruppa

13.1Kva er eit pronomen, og kvifor brukar vi pronomen i setningar?

13.2Kan du nemne dei fem hovudtypane av pronomen og gje eit døme på kvar type?

13.3Kva er forskjellen mellom personlege pronomen og resiprokale pronomen?

13.4Kva for eit pronomen ville du bruke i staden for substantivet 'Per' i denne setninga: «Per kjøpte ein is og åt han med ein gong»?

13.5Korleis bruker vi refleksive pronomen i nynorsk, og kan du gje eit døme på ei setning med eit refleksivt pronomen?

13.6Kva er eit spørjande pronomen, og kva er dei to hovudtypane av spørjande pronomen på nynorsk?

13.7Kva tyder det at eit pronomen er ubestemt, og kan du gje døme på to ubestemde pronomen på nynorsk?

13.8Kvifor er det viktig å bruke pronomen når vi skriv eller snakkar, og korleis kan det gjere setningane våre betre?

Ferdig med punkt 13NesteParentes

Punkt 14 · Norrøn tid

Parentes

Ein parentes, som ser slik ut ( ), er eit sett med teikn som står på kvar si side av ein tekst. Det kan hjelpe til å klargjere eller gi tilleggsinformasjon i ein samanheng, og teksten som står mellom desse teikna, kallar vi parentes.

Les for meg · Parentes

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forstå og bruke parentes i skriftlege tekstar for å klargjere eller gi tilleggsinformasjon, samt kjenne til og følge reglane for bruk av parentes i ulike skrivesituasjonar.

14.1Når bruker vi parentes?

Bruken av er variert, og det kan vere nyttig i ulike skrivesituasjonar. Ein av dei vanlegaste brukane er for å inkludere tilleggsinformasjon, klargjeringar, forklaringar eller sidesprang i ein tekst. Dette kan bidra til å gje meir djupn eller detalj til innhaldet utan å avbryte hovudstraumen i teksten. Til dømes, «Ho hadde alltid likt å lese bøker (spesielt krimromanar) i fritida si.»

**Figur 14.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

14.2Skrivereglar og hakeparentes

Når det gjeld skrivereglar, skal ein innleie ein parentes med liten dersom det ikkje står eit stort (punktum, spørjeteikn og ropeteikn) rett framfor. Til dømes, «Han sa at han likte å jogge (noko som overraska meg).» I tillegg, sjølv om parentesen utgjer ei heilsetning, skal det første ordet innanfor parentesen starte med liten forbokstav. Til dømes, «Eg kunne sjå at ho var oppglødd (ho hadde alltid vore interessert i kunst).»

Det er også ein annan viktig bruk av parentes, nemleg med tre punktum, som ser slik ut [...]. Denne brukar vi i for å indikere at noko ikkje er teke med. Dette kan vere nyttig når du vil sitere berre ein del av ein lengre tekst, men det er viktig å sikre at utelatinga ikkje endrar den opphavlege meininga. Til dømes, «I brevet sitt skreiv han, 'Eg er [...] veldig begeistra for dette prosjektet.'»

**Figur 14.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 4

Kva er ein parentes?

Ein parentes ser slik ut: ( )
Står på kvar si side av ein tekst.

Neste: Kva brukar ein parentes til?

Oppgåver · Punkt 14

Diskuter i gruppa

14.1Kva er ein parentes, og kva funksjon har han i ein tekst?

14.2Kva slags informasjon kan vi inkludere innanfor ein parentes?

14.3Kan du gi eit døme på korleis parentes kan brukast til å klargjere eller gi tilleggsinformasjon i ein tekst?

14.4Kva er regelen for bruk av stor eller liten forbokstav innanfor ein parentes?

14.5Korleis skal ein setje inn parentes dersom det kjem etter eit stort skiljeteikn som punktum eller spørjeteikn?

14.6Kva er hakeparentes med tre punktum, og korleis blir han brukt i sitat?

14.7Kvifor er det viktig å sikre at utelatingar med hakeparentes ikkje endrar den opphavlege meininga i eit sitat?

14.8Kva kan vere fordelane med å bruke parentes i ein skriftleg tekst?

14.9Kan du forklare forskjellen mellom vanlege parentesar og hakeparentesar med tre punktum?

14.10Kva er dei viktigaste tingane du må hugse på når du bruker parentes i skrivinga di?

Ferdig med punkt 14Til toppen

Norrøn tid – oversikt over opplegget

Lærarpakke

Norrøn tid

Norsk · iNorskenPunkt 1–14

I pakken

PresentasjonarPowerPoint og PDF, med lærarnotat – éin for kvar del

ArbeidshefteOppgåver, faktaboksar og sjølvvurdering til kvar del

Test deg sjølvFleirvalstest til kvar del – òg til Microsoft Forms

TemavurderingFleirvalstest for heile temaet og skriftleg prøve

Fasit til lærarenMed poengtolking, og fasit til temaheftet

Sjå opplegget på skolefag.com289 kr

Nynorsk og bokmålLisens for éin lærarNedlasting rett etter kjøp