Talemål

14 punkt · om lag 25 minutt lesing

Språk er levande og endrar seg kontinuerleg, noko som speglar seg i mangfaldet av dialektar og geolektar over heile landet. Kvar region, og ofte kvar bygd, har sitt eige særpreg når det gjeld uttale, ordtilfang og grammatikk. Dette kan inkludere forskjellar i målmerke som høgtone og lågtone i intonasjon, variasjonar av r-lyden, og fenomen som tjukk l og palatalisering. Nokre dialektar har unike trekk som blaute konsonantar, spesielle former for personlege pronomen, nektingsadverbet, apokope, og ulike infinitivsendingar. Desse språklege variasjonane vitnar om eit rikt språkleg mangfald og er ein viktig del av den kulturelle identiteten vår. Gjennom samhandling og påverknad frå andre dialektar og språk, held språket seg dynamisk og i stadig utvikling.

Start med punkt 1

Punkt 1 · Talemål

Folk snakkar ulikt

Kvifor snakkar folk ulikt? Dette er eit spørsmål som har fleire interessante svar, spesielt når vi ser på Noreg, eit land med ein rik språkleg tradisjon. I Noreg er norsk majoritetsspråket, det vil seie at det er språket dei fleste snakkar. Men innanfor ramma av «norsk» finst det ein stor variasjon. Dette kjem av at det også finst mange minoritetsspråk, snakka av mindretal i landet. Eit døme på eit slikt minoritetsspråk er samisk.

Les for meg · Folk snakkar ulikt

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1forklare kvifor det finst ein stor variasjon av talemål i Noreg, inkludert påverknaden frå geografi, sosial tilhøyrsle, historie og kultur. beskrive bakgrunnen for dei to offisielle norske skriftspråka, nynorsk og bokmål, og den unike situasjonen med språkleg fridom i Noreg.

1.1To skriftspråk, mange dialektar

I Noreg har vi to offisielle norske : nynorsk og bokmål. Desse skriftspråka har fastsette reglar som vi må følgje når vi skriv. Men når det kjem til , har vi ikkje noko offisielt talemål i Noreg. Det betyr at vi stort sett kan bruke vår overalt, anten det er i skulen, på jobb eller i media. Grunnen til denne språklege fridommen er djupt forankra i språkhistoria vår og den lange kampen for å etablere eit eige norsk skriftspråk bygd på dei norske dialektane.

Denne unike situasjonen i Noreg kan sporast attende til 1878 då Stortinget vedtok at undervisinga i skulen skulle gå føre seg på talemålet til barna. Elevane skulle også få lov til å bruke sitt eige talemål på skulen. Dette er ganske unikt for Noreg og har ført til at dialektane står mykje sterkare her enn i mange andre land.

**Figur 1.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

1.2Kvifor snakkar folk ulikt?

Men kvifor snakkar folk ulikt? Språket vårt er forma av mange faktorar, som geografi, sosial tilhøyrsle, historie og kultur. Noreg sitt varierte landskap med fjell, dalar og kystlinje har ført til isolerte samfunn med lite kontakt med kvarandre, noko som har tillate dialektar å utvikle seg fritt. Sosiale faktorar spelar også inn; korleis vi ønskjer å verke på andre, kan påverke korleis vi snakkar. I tillegg er historia og kulturen vår rik og mangfaldig, noko som speglar seg i språket vårt.

**Figur 1.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 8

Norsk som majoritetsspråk

Språket dei fleste snakkar i Noreg.
Inneheld mange dialektar og variantar.

Neste: Minoritetsspråk i Noreg

Oppgåver · Punkt 1

Diskuter i gruppa

1.1Kvifor finst det så mange ulike dialektar i Noreg?

1.2Kva er forskjellen mellom majoritetsspråk og minoritetsspråk, og kan du gje eit døme på eit minoritetsspråk i Noreg?

1.3Kva er dei to offisielle norske skriftspråka, og kva kjenneteiknar dei?

1.4Kvifor har ikkje Noreg eit offisielt talemål, og korleis påverkar dette bruken av dialektar?

1.5Kva historisk hending i 1878 påverka bruken av talemål i norske skular?

1.6Korleis har Noreg sitt varierte landskap påverka utviklinga av dialektar?

1.7På kva måte kan sosial tilhøyrsle og ønske om å verke på andre påverke korleis vi snakkar?

1.8Kvifor er mangfaldet i språk og dialektar viktig for den kulturelle identiteten vår?

1.9Korleis kan feiring og vern av språkmangfald styrke forståinga og respekten i samfunnet?

1.10Kan du gje eit døme på korleis dialektar kan binde folk saman som eit fellesskap?

Ferdig med punkt 1NesteDialekt

Punkt 2 · Talemål

Dialekt

Dialekt er eit ord vi ofte brukar om ein variant av talemålet i eit språk. Denne varianten er vanlegvis geografisk bestemt, det vil seie at kor du bur, kan ha stor innverknad på korleis du snakkar. I Noreg har vi mange ulike dialektar, som til dømes nordlandsdialekten, bergensdialekten og mange fleire. Desse er geografiske variantar av det norske språket og viser kor rikt og mangfaldig språket vårt er.

Les for meg · Dialekt

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1forklare kva ein dialekt er og korleis geografisk plassering påverkar talemålet. skilje mellom omgrepa sosiolekt og geolekt, og forstå korleis sosial status og geografiske skilje bidreg til språkleg mangfald. beskrive fenomena etnolekt og multietnolekt, og korleis desse reflekterer det multikulturelle samfunnet vi lever i.

2.1Sosiolekt

Men måten du snakkar på, er ikkje berre bestemt av kvar du bur. Andre faktorar som alder, kjønn, utdanning, yrke og det vi kallar , spelar òg inn. I tillegg påverkar kven du snakkar med, og i kva slags situasjon du er i, måten du uttrykkjer deg på. Dette fører oss til omgrepet , som er ein variant av den lokale dialekten basert på kva sosial gruppe du høyrer til. Tradisjonelt har ein sosiolekt som ligg nært opp til den lokale dialekten, hatt lågare sosial status enn ein sosiolekt som ligg nært skriftspråket bokmål. I nokre av dei større byane finn vi geografiske skilje mellom ulike sosiolektar, som til dømes skiljet mellom austkantmålet og vestkantmålet i Oslo. Men i andre byar, som Ålesund, Bergen, Trondheim og Stavanger, er desse skilja i ferd med å viskast ut.

**Figur 2.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

2.2Geolekt, etnolekt og multietnolekt

Den geografiske variasjonen av ein dialekt kan vi kalle ein . Geolektar er i stadig forandring. Byane påverkar talemålet på mindre stadar, og bokmål, eller det vi kan kalle oslomålet, påverkar talemålet i andre store byar og på Austlandet. Likevel er det tydelege skilnader mellom geolektane i Noreg, noko som viser kor variert og levande det norske språket er.

Eit anna interessant fenomen er , som er ein talemålsvariant knytt til ei etnisk gruppe. Denne varianten inneheld trekk frå det språket gruppa opphavleg snakkar. Vidare har vi , som er ein talemålsvariant med innslag frå fleire ulike språk. Dette er ofte resultatet av det multikulturelle samfunnet vi lever i i dag, der menneske frå ulike bakgrunnar møtest og blandar språklege trekk frå dei ulike morsmåla sine.

**Figur 2.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 6

Dialektar

Geografisk bestemd variant av talemålet i eit språk.
Døme: nordlandsdialekt, bergensdialekt.
Viser geografiske variantar av det norske språket.

Neste: Påverknadsfaktorar på talemålet

Oppgåver · Punkt 2

Diskuter i gruppa

2.1Kva meiner vi med omgrepet dialekt, og korleis er dialektar vanlegvis bestemte?

2.2Kan du nemne nokre døme på norske dialektar og kva dei viser om språket vårt?

2.3Kva andre faktorar enn geografi påverkar måten vi snakkar på?

2.4Kva er ein sosiolekt, og korleis kan han skilje seg frå den lokale dialekten?

2.5Korleis kan geografiske skilje påverke sosiolektane i ein by som Oslo?

2.6Kva meiner vi med ein geolekt, og kvifor er dei i stadig forandring?

2.7Korleis påverkar byane talemålet på mindre stadar?

2.8Kva er ein etnolekt, og kva slags trekk kan han innehalde?

2.9Kva er multietnolekt, og kva samfunnsforhold fører til denne typen talemål?

2.10Korleis viser dialektar, sosiolektar, geolektar, etnolektar og multietnolektar språkmangfaldet vårt?

2.11Korleis kan språket vårt reflektere både geografisk og sosial tilhøyrsle?

2.12På kva måte kan språket fortelje oss om kultur og historie til dei som brukar det?

Ferdig med punkt 2NesteGeolektar

Punkt 3 · Talemål

Geolektar

Geolektar er dei lokale variantane av eit språk som blir talt i ulike geografiske område. Desse dialektane utviklar seg stadig, påverka av mange faktorar. For å forstå korleis geolektane endrar seg, er det viktig å sjå på nokre hovudtrekk i samfunnet vårt.

Les for meg · Geolektar

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1forstå korleis geolektane er påverka av sosiale og geografiske endringar, som folk som flyttar og blandinga av ulike dialektar.

3.1Flytting og media

I dagens samfunn flyttar folk oftare enn før. Dette fører til at ulike dialektar møtest og blandar seg. Når folk frå ulike delar av landet flyttar saman, kan dei adoptere trekk frå kvarandre, noko som kan føre til at dei originale geolektane endrar seg eller blir mindre tydelege.

Media spelar òg ei stor rolle i utviklinga av geolektar. Vi blir dagleg eksponerte for språk gjennom TV, radio, internett og sosiale medium. Dette språket er ofte meir og kan påverke både skriftspråket og talemålet vårt. Når vi høyrer eller les det same språket om og om igjen, kan det føre til at vi tek til oss nye ord, uttrykk eller uttaleformer.

Over tid har dette bidrege til at det blir færre geolektar. Dei små dialektane og dei mest spesielle blir ofte borte, fordi folk tilpassar seg ein meir felles måte å snakke på. Likevel står dei viktigaste hovudskilja mellom dei store dialektområda i Noreg seg framleis, sjølv om dei kanskje blir noko utvatna.

**Figur 3.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

3.2Nye uttaletrekk

Ein interessant tendens er spreiinga av skarre-r i vestnorsk. Dette fenomenet viser korleis enkelte lydar kan bli meir populære på grunn av at dei er lettare å uttale. Skarre-r er lettare å uttale enn rulle-r for mange, og derfor tek fleire og fleire vestlendingar denne uttalen i bruk. Likevel er det lite truleg at denne uttaleforma vil spreie seg til austnorsk, trøndersk og nordnorsk, ettersom desse områda har sine eigne sterke dialekttradisjonar.

Vidare er det ei merkbar endring når det gjeld , som forsvinn til fordel for . Kj-lyden er vanskeleg for mange å uttale, og spesielt unge menneske har tendens til å erstatte han med skj-lyden. Dette kan ein høyre i ord som «skøyta» og «skino», der den opphavlege kj-lyden blir bytt ut. Denne endringa viser korleis yngre generasjonar påverkar språket, og korleis vanskeleg uttale kan føre til språklege endringar.

Samla sett skjer utviklinga av geolektane i eit samspel mellom sosiale, geografiske og teknologiske endringar i samfunnet. Flytting, mediaeksponering, og enklare uttaleformer påverkar korleis vi snakkar og skriv, noko som fører til at språket vårt er i konstant endring. Sjølv om visse særtrekk blir borte, er dette ein naturleg del av språkutviklinga og viser korleis språket tilpassar seg nye tider og behov.

**Figur 3.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 5

Flytting

Folk flyttar oftare, noko som fører til at ulike dialektar møtest og blandar seg.
Dette kan føre til endringar i geolektane eller at dei blir mindre tydelege.

Neste: Påverknad frå media

Oppgåver · Punkt 3

Diskuter i gruppa

3.1Kva er geolektar, og korleis skil dei seg frå andre språklege variantar?

3.2Kvifor er det viktig å forstå utviklinga av geolektar i samfunnet?

3.3Korleis påverkar folkeflytting dialektane i Noreg?

3.4På kva måte spelar media ei rolle i utviklinga av geolektar?

3.5Kva meiner vi med at media sprer eit meir standardisert språk, og korleis påverkar dette dialektane?

3.6Kvifor fører utviklinga i media og auka eksponering for standardisert språk til færre geolektar?

3.7Kva er skarre-r, og kvifor har denne lydendringa blitt vanlegare i vestnorsk?

3.8Kvifor er det lite truleg at skarre-r vil spreie seg til austnorsk, trøndersk og nordnorsk?

3.9Kva endring skjer med kj-lyden, og kvifor skjer denne endringa?

3.10Korleis kan yngre generasjonar påverke språket gjennom uttaleendringar?

3.11Kva faktorar er med på å påverke utviklinga av geolektar i dagens samfunn?

3.12Korleis tilpassar språket seg nye tider og behov, og kva konsekvensar har dette for dialektane?

3.13Trur du det er mogleg å bevare dei små dialektane i framtida? Kvifor eller kvifor ikkje?

3.14Kva er hovudskilja mellom dei store dialektområda i Noreg, og korleis har desse endra seg over tid?

3.15Korleis kan teknologi påverke språkutviklinga i framtida?

Ferdig med punkt 3NesteSpråket blir påverka

Punkt 4 · Talemål

Språket blir påverka

Språk er som eit levande vesen; det veks, endrar seg, og tek til seg nye element over tid. Eit interessant aspekt ved denne utviklinga er bruken av slang og andre språk sin innverknad på norsk. La oss utforske korleis dette skjer og kva det tyder for språket vårt.

Les for meg · Språket blir påverka

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1forstå korleis slang og innverknaden frå andre språk bidreg til utviklinga i det norske språket. identifisere og forklare forskjellen mellom arveord, framandord, lånord, avløysarord, og nyord, med døme frå norsk språk. reflektere over korleis språkendringar speglar samfunnsendringar, kulturell utveksling, og teknologisk utvikling.

4.1Slang

er ord eller uttrykk som ofte blir brukt av ungdom og som ikkje nødvendigvis er ein del av det vi betraktar som standard språk. Desse orda oppstår i ulike samanhengar, blir populære for ei stund, og nokre gonger forsvinn dei like raskt som dei kom. Likevel finn nokre slangord ein varig plass i språket og blir ein akseptert del av vokabularet vårt. Døme på dette er ord som «tøff», «gøy», «jobbe», «rauk», og «jogge». Interessant nok kjem mange slangord frå engelsk, som reflekterer engelsk sin sterke innverknad på norsk, særleg blant ungdom som konsumerer mykje innhald på engelsk gjennom sosiale medium, spel, tv-seriar, og musikk.

I tillegg til engelsk, har slang også røter i andre språk, særleg gjennom ord og uttrykk som innvandrarar har teke med seg til Noreg. I denne prosessen kan til og med vanlege norske ord få nye tydingar, slik som «feitt» og «grov», som no også kan bety «bra».

**Figur 4.1** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

4.2Påverknad frå andre språk

Historisk sett har norsk alltid vore påverka av andre språk. På 1400-talet var det tysk som hadde størst påverknad, og svært mange tyske ord kom inn i norsk. Også fransk, gresk, og latin har bidrege med mange ord til det norske språket. I dag er det først og fremst engelsk som påverkar oss, men våre nye landsmenn bidreg også til å forme språket vårt med sine eigne ord og uttrykk.

**Figur 4.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

4.3Ulike typar ord

I språkvitskapen skil vi mellom ulike typar ord basert på deira opphav:

- er dei opphavlege orda i eit språk, som «eg», «du», «mor», «far», og «elske».

- er ord som kjem direkte frå eit anna språk utan store endringar, som «à jour» og «coach».

- er framandord som har vorte tilpassa til norsk, både i uttale, stavemåte, og grammatikk, som «kaffi», «anorakk», og «tøff».

- er nye norske ord som blir brukte i staden for eit framandord, som «datamaskin».

- er nye ord eller uttrykk som blir skapte, ofte slang eller samansette ord, som «å nave» og «plogging».

**Figur 4.3** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 6

Definisjon og oppfatning av slang

Ofte sett på som typisk for ungdom.
Ord eller uttrykk utanfor det vanlege språket.
Oppstår, blir populær, og ofte forsvinn igjen.

Neste: Slangord sin veg inn i språket

Oppgåver · Punkt 4

Diskuter i gruppa

4.1Kvifor kan ein seie at språk er som eit levande vesen?

4.2Kva rolle spelar slang i utviklinga av det norske språket?

4.3Kva er nokre døme på slangord som har vorte ein varig del av norsk språk?

4.4Kva påverknad har engelsk hatt på norsk slang, og kvifor er denne påverknaden så sterk blant ungdom?

4.5Korleis har innvandrarar bidrege til utviklinga av norsk slang?

4.6Kan du forklare kva som skjedde med det norske språket på 1400-talet med omsyn til tysk påverknad?

4.7Kva er skilnaden mellom arveord, framandord, lånord, avløysarord og nyord?

4.8Kvifor er det viktig å forstå korleis språk endrar seg over tid?

4.9Kva tyder det at slang reflekterer samfunnsendringar og kulturell utveksling?

4.10Kva meiner vi med at norsk språk er dynamisk og tilpassingsdyktig?

Ferdig med punkt 4NesteMålmerke

Punkt 5 · Talemål

Målmerke

I Noreg er språklandskapet rikt og variert, og dette landskapet er delt inn i fire hovudområde: austnorsk, vestnorsk, trøndersk (eller midtnorsk) og nordnorsk. Innanfor desse breie kategoriane finst det ein fargerik mosaikk av lokale språkvariasjonar, kjent som geolektar. Kvar av desse geolektane har sine eigne unike kjenneteikn, eller målmerke, som skil dei frå kvarandre. Desse målmerka er som språklege fingeravtrykk som ikkje berre fortel oss kor nokon er frå, men også ber med seg historier om kultur, historie og geografi.

Les for meg · Målmerke

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1forklare korleis det norske språklandskapet er delt inn i fire hovudområde og kva som kjenneteiknar kvar av dei. identifisere og forstå ulike målmerke i norske dialektar, som tonegang, r-lyden, den tjukke l-en, palatalisering, og korleis desse bidreg til det dialektale mangfaldet.

5.1Tone og lydar

Eit av dei mest høyrbare målmerka er i ord, som kan svinge opp eller ned. Dette er som musikken i språket vårt, der tonen kan danse eller dale, avhengig av kvar i landet ein er. Ein annan tydeleg skilnad er uttalen av r-lyden, som kan rulle mjukt i aust eller skarre kraftig i vest, og i nokre tilfelle ta form som den unike retrofleks-r-en.

Den tjukke l-en er eit anna , som gir austnorske ord ein spesiell klang, medan palatalisering, ei anna form for , legg til ein ekstra lyrisk note i nordnorske dialektar. Vidare finn vi blaute konsonantar som mjukar opp språket i sør, og gir det ein varm og innbydande tone.

**Figur 5.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

5.2Ord og endingar

Personlege pronomen, slik som 'eg', og måten vi uttrykkjer på, kan også variere sterkt. Desse små, men viktige, forskjellane i språkbruk speglar det rike mangfaldet i det norske språket. Til dømes kan ein høyre 'ikkje' i ein del av landet og 'inte' i ein annan, noko som illustrerer korleis sjølv dei mest grunnleggjande orda i språket vårt kan ha lokale variantar.

Apokope og infinitivsending er andre målmerke som bidreg til den dialektale rikdommen. Apokope inneber å utelate lydar mot slutten av ord, noko som kan gi språket ein meir straumlinjeforma kjensle. Infinitivsendingar, derimot, markerer ulike måtar å forme grunnforma av verb på, som skil seg frå område til område, frå 'å skrive' til 'å skriva'.

**Figur 5.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 10

Tonegang

Høgtone: ein tonegang som går nedover, vanleg i nokre geolektar.
Lågtone: ein tonegang som går oppover, også spesifikk for visse område.

Neste: R-lydar

Oppgåver · Punkt 5

Diskuter i gruppa

5.1Kor mange hovudområde er språklandskapet i Noreg delt inn i, og kva heiter dei?

5.2Kva er geolektar, og kva rolle spelar dei i det norske språklandskapet?

5.3Kva er eit av dei mest høyrbare målmerka i norsk, og korleis kan det variere frå stad til stad?

5.4Korleis skil uttalen av r-lyden seg i ulike delar av Noreg?

5.5Kva er den tjukke l-en, og i kva område av Noreg finn vi den?

5.6Kva er palatalisering, og i kva dialekt er dette vanleg?

5.7Kva er blaute konsonantar, og kvar i Noreg er dette vanleg?

5.8Korleis kan personlege pronomen og uttrykk for nekting variere i det norske språket?

5.9Kva er apokope, og korleis påverkar det språket?

5.10Kva er infinitivsending, og korleis varierer dette mellom ulike område i Noreg?

5.11Kvifor er målmerka viktige for den kulturelle identiteten vår?

5.12Korleis kan forståing og verdsetjing av målmerka hjelpe oss med å betre forstå kvarandre og feire den norske kulturelle arven?

Ferdig med punkt 5NesteHøgtone og lågtone

Punkt 6 · Talemål

Høgtone og lågtone

Når vi snakkar, bruker vi ikkje berre ord for å formidle bodskapen vår, men også tonen i stemma vår. Denne tonen, eller melodien i språket, hjelper oss å uttrykkje følelsar, spørsmål eller fastsetje meininga bak orda vi seier. I norsk dialektologi, som er studiet av dei ulike måtane norsk blir talt på rundt om i landet, snakkar vi ofte om noko som heiter høgtone og lågtone. Dette er eit trekk ved språket som ofte gjer at vi kan kjenne att kvar nokon er frå i Noreg, basert på måten dei snakkar på.

Les for meg · Høgtone og lågtone

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1forklare korleis tonen i stemma, eller melodien i språket, bidreg til å uttrykkje følelsar, spørsmål eller meininga bak orda vi seier. kunne skilje mellom høgtonespråk og lågtonespråk i norske dialektar og gi døme på korleis desse to tonemønstera påverkar måten ord og setningar blir uttalte på.

6.1Melodien i språket

Høgtone og lågtone er måtar å beskrive det melodiske eller «songmønsteret» i setningar og ord. Når ein person frå ein del av landet snakkar, kan måten dei legg tonen på i setningane sine avsløre mykje om geografisk opphav.

- er dialektar der setninga eller nokre av orda i setninga startar med ein høgare tone som så fell mot slutten. Tenk deg ei bølgje som startar høgt oppe før ho glir nedover. Dette er typisk for dialektar i og nordnorske område.

- , derimot, startar med ein lågare tone som stig mot slutten av setninga eller ordet. Her kan du tenkje deg ei bølgje som byrjar lågt og klatrar oppover. Dette er noko vi ofte finn i og trønderske dialektar.

**Figur 6.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

6.2Kvar kjem du frå?

Tenk deg at du høyrer nokon seie eit ord eller ei setning. Om deira måte å snakke på har ein tydeleg «oppstiging» eller «nedstiging» i tonen, kan du ofte gjette om dei er frå Austlandet, Trøndelag, Vestlandet, eller Nord-Noreg.

- Austnorsk og trøndersk er døme på lågtonespråk. Her kan ein høyre at setningane byrjar meir dempa før dei svingar seg oppover mot slutten.

- Vestnorsk og nordnorsk representerer høgtonespråk. I desse dialektane kan du merke at setningane ofte byrjar energisk med ein høg tone før dei roar seg ned mot slutten.

**Figur 6.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 5

Melodien i språket

Bruken av tone for å formidle meining eller følelsar.
Viktig for å uttrykkje spørsmål, følelsar, og andre nyansar i tale.

Neste: Geografisk plassering gjennom dialekt

Oppgåver · Punkt 6

Diskuter i gruppa

6.1Kva rolle spelar tonen i stemma vår når vi kommuniserer?

6.2Korleis kan melodien i språket hjelpe oss å uttrykkje følelsar?

6.3Kva er norsk dialektologi, og kva studerer denne disiplinen?

6.4Kva er skilnaden mellom høgtone og lågtone i norsk dialektologi?

6.5Kva karakteriserer eit høgtonespråk?

6.6Kor i Noreg er høgtonespråk vanleg?

6.7Korleis er lågtone beskriven i teksten?

6.8Kva regionar i Noreg har typisk lågtonespråk?

6.9Kan du forklare kvifor det er nyttig å kjenne til høgtone og lågtone i norsk?

6.10Kva kan ein 14-åring lære om språket ved å studere høgtone og lågtone i ulike dialektar?

6.11Korleis kan måten nokon snakkar på avsløre geografisk opphav?

6.12Kvifor kan det vere spennande for ungdommar å utforske dialektar og måten folk rundt dei snakkar på?

Ferdig med punkt 6NesteR-lyden

Punkt 7 · Talemål

R-lyden

I norsk finst det ulike måtar å uttale r-lyden på, og denne variasjonen speglar det rike dialektmangfaldet i landet vårt. Kvar uttale har sine eigne særmerke og geografiske område der dei er mest utbreidde.

Les for meg · R-lyden

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1forklare korleis rulle-r blir uttalt og identifisere geografiske område i Noreg der denne uttalen er mest utbreidd. beskrive eigenskapane ved skarre-r og forstå korleis og kvifor denne r-lyden spreier seg i visse delar av landet. forklare kva som kjenneteiknar retrofleks-r og korleis denne uttalen påverkar uttalen av visse konsonantkombinasjonar i austnorske dialektar.

7.1Rulle-r og skarre-r

Først har vi , som blir laga ved at tungespissen vibrerer eller «rullar» rett bak framtennene. Denne måten å uttale r på er den mest vanlege typen av r-lyd i Noreg. Den finn vi i austnorske dialektar, som i og rundt Oslo-området, i trønderske dialektar, i mange nordnorske dialektar, og i nokre delar av Vestlandet. Rulle-r er kjenneteikna ved ein distinkt vibrerande lyd som kan minne om ein lett motorlyd.

, derimot, blir laga ved at baktunga løftar seg og pressar mot , som er den blaute delen bakarst i munnen. Denne r-lyden finn ein hovudsakleg i vestnorske dialektar, særleg i og rundt Bergen, men også andre stadar på Vestlandet. Ein interessant eigenskap ved skarre-r er at han spreier seg og blir adoptert av fleire, særleg fordi mange oppfattar han som lettare å uttale enn rulle-r.

7.2Retrofleks-r

er litt annleis. Denne lyden blir laga ved at tungespissen bøyer seg oppover og bakover i munnen. For å lage denne lyden, pressar ein tungespissen mot den harde ganen bak tennene, noko som skaper ein spesiell lyd. Retrofleks-r er typisk for austnorske dialektar, og er lett gjenkjenneleg i kombinasjon med visse konsonantar som i «rt» i «ert», «rd» i «ferdig», «rn» i «barn», og «rl» i «ærleg». Det er verd å merke seg at i område med retrofleks-r, ser ein ikkje den same spreiinga av skarre-r som ein ser i andre delar av landet. Dette kan vere fordi den retroflekse r-en allereie har ein sterk posisjon i desse dialektane.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 3

Rulle-r

Blir danna ved at tungespissen rullar rett bak framtennene.
Den vanlegaste r-lyden i Noreg.
Brukt i:
Austnorsk
Trøndersk
Nordnorsk
Delar av vestnorsk

Neste: Skarre-r

Oppgåver · Punkt 7

Diskuter i gruppa

7.1Kva er dei tre hovudtypane av r-lydar som blir omtala i teksten?

7.2Kvar finn ein hovudsakleg rulle-r i Noreg?

7.3Kva er kjenneteiknet ved ein rulle-r?

7.4Korleis blir ein skarre-r laga?

7.5I kva geografiske område er skarre-r mest utbreidd?

7.6Kvifor spreier skarre-r seg til fleire område?

7.7Korleis blir ein retrofleks-r danna?

7.8Kva for eksempel på konsonantkombinasjonar viser tydeleg bruken av retrofleks-r?

7.9Kva kan vere grunnen til at skarre-r ikkje spreier seg i område med retrofleks-r?

7.10Korleis bidreg dei ulike r-lydane til dialektmangfaldet i Noreg?

7.11Kvifor er det interessant å studere ulike uttalar av den same lyden i ulike geografiske område?

7.12Kva er din personlege erfaring med ulike r-lydar i norsk, og korleis oppfattar du dei?

Ferdig med punkt 7NesteTjukk l

Punkt 8 · Talemål

Tjukk l

Tjukk l er ein interessant lyd som vi finn i mange norske dialektar. Denne lyden er spesiell fordi den viser korleis språk kan variere frå stad til stad. Når vi snakkar om tjukk l, refererer vi til ein spesifikk måte å uttale «l»-lyden på. Denne lyden blir ofte brukt i austnorsk og trøndersk dialekt, og ein kan også høyre han i delar av Nordland, omtrent til litt nord for Bodø.

Les for meg · Tjukk l

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1forklare kva tjukk l er og korleis denne lyden skil seg frå andre «l»-lydar i det norske språket. identifisere og gje døme på ord som ofte blir uttalt med tjukk l, og forklare korleis uttalen varierer i ulike norske dialektar.

8.1Korleis lagar vi tjukk l?

For å lage ein -lyd, gjer vi noko spesielt med tunga vår. Vi bøyer oppover og bakover mot . Denne måten å lage lyden på skapar ein tydeleg og karakteristisk «l»-lyd som skil seg frå den meir «lette» l-lyden ein kan høyre i andre norske dialektar.

Døme på ord som ofte blir uttalt med tjukk l inkluderer ord som «sol», «blå», og «folk». Når du høyrer nokon uttale desse orda med tjukk l, kan det vere eit teikn på at dei kjem frå eit område i Noreg der denne lyden er vanleg.

8.2Kvar finn vi tjukk l?

I tillegg til dei nemnde orda, finn vi også tjukk l i ord som endar på -rd, slik som «jord» og «gjerde». Dette er ytterlegare døme på korleis tjukk l blir integrert i språket i visse delar av landet. Det er verd å merke seg at sjølv om tjukk l er vanleg i mange austnorske, trønderske og visse nordnorske dialektar, er det som oftast ikkje ein del av talemåla i ytterkantane av dette området. Det vil seie at i dei geografiske ytterkantane av området der tjukk l blir brukt, vil folk tendere til å uttale «l»-lyden på andre måtar.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 5

Kva er tjukk l?

Ein spesiell uttale av «l»-lyden
Karakterisert ved tungespissen som bøyer seg oppover og bakover mot ganen

Neste: Kvar blir tjukk l brukt?

Oppgåver · Punkt 8

Diskuter i gruppa

8.1Kva er tjukk l, og kvifor er denne lyden spesiell i norske dialektar?

8.2Kvar i Noreg er tjukk l vanleg å høyre?

8.3Korleis lagar ein tjukk l-lyden med tunga?

8.4Kan du nemne nokre ord som ofte blir uttalt med tjukk l?

8.5Kva er eit teikn på at nokon kjem frå eit område der tjukk l er vanleg?

8.6Kva type ord som endar på kva, blir også uttalt med tjukk l?

8.7Kvifor er tjukk l ikkje ein del av talemåla i ytterkantane av området der denne lyden blir brukt?

8.8Korleis kan forståing av tjukk l hjelpe oss å setje pris på variasjonen i det norske språket?

8.9Korleis kan språklege trekk som tjukk l binde folk saman eller skilje dei frå kvarandre?

8.10Kva kan læring om språklege eigenskapar som tjukk l fortelje oss om kulturelt og regionalt mangfald i Noreg?

Ferdig med punkt 8NestePalatalisering

Punkt 9 · Talemål

Palatalisering

Palatalisering er ein fonetisk prosess der visse konsonantar får ein ekstra «i-lyd» i uttalen. Dette skjer når konsonantane -nn, -ll, -tt, og -dd blir uttalte på ein spesiell måte, ved at ein pressar oversida av tunga mot den harde ganen når ein uttalar dei. Dette fører til at ord som «hund» og «ball» kan høyrast ut som «hujnn» og «bajll» i dialektar der palatalisering er vanleg.

Les for meg · Palatalisering

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1forklare kva palatalisering er og korleis det påverkar uttalen av visse konsonantar som -nn, -ll, -tt, og -dd. identifisere geografiske område i Noreg der palatalisering er utbreidd, som Trøndelag og nordnorske dialektar. beskrive korleis tungerørsla i palatalisering liknar den som blir brukt når ein seier «i», og korleis dette påverkar uttalen av ord.

9.1Kvar finn vi palatalisering?

er ikkje noko som skjer i alle norske dialektar, men det er særleg utbreidd i visse område. Det er mest tydeleg i , som er dialekta som blir snakka i Trøndelag. I tillegg finn ein palatalisering i dei fleste nordnorske dialektane, som er dialektar snakka nord i Noreg. Dette fenomenet er også til stades i nokre område nord på Vestlandet og Austlandet. Kort sagt, palatalisering kan finnast i ulike delar av Noreg, men det er ikkje like vanleg overalt.

9.2Korleis høyrest det ut?

For å forstå korleis palatalisering høyrest ut, kan ein tenkje på korleis tunga bevegar seg når ein seier «i». Når ein palataliserer ein som -nn eller -ll, skjer det ei liknande tungerørsle samtidig som konsonanten blir uttalt. Dette skaper den karakteristiske «i-lyden» som kjenneteiknar palatalisering.

I nokre dialektar blir ikkje berre -nn og -ll palataliserte, men også -tt og -dd kan bli uttalte på denne måten. Det betyr at også ord som inneheld desse konsonantane kan få ein liknande «i-lyd» i dialektar der palatalisering er ein del av uttalen.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 3

Kva er palatalisering?

Palatalisering refererer til når visse konsonantar - som -nn, -ll, -tt, og -dd - blir uttalte med ein ekstra «i-lyd».
Denne lyden blir danna ved at ein pressar oversida av tunga mot den harde ganen under uttalen.

Neste: Kor utbreidd er palatalisering?

Oppgåver · Punkt 9

Diskuter i gruppa

9.1Kva er palatalisering, og korleis oppstår denne fonetiske prosessen?

9.2Kva konsonantar blir typisk palataliserte i norsk?

9.3Kan du gi døme på korleis ord som «hund» og «ball» kan høyrest ut i dialektar med palatalisering?

9.4Er palatalisering eit fenomen som finst i alle norske dialektar? Kvifor eller kvifor ikkje?

9.5I kva område av Noreg er palatalisering mest utbreidd?

9.6Korleis kan ein forstå og høyre forskjellen på ein palatalisert konsonant og ein som ikkje er palatalisert?

9.7Kva andre konsonantar, i tillegg til -nn og -ll, kan bli palataliserte i nokre dialektar?

9.8Kvifor er palatalisering eit interessant fenomen i studiet av norsk språk og dialektar?

9.9Korleis bidreg palatalisering til det rike mangfaldet i norsk språk og kultur?

9.10Kan du beskrive korleis tunga bevegar seg når ein uttalar ein palatalisert konsonant samanlikna med ein vanleg konsonant?

Ferdig med punkt 9NesteBlaute konsonantar

Punkt 10 · Talemål

Blaute konsonantar

Blaute konsonantar er ein interessant del av det norske språket og viser korleis uttalen kan variere frå stad til stad i landet vårt. Ordet «blaute» i denne samanhengen tyder ikkje våte eller fuktige, som ein kanskje først tenkjer, men viser til ein spesiell måte å uttale nokre konsonantar på. Dette gjeld spesielt konsonantane p, t og k, som i visse ord og uttalevariantar kan høyrast ut meir som b, d og g.

Les for meg · Blaute konsonantar

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1forklare kva «blaute konsonantar» er og korleis dette fenomenet påverkar uttalen av konsonantane p, t og k i visse norske dialektar. gje døme på korleis ord kan høyrest ulikt ut med blaute konsonantar, som skilnaden mellom «kake» og «kage», eller «løpe» og «løbe».

10.1Kake blir kage

Eit enkelt døme på dette er ordet «kake», som i område med kan høyrast ut meir som «kage». På same måte kan «løpe» høyrast ut som «løbe», og eit ord som «bløt» (eller «blaut» på nynorsk) kan høyrast ut som «blød» eller «blaud».

10.2Langs kysten i sør

Dette fenomenet med blaute konsonantar er særleg vanleg langs kysten av Sørlandet og strekkjer seg nordover til Haugesund. Det vil seie at folk som bur i dette geografiske området ofte vil p, t og k som b, d og g når desse lydane kjem inni eller i slutten av eit ord. Dette er ein del av dialekten eller deira.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 3

Blaute konsonantar

Blaute konsonantar refererer til når konsonantane p, t, og k vert uttalt som b, d, og g.
Dette fenomenet finn stad inni eller ved slutten av ord, som i «kage», «løbe», og «blød/blaud».

Neste: Utbreiing

Oppgåver · Punkt 10

Diskuter i gruppa

10.1Kva betyr omgrepet «blaute konsonantar» i norsk språk?

10.2Kan du gi eit døme på eit ord der p, t eller k blir uttalt som b, d eller g?

10.3Kor i Noreg er det vanleg å finne dialektar med blaute konsonantar?

10.4Kvifor trur du «blaute» konsonantar blir kalla «blaute»?

10.5Korleis kan forståinga av blaute konsonantar hjelpe oss å setje pris på dialektmangfaldet i Noreg?

10.6Kva er eit døme på eit ord som kan uttalast med blaute konsonantar og utan?

10.7Kvifor er det viktig å anerkjenne og respektere dei ulike dialektane i Noreg?

10.8Korleis skil seg uttalen av konsonantane p, t og k i område med blaute konsonantar frå resten av landet?

10.9Kva er ein annan måte å seie «kake» på i eit område med blaute konsonantar?

10.10Kva er skilnaden mellom rett og feil i bruken av blaute konsonantar?

Ferdig med punkt 10NestePersonlege pronomen

Punkt 11 · Talemål

Personlege pronomen

Personlege pronomen er ord vi nyttar for å erstatte namn på personar eller ting i ei setning. Dei hjelper oss å gjere samtalar og tekstar mindre gjentakande og meir naturlege. I norsk finst det fleire former for personlege pronomen, og dei kan variere mykje avhengig av kvar i landet du er. La oss dykke djupare inn i korleis personlege pronomen vert nytta, med særleg fokus på pronomena «eg» og «vi», og deira mange variantar.

Les for meg · Personlege pronomen

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1forklare kva personlege pronomen er og kvifor dei er viktige for å gjere samtalar og tekstar mindre gjentakande og meir naturlege. identifisere og forklare bruken av pronomenet «eg» i første person eintal, inkludert ulike dialektale variantar som «je», «jæ», «æ», og «e».

11.1Ulike former av «eg»

«eg» er den mest vanlege måten å referere til seg sjølv på i første person . Dette ordet er universelt og vert forstått i alle delar av Noreg. Men det finst også fleire lokale variantar som speglar det rike dialektmangfaldet i landet vårt. Nokre av desse variantane inkluderer «je», «jæ», «jæi», «æ», «e», og «i». Desse formene kan variere sterkt frå region til region, og bruk av dei kan fortelje noko om kvar ein person kjem frå. Til dømes er «æ» typisk for nokre dialektar i Trøndelag, medan «je» kan høyrast meir i område på Austlandet.

11.2Ulike former av «vi»

Når det kjem til å snakke om seg sjølv i første person , er «vi» den standard forma som blir brukt over heile landet. Men, akkurat som med «eg», finst det også regionale variantar som reflekterer lokal språkbruk. Eit interessant aspekt ved norsk dialektmangfald er bruken av ulike former for «vi».

I nokre delar av landet, spesielt sør på Vestlandet og i visse dalføre på Austlandet, er det meir vanleg å bruke variantar som «me», «mi», og «mø». Desse formene gir tekstar og samtalar eit lokalt preg og kan hjelpe til med å forsterke identiteten til dei som bruker dei.

«Oss» er ein annan interessant variant som fortener merksemd. Denne forma er ikkje ein direkte variant av «vi», men heller ei som ofte vert brukt i dialektar i eit område der Vestlandet, Trøndelag, og Austlandet møtest. Bruken av «oss» i staden for det meir standard «vi» i subjektposisjon (som i «oss går no») er eit døme på korleis språklege særtrekk kan krysse tradisjonelle dialektgrenser og skape unike språklege landskap.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 4

Personlege pronomen

Nytta for å erstatte namn på personar eller ting.
Gjer samtalar og tekstar mindre gjentakande.

Neste: Variantar av «eg»

Oppgåver · Punkt 11

Diskuter i gruppa

11.1Kva er hovudfunksjonen til personlege pronomen i ei setning?

11.2Kvifor er det viktig å bruke personlege pronomen i samtalar og tekstar?

11.3Kva er den mest vanlege forma for første person eintal på norsk?

11.4Kan du nemne nokre lokale variantar av pronomenet «eg»?

11.5Kvar i Noreg er det vanleg å bruke pronomenet «æ»?

11.6Kva form av første person fleirtal er mest brukt i heile landet?

11.7Kva er nokre regionale variantar av pronomenet «vi»?

11.8Kva kan bruken av ulike pronomenvariantar fortelje om ein person?

11.9Kva dialektar brukar ofte «oss» i subjektposisjon?

11.10Korleis kan dialektvariasjonar i pronomenbruken bidra til å forsterke lokal identitet?

11.11Kvifor er det viktig å forstå og anerkjenne mangfaldet i bruk av personlege pronomen i Noreg?

11.12Korleis bind pronomenbruken oss saman som eit samfunn, trass i våre regionale forskjellar?

Ferdig med punkt 11NesteNektingsadverbet

Punkt 12 · Talemål

Nektingsadverbet

Nektingsadverbet er eit ord vi brukar for å uttrykkje nekting eller motsetning i ei setning. På norsk er det mest kjende nektingsadverbet «ikkje». Dette ordet er veldig viktig for å uttrykkje at noko ikkje er tilfelle eller ikkje skjer.

Les for meg · Nektingsadverbet

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1forklare kva eit nektingsadverb er og nemne «ikkje» som det mest kjende dømet på eit slikt adverb i norsk. identifisere og forklare bruken av lokale variantar av nektingsadverbet «ikkje», som «itj» i Trøndelag og «itte» på Austlandet, og korleis dette speglar det rike og varierte norske språket. forstå at språk er dynamisk og i stadig endring, illustrert gjennom bruken av ulike former for nektingsadverb som «ikkje», «itj», og «itte», og korleis desse formene kan variere med sosiale og geografiske faktorar.

12.1«Ikkje» over heile landet

I lang tid har «ikkje» vore den vanlegaste forma for å uttrykkje nekting på norsk. Dette ordet er ein del av det vi kallar , som er den forma for norsk som blir brukt i offisielle samanhengar, i skulen, og i media. «Ikkje» er såpass utbreidd at det finst i alle hovuddialektområda i Noreg. Det betyr at uansett kor du reiser i landet, vil folk forstå og bruke «ikkje» når dei snakkar.

Men det er ikkje det einaste ordet vi brukar for å seie at noko ikkje er sant eller ikkje skjer. I ulike delar av Noreg har folk sine eigne av «ikkje». Til dømes, i Trøndelag seier mange «itj» i staden for «ikkje». Og på fleire stadar på Austlandet, kan du høyre folk seie «itte». Dette viser kor rikt og variert det norske språket er, med lokale variantar som speglar den unike karakteren til kvar region.

12.2Språket endrar seg

Det er også interessant å merke seg at sjølv om «ikkje» lenge har vore den dominerande forma, er det teikn til endring. I dei store byane har det vorte meir og meir vanleg å bruke variantar av «ikkje», som «itj» og «itte». Dette kan vere fordi folk flyttar mykje rundt og tek med seg dialektord frå ein stad til ein annan, eller det kan vere fordi unge folk eksperimenterer med språket og adopterer nye former som dei synest høyrest kule eller interessante ut.

Vi kan seie at «ikkje» står sentralt i norsk språk som det vanlegaste , men det finst også ei rekkje lokale variantar som berikar det norske språklandskapet. Desse variantane er eit teikn på det levande og dynamiske ved språket vårt, som stadig utviklar seg og tilpassar seg endringane i samfunnet og måten vi kommuniserer på.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 4

Bruk av nektingsadverbet i norsk

Ordet «ikkje» er mest kjent.
Har tradisjonelt sett ikkje vore det einaste ordet for nekting.

Neste: Variantar av «ikkje»

Oppgåver · Punkt 12

Diskuter i gruppa

12.1Kva er funksjonen til nektingsadverbet i ei setning?

12.2Kva er det mest kjende nektingsadverbet på norsk, og kvifor er det viktig?

12.3Kva er standardnorsk, og kvifor er «ikkje» ein viktig del av det?

12.4Kan du nemne nokre lokale variantar av «ikkje» frå ulike delar av Noreg?

12.5Korleis speglar dei lokale variantane av «ikkje» den unike karakteren til kvar region?

12.6Kvifor har det vorte meir vanleg å bruke variantar som «itj» og «itte» i dei store byane?

12.7Korleis kan flytting og unge folk sine eksperiment med språket påverke bruken av nektingsadverb?

12.8På kva måte berikar dei lokale variantane av «ikkje» det norske språklandskapet?

12.9Kva tyder det at språket vårt er levande og dynamisk, ifølgje teksten?

12.10Korleis tilpassar språket seg endringane i samfunnet og måten vi kommuniserer på?

Ferdig med punkt 12NesteApokope

Punkt 13 · Talemål

Apokope

Apokope er eit målmerke i norsk talemål som går ut på at den siste vokalen i eit ord fell bort. Dette skjer særleg i ord som i skriftspråket endar på -e. Når denne vokalen forsvinn i uttalen, blir ordet kortare. Til dømes kan «å kaste» bli uttalt «å kast», og «å vere» kan bli «å vær». Fenomenet gjeld ofte infinitivsformer av verb, men kan òg finnast i andre ordtypar.

Les for meg · Apokope

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1forklare kva apokope er, og kvar i Noreg fenomenet er vanleg. gje døme på apokope i uttalen av ord, og forklare kvifor apokope vanlegvis ikkje blir markert i skrift.

13.1Kvar og kvifor?

er vanleg i fleire dialektområde i Noreg, spesielt i Trøndelag og i delar av Nordland. I desse områda kan ein høyre at mange ord som sluttar på -e i skriftspråket, blir uttalte utan denne . Til dømes kan «å spise» bli «å spis», og «å høyre» kan bli «å hør». Dette er ikkje tilfeldig, men eit stabilt trekk ved dialekten i desse områda.

Dette målmerket har røter langt tilbake i språkhistoria. I hadde mange ord endingar med vokal, men gjennom språkutviklinga har enkelte dialektar mista desse vokalane i uttalen. Apokope er derfor eit resultat av historiske lydendringar i språket.

13.2Apokope i tale og skrift

Apokope kan også påverke rytmen og flyten i talemålet. Når endingar fell bort, kan ord bli kortare og uttalen meir kompakt. Dette kan vere med på å gi dialektane i område med apokope eit særprega lydmønster.

Sjølv om apokope er vanleg i talemål i fleire delar av landet, blir fenomenet vanlegvis ikkje skrive i bokmål eller nynorsk. I skriftspråket held ein som regel på endingane, sjølv om dei ikkje alltid blir uttalte i dialekten. Dette viser korleis norsk språk har ein skilnad mellom talemål og skriftspråk, der dialektane kan ha eigne lydlege trekk som ikkje kjem fram i skrift.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 6

Kva apokope er

Apokope er eit målmerke i norsk talemål.
Det betyr at ein sluttvokal i eit ord fell bort i uttalen.
Dette gjeld særleg vokalen -e som står til slutt i ord.

Neste: Korleis apokope viser seg i uttalen

Oppgåver · Punkt 13

Diskuter i gruppa

13.1Kva betyr omgrepet apokope?

13.2Kva skjer med eit ord når det får apokope?

13.3Kva slags vokal er det som oftast fell bort ved apokope?

13.4Kan du gi eit døme på eit verb der sluttvokalen fell bort i talemålet?

13.5Kvifor blir ord ofte kortare i dialektar med apokope?

13.6Kva for område i Noreg er særleg kjende for å ha apokope i dialekten?

13.7Kvifor meiner vi at apokope er eit målmerke i norsk talemål?

13.8Kva samanheng er det mellom apokope og språkhistoria i norsk?

13.9Kvifor skriv vi vanlegvis ikkje apokope i bokmål eller nynorsk?

13.10Kva fortel apokope oss om skilnaden mellom talemål og skriftspråk i Noreg?

13.11Kan du tenkje deg andre døme på ord der sluttvokalen kan falle bort i ein dialekt?

13.12Kva meiner du kan vere grunnen til at nokre dialektar har apokope medan andre ikkje har det?

Ferdig med punkt 13NesteInfinitivsendingar

Punkt 14 · Talemål

Infinitivsendingar

Infinitivsendingar er eit interessant fenomen i det norske språket, og dei viser kor rikt og variert det er. Desse endingane er ikkje berre grammatiske former, men også kulturelle og historiske teikn på korleis språket har utvikla seg i ulike delar av Noreg. Når vi ser på kva for infinitivsendingar som vert nytta, dykkar vi ned i eit felt som tradisjonelt har vore sett på som eit av dei viktigaste målmerka for å stadfeste ein dialekt.

Les for meg · Infinitivsendingar

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1forklare kva infinitivsendingar er og korleis dei reflekterer rikdommen og variasjonen til det norske språket. identifisere og beskrive ulike typar av infinitivsendingar, som e-mål, a-mål og apokope, og korleis desse varierer geografisk i Noreg.

14.1E-mål og a-mål

-e, som i verbet «å komme», er vanleg i den nordlege delen av Vest-Noreg, og dessutan i Troms og Finnmark. Dette er det som ofte vert kalla . Dette målet er utbreidd og godt kjent, og mange assosierer det med standarden i skriftleg norsk.

På den andre sida har vi , der infinitivsendinga endar på -a, som i «å komma». Dette er typisk for den sørlege delen av Vest-Noreg. A-målet representerer ein annan tradisjonell dialektform som framleis er i bruk i visse område.

14.2Apokope og kløyvd infinitiv

Apokope inneber at infinitiven av verbet har inga ending i det heile, slik som «å kom». Dette fenomenet er mest utbreidd i Nordland. Apokope kan verke overraskande for nokon, sidan det bryt med den meir vanlege praksisen med å ha ein klar og tydeleg ending på verb i infinitiv.

er eit fenomen der nokre verb endar på -a (eller -å) i infinitiv, medan andre endar på -e, eller har inga ending (som i apokope). Eit døme kan vere spørsmålet «Vil du komma ut og leike?» samanlikna med «Vil du komme ut og leik?». Dette er karakteristisk for dialektane i Trøndelag og på Austlandet, og viser korleis språket kan variere innanfor same område.

I dag er det slik at dei fleste på det sentrale Austlandet og i byane bruker e-mål, som ofte blir sett på som den «fine» måten å snakke på. Dette er interessant, fordi det viser korleis språklege normer og oppfatningar kan endre seg over tid og mellom ulike sosiale grupper.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 5

E-mål

Infinitiv endar på -e (døme: å komme)
Utbreidd i:
Nordlege delen av Vest-Noreg
Troms
Finnmark

Neste: A-mål

Oppgåver · Punkt 14

Diskuter i gruppa

14.1Kva er infinitivsendingar, og kvifor er dei viktige for å forstå norsk dialektvariasjon?

14.2Kor i Noreg er infinitivsendinga -e vanleg, og kva for dialektmål er dette kjent som?

14.3Kva kjenneteiknar a-målet, og kvar i Noreg finn vi denne infinitivsendinga?

14.4Kva inneber apokope, og kvar er dette fenomenet mest utbreidd?

14.5Forklar kva kløyvd infinitiv er og gje døme på korleis dette kan variere innanfor eit område.

14.6Korleis har bruken av e-mål påverka språknormer på Austlandet og i norske byar?

14.7Kvifor er det viktig å forstå og anerkjenne ulike infinitivsendingar i norsk språk?

14.8Kva kan infinitivsendingar fortelje oss om kulturarven og historia til det norske språket?

14.9Korleis kan språket bidra til å byggje bruer mellom generasjonar og ulike delar av landet?

14.10Kva historier meiner du språket vårt fortel om oss som folk?

Ferdig med punkt 14Til toppen

Talemål – oversikt over opplegget

Lærarpakke

Talemål

Norsk · iNorskenPunkt 1–14

I pakken

PresentasjonarPowerPoint og PDF, med lærarnotat – éin for kvar del

ArbeidshefteOppgåver, faktaboksar og sjølvvurdering til kvar del

Test deg sjølvFleirvalstest til kvar del – òg til Microsoft Forms

TemavurderingFleirvalstest for heile temaet og skriftleg prøve

Fasit til lærarenMed poengtolking, og fasit til temaheftet

Sjå opplegget på skolefag.com289 kr

Nynorsk og bokmålLisens for éin lærarNedlasting rett etter kjøp