Demokrati er eit styresett kor makta kjem frå folket. Ordet kjem frå dei greske orda «demos», som tyder folk, og «kratos», som tyder makt. I eit demokrati har borgarane retten til å stemme på politikarar gjennom val. Desse vala skal bli utførte på ein rettferdig og open måte, og kvar person si stemme tel likt. Demokrati sikrar også retten til ytringsfridom, slik at folk kan uttrykkje sine meiningar fritt. Det er ein grunnleggjande menneskerett og eit sentralt prinsipp for eit rettferdig samfunn.
Før Jesu tid, i ei tid vi kallar for antikken, var det nokre særs viktige filosofar i Hellas som hadde sterke meiningar om kven som burde styre eit land. Ein av dei mest kjende av desse filosofane var Platon (427-347 f.Kr.).
1Forklare dei viktige bidraga frå Platon og Aristoteles til politisk tenking i antikken, og korleis deira idear har påverka utviklinga av demokratiske system.
1.1Filosofar om styring
Platon argumenterte sterkt for at det var filosofane som passa best til å styre eit land. Han trudde på ideen om at dei som hadde gått lengst på skule, og dermed hadde fått mest kunnskap og visdom, var dei mest eigna til å ta ansvar for eit samfunn.
Ein annan stor filosof, Aristoteles (384-322 f.Kr.), hadde eit anna syn på styring. Han var kjend for å tale om «den gylne middelvegen». Dette inneber at han meinte det var best med ein balanse mellom det ekstreme, og han talte for å gje vanlege folk meir makt enn dei ekstremt rike og ekstremt fattige. Han trudde på ei fordeling av makt som ville gje eit stabilt og rettferdig samfunn.
Figur 1.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
1.2Folkestyre i Athen
I Athen i fekk frie menn rett til å røyste. Dette var ei stor endring, og ein milepæl i utviklinga av det vi i dag kjenner som , eller folkestyre. Likevel var det berre om lag 15 prosent av folket som fekk denne retten. Kvinner, slavar og innflyttarar var ikkje inkludert og fekk ikkje røysterett.
Trass i dei manglande rettane for mange grupper, var dette likevel starten på det som skulle bli kjent som demokratiet. Over tid har ideen om demokrati utvikla seg, og i dag har vi eit mykje breiare syn på kven som skal ha røysterett. Dette viser kor viktig filosofane var i å forme dei politiske systema vi har i dag, og kor langt vi har kome sidan antikken.
Figur 1.2 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 5
Antikken
Før Jesu tid, i ei periode kjend som antikken, hadde Hellas nokre betydelege filosofar som hadde sterke meiningar om styring av land:
Det skulle gå meir enn 2000 år før land i Europa byrja å bli styrt etter demokratiske idéar. Det var ei tid der kongane var eineveldige, der dei hadde nesten all makt i landet. Folk trudde at kongen hadde fått makta av Gud sjølv. Kongane gav lovene og bestemde kven som kunne eige kva.
1Forklare korleis eineveldige monarki og stendesamfunn fungerte i Europa før den demokratiske revolusjonen
2.1Eit samfunn delt i stender
Folk flest på denne tida var ufrie og fattige. Samfunnet var delt inn i stender, det vil seie sosiale grupper, og kvar stand hadde sine eigne rettar. Standen ein person vart fødd i, var den standen personen måtte vere i heile livet. Stendene var delt inn i førstestanden, andrestanden, og dei standslause.
Førstestanden bestod av biskopar og prestar. utgjorde andrestanden. Adelen var verna av spesielle lover, og saman med førstestanden hadde dei stor makt i samfunnet. Dei eigde den beste jorda og hadde rett til å få dei beste jobbane. Adelen betalte nesten ikkje skatt. Første- og andrestanden utgjorde om lag to prosent av landet si befolkning.
Figur 2.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
2.2Tredjestanden og dei standslause
Resten av befolkninga, tredjestanden og dei standslause, gjorde alt det «nyttige» arbeidet. Dette var bøndene, handverkarane og handelsfolka. Nokre var rike, men mange var fattige. Tredjestanden var ikkje «verd» noko. Dei hadde ikkje dei same rettane som førstestanden og andrestanden. Dei standslause betalte mest skatt, rundt 80% av løna gjekk til adel, kyrkje og stat.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 7
Demokratiske idéar
Over 2000 år tok det før land i Europa byrja å styre etter demokratiske idear.
Neste: Eineveldige kongar
2
Oppgåver · Punkt 2
Diskuter i gruppa
2.1Kvifor tok det så lang tid før europeiske land byrja å bli styrt etter demokratiske idéar?
2.2Kva innebar det at kongen var eineveldig?
2.3Kvifor trudde folk at kongen hadde fått makta av Gud?
2.4Korleis var samfunnet delt inn i stender, og kva betydde det for folk sine liv?
2.5Kva for grupper høyrde til førstestanden, og kva slags makt hadde dei?
2.6Kva for fordelar hadde adelen samanlikna med resten av befolkninga?
2.7Kvifor måtte tredjestanden og dei standslause betale mest skatt?
2.8Kva slags arbeid gjorde tredjestanden og dei standslause?
2.9Korleis trur du det kjendest å bli fødd inn i ein stand som du aldri kunne komme ut av?
2.10Kva konsekvensar kunne dette standsamfunnet få for utviklinga av eit meir demokratisk samfunn?
Folk levde i eit urettferdig samfunn, og det hadde vore slik i fleire hundre år. Dei fleste hadde ikkje hatt skulegong, og dei kunne ikkje lese eller skrive. Men endringar var i ferd med å skje. Byar og handel vaks fram, og mange borgarar og handelsmenn gjekk saman med krav om endringar. Dei ville vere med å bestemme skattar, avgifter, lovar og reglar. Dei ville ha retten til å bestemme over seg sjølv, til å eige si eiga jord og til å uttrykkje meiningane sine. Ytringsfridom, likskap, fornuft og fridom vart viktige ideal, noko som er grunnleggjande verdiar i eit demokrati.
1Skildre korleis samfunnsendringar under opplysingstida førte til krav om demokratiske reformer, og snakke korleis veksten i byar og handel bidrog til dette.
2Forklare rolla til opplysningsfilosofane og deira bidrag til kritisk tenking og spreiing av demokratiske ideal som ytringsfridom og likskap.
3.1Ei tid for kritisk tenking
, eller tenkjarar, og forfattarar stilte spørsmål og diskuterte kyrkja si lære. Desse opplysningsfilosofane vart ei sterk kraft i samfunnet. Dette var i tida vi kallar opplysingstida, og snart braut det ut ein blodig revolusjon både i Frankrike og Amerika. Desse revolusjonane fekk mykje å seie for utviklinga av demokratiet i Noreg.
Opplysingstida er kalla opplysingstida fordi det var ei tid då mennesket byrja å tenkje sjølvstendig og kritisk, og tok til å opplyse seg sjølv om verda rundt seg. Mange gamle tankar og idear vart utfordra og nye idear og tankemåtar kom til.
Figur 3.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 5
Urettferdige samfunn
Fleirtalet mangla skulegong, og kunne ikkje lese og skrive.
Folk levde i eit urettferdig samfunn, ein situasjon som hadde vore gjeldande i fleire hundre år.
Neste: Store samfunnsendringar
3
Oppgåver · Punkt 3
Diskuter i gruppa
3.1Kva kjenneteikna samfunnet før endringane byrja å skje, og kvifor kan vi kalle det urettferdig?
3.2Korleis kunne mangel på skulegong påverke livet til folk på denne tida?
3.3Kva krav stilte borgarar og handelsmenn, og kvifor meinte dei at desse krava var viktige?
3.4Kvifor er ytringsfridom, likskap og fridom viktige verdiar i eit demokrati?
3.5Korleis påverka filosofar og tenkjarar samfunnsutviklinga i opplysingstida?
3.6Kvifor trur du at gamle idear vart utfordra nettopp i denne perioden?
3.7Kva var samanhengen mellom opplysingstida og dei store revolusjonane i Frankrike og Amerika?
3.8På kva måte fekk desse revolusjonane betydning for utviklinga av demokratiet i Noreg?
3.9Kva meiner vi med at mennesket byrja å tenkje meir sjølvstendig i opplysingstida?
3.10Korleis kan vi sjå spor frå opplysingstida i dagens samfunn?
Montesquieu, som sjølv tilhøyrde adelen, meinte at makta i eit land måtte fordelast mellom fleire «organ» som kunne kontrollere kvarandre. Dette prinsippet blir kalla maktfordelingsprinsippet. Han meinte også at kvinner var viktige personar i familien, og burde verte handsama med respekt, men han meinte ikkje at dei skulle ha rettar i samfunnet.
1Forklare hovudprinsippa og synspunkta til filosofane Montesquieu, Voltaire, Rousseau og John Locke, og korleis desse prinsippa har påverka utviklinga av moderne demokrati og menneskerettar.
4.1Voltaire og Rousseau
Den mest kjende forfattaren på denne tida var Voltaire. Han drøymde om eit land med tankefridom, der folk hadde lov til å seie kva dei tenkte og meinte, og kunne bruke si eiga fornuft. Han meinte at alle burde vere like for lova og dømast etter dei same reglane, sjølv om dei var rike eller fattige. Voltaire var ikkje redd for å seie akkurat det han meinte, noko som førte til at han sat i fengsel og vart sendt ut av landet.
Jean-Jacques Rousseau hadde ei anna oppfatning. Han meinte at mennesket var «godt av natur», at alle var fødde frie og hadde lik verdi. Han meinte at jorda og naturen var til for alle, og den dagen folk byrja å gjerde inn si eiga jord, vart mennesket ufritt. Han argumenterte for at sidan folket ikkje hadde gjeve kongen makta, kunne dei ta makta tilbake. Rousseau ønskte at ein «» skulle styre for folket.
Figur 4.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
4.2Locke og folkesuvereniteten
Ifølgje den britiske legen og filosofen John Locke kan folket berre godta avgjerder som folket sjølv har fått vere med på å forme ut. Dette prinsippet blir kalla . Dette stod sentralt då den amerikanske sjølvstendigheitserklæringa blei skriven, og etter revolusjonen i det som i dag blir kalla USA, vart det slått fast at koloniane fekk sjølvstende og hadde gjort seg uavhengige av Storbritannia.
Figur 4.2 KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 4
Montesquieu
Var ein del av adelen.
Meinte makta i eit land burde fordelast mellom fleire organ som kan kontrollere kvarandre (maktfordelingsprinsippet).
Anerkjente rolla til kvinner i familien, meinte dei burde verte handsama med respekt, men gav ikkje støtte til deira rettar i samfunnet.
Neste: Voltaire
4
Oppgåver · Punkt 4
Diskuter i gruppa
4.1Korleis forklarte Montesquieu behovet for å fordele makta i eit land, og kva var målet med dette?
4.2Kva meiner vi med maktfordelingsprinsippet, og korleis ser vi dette i moderne samfunn?
4.3Kvifor meinte Montesquieu at kvinner burde behandlast med respekt, men likevel ikkje få samfunnsrettar?
4.4Kva var Voltaires syn på tankefridom og likskap for lova, og korleis utfordra dette makthavarane på den tida?
4.5Korleis reagerte styresmaktene på Voltaires kritiske haldningar?
4.6Kva meinte Rousseau då han sa at mennesket er godt av natur, og korleis påverka dette synet hans politiske tankar?
4.7Korleis forklarte Rousseau at mennesket vart ufritt når jorda vart gjerda inn?
4.8Kva slags styringsform ønskte Rousseau, og korleis skulle denne representere folket?
4.9Kva var hovudideen i John Lockes folkesuverenitetsprinsipp?
4.10Korleis kom Lockes tankar til uttrykk i den amerikanske sjølvstendighetserklæringa?
I Frankrike på den aktuelle tida var det eit stort nærvær av filosofar. Desse filosofane samla seg regelmessig heime hos rike, i store og overdådige rom som vart kalla salongar. Hovudaktiviteten deira var å engasjere seg i intellektuelle diskusjonar om nye og banebrytande idear.
1Forklare korleis filosofane i Frankrike under opplysningstida bidrog til utviklinga av demokratiske prinsipp som maktfordeling og folkestyre, og korleis desse ideane vart nedfelte i grunnlovene til USA, Frankrike og Noreg.
5.1Nye grunnlover i USA og Frankrike
Ein av dei sentrale tankane som desse filosofane utforska, var prinsippa som vart nedfelte i den amerikanske grunnlova. Denne grunnlova fastslo at alle menneske vart fødde frie og like, og ho understreka betydninga av maktfordeling. Det var eit prinsipp som la grunnlaget for eit demokratisk system.
På same måte var den franske grunnlova frå 1791 av stor betydning. I denne grunnlova vart det bestemt at folket skulle velje ei som skulle vere ansvarleg for å forme ut lover. I tillegg måtte kongen gi godkjenninga si til det som vart bestemt av nasjonalforsamlinga. Dette representerte eit skifte i maktforholdet og eit steg mot eit meir .
Figur 5.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
5.2Ideane kjem til Noreg
Då den norske grunnlova vart utarbeidd i 1814, var det ein tilsvarande tankegang som prega dokumentet. Her vart det fastslått at folket skulle styre landet ved å velje representantar. Vidare vart makta delt mellom tre ulike organ: den lovgivande, den utøvande og den dømmande makta. Dette systemet vart innført for å forhindre misbruk av makt og sikre at avgjerder vart tekne på ein rettferdig og balansert måte.
Så i denne perioden med filosofiske diskusjonar og utvikling av grunnleggjande prinsipp, la filosofane i Frankrike grunnlaget for viktige idear og verdiar som framleis er relevante den dag i dag. Desse ideane om menneskerettar, maktfordeling og folkestyre har hatt ein djuptgåande innverknad på samfunnet og politiske system over heile verda.
Figur 5.2 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 4
Filosofar i Frankrike
Eit stort nærvær av filosofar i Frankrike
Filosofane samla seg regelmessig heime hos rike individ
Møta fann stad i store og overdådige rom, kalla salongar
Hovudaktiviteten var intellektuelle diskusjonar om nye og banebrytande idear
Antikken er ein periode i menneskehistoria som strekkjer seg frå omtrent 700 f.Kr. til 500 e.Kr. Dette var ei tid med stor kulturell utvikling og mange sivilisasjonar nådde høgdepunktet sitt i denne perioden.
I den greske bystaten Athen vart demokratiet innført omtrent mellom 500 og 400 år f.Kr. Dette var den første kjende forma for demokrati, der alle frie menn over 20 år hadde stemmerett. Det er viktig å merke seg at dette ikkje inkluderte kvinner, slavar, eller menn som ikkje var borgarar av Athen.
Etter antikken kom mellomalderen, som starta omtrent år 500 og varte til 1500. Dette var ei tid med stor forandring i Europa, med fall og gjenreising av imperium, krig, pest, og stor religiøs forandring.
Eit viktig punkt i mellomalderen var signeringa av i 1215. Magna Carta, som er latin, er kjend som den første grunnlova som vart skriven. Den var eit dokument som avgrensa makta til kongen og la grunnlaget for det konstitusjonelle monarkiet i England.
6.2Unionar og nye idear
Noreg og Danmark var i union frå 1537 til 1814, og deretter var Noreg og Sverige i union frå 1814 til 1905. Dette var eit resultat av maktkamp mellom ulike europeiske nasjonar. Noreg vart ein sjølvstendig nasjon i 1905, etter å ha vore i union med Sverige.
På 1700-talet kom opplysingstida, som var ein periode der tenking, vitskap, og politikk utvikla seg raskt. Opplysingstida var prega av filosofar som Kant, Voltaire, og Rousseau, som utfordra tradisjonelle idear om makt og kunnskap.
Figur 6.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
6.3Revolusjonar og grunnlover
Den amerikanske revolusjonen starta i 1775 og førte til at dei tretten britiske koloniane i Nord-Amerika vart sjølvstendige frå Storbritannia. Dette la grunnlaget for det moderne USA.
Den franske revolusjonen starta i 1789 og førte til drastiske endringar i det franske samfunnet, inkludert avskaffinga av monarkiet og etableringa av ein republikk.
Den norske grunnlova vart skriven i 1814, og den etablerte Noreg som ein sjølvstendig stat med eit .
6.4Meir makt til folket
I 1884 vart parlamentarismen innført i Noreg, som gav Stortinget meir makt og balanserte forholdet mellom dei ulike delane av regjeringa.
for menn vart innført i Noreg i 1898. Dette betydde at alle menn fekk stemmerett, uavhengig av sosial status eller rikdom. Allmenn stemmerett til kvinner kom i 1913.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 9
Antikken
Var frå omtrent 700 f.Kr. til 500 e.Kr.
Tid med stor kulturell utvikling
Fleire sivilisasjonar nådde høgdepunktet sitt
Neste: Demokratiet i Athen
6
Oppgåver · Punkt 6
Diskuter i gruppa
6.1Kva kjenneteiknar antikken som historisk periode, og kva slags kulturell utvikling skjedde då?
6.2Korleis fungerte demokratiet i Athen, og kven fekk vere med og stemme?
6.3Kva konsekvensar fekk det at store grupper, som kvinner og slavar, ikkje hadde stemmerett i Athen?
6.4Kva var dei viktigaste endringane i Europa då mellomalderen tok til rundt år 500?
6.5Kva var Magna Carta, og kvifor blir dette dokumentet rekna som viktig i politisk historie?
6.6Korleis påverka dei ulike unionane med Danmark og Sverige utviklinga av Noreg som nasjon?
6.7Kva idear stod sentralt i opplysingstida, og korleis utfordra desse den gamle samfunnsordenen?
6.8Kva var årsakene til den amerikanske revolusjonen, og kva blei resultatet av henne?
6.9Kva endringar skjedde i Frankrike som følgje av den franske revolusjonen?
6.10Kvifor var året 1814 så viktig for Noreg, og kva slags styreform fekk landet med grunnlova?
6.11Kva innebar innføringa av parlamentarismen i 1884 for maktfordelinga i Noreg?
6.12Kvifor var allmenn stemmerett for menn i 1898 eit viktig steg i utviklinga av demokratiet i Noreg?
I midten av det 18. hundreåret, omkring 1750, fanst det 13 britiske koloniar som strekte seg langs Atlanterhavet i Nord-Amerika. Det britiske imperiet hadde ambisjonar om å utvide territoriet sitt vestover, men dette området var allereie under fransk kontroll. Dette resulterte i mange krigar mellom England og Frankrike om kontroll over landområdet. Franskmennene hadde ofte indianarane på si side og vann fleire slag, men til slutt sigra britane.
1Skildre og beskrive den amerikanske kampen for sjølvstende mot britane
7.1Krig og nye avgifter
George Washington, som seinare skulle bli USAs første president, fekk mykje ære for denne britiske sigeren. I 1763 vart det signert ein fredsavtale i Paris. Ifølgje denne avtalen måtte Frankrike gi frå seg landområde aust for Mississippi-elva til britane, med unntak av New Orleans.
Denne krigen var svært kostbar for Storbritannia, og for å få inn pengar, innførte britane ulike avgifter i . Dette vart møtt med stor motstand, spesielt etter innføringa av stempelavgifta i 1765. Koloniane svarte med slagordet «No taxation without representation», og nekta å akseptere avgifta. Til slutt gav britane etter og oppheva dei fleste avgiftene, men valde å behalde avgifta på te.
Figur 7.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
7.2Boston Tea Party og sjølvstende
Dette var spesielt upopulært i Boston, og i 1773 protesterte innbyggjarane ved å kaste ei last med te, verd 50 000 dollar, i hamna. Dette vart kjent som . Som ein reaksjon stengde britane Boston-hamna.
I dette oppheta klimaet, voks ein felles identitet blant koloniane. Dei danna ein felles hær under leiing av George Washington og byrja å kjempe for sjølvstendet sitt frå Storbritannia. vart signert i Philadelphia i 1776, ei storhending som i dag blir feira som USAs nasjonaldag den 4. juli.
Figur 7.2 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
7.3Krigen og det nye landet
Det følgde ein krig mellom koloniane og Storbritannia. Trass i den britiske velutdanna og erfarne hæren, enda det med amerikansk seier. Det nye landet fekk støtte frå Frankrike, og heime bidrog kvinner til krigsinnsatsen ved å sy klede og anna nødvendig utstyr til soldatane.
Etter den britiske kapitulasjonen i 1781 vart det i 1783 signert ein fredsavtale i Paris. Dei 13 uavhengige koloniane danna då ein union kalla The United States of America. I 1789 fekk dette nye landet si eiga grunnlov, og George Washington vart vald til USAs første president.
Makta i det nye landet vart fordelt mellom statane, Kongressen, presidenten og domstolane, etter ideane til den franske filosofen Montesquieu, for å hindre at nokon fekk for stor makt.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 15
Omkring 1750
13 britiske koloniar låg langs Atlanterhavet i Nord-Amerika.
Det britiske imperiet ønskte å utvide territoriet vestover, men det området var under fransk kontroll.
Neste: Konfliktar mellom Storbritannia og Frankrike
7
Oppgåver · Punkt 7
Diskuter i gruppa
7.1Kva var bakgrunnen for at det oppstod konflikt mellom Storbritannia og Frankrike i Nord-Amerika rundt 1750?
7.2Kvifor fekk George Washington ein viktig posisjon i krigen mellom britane og franskmennene?
7.3Kva innebar fredsavtalen i Paris i 1763 for Frankrike og Storbritannia?
7.4Kvifor innførte britane nye avgifter i koloniane etter krigen, og korleis reagerte kolonistane?
7.5Kva låg i slagordet «No taxation without representation»?
7.6Kva var årsaka til Boston Tea Party, og kva konsekvensar fekk hendinga?
7.7Korleis bidrog konflikten i Boston til at koloniane utvikla ein felles identitet?
7.8Kva rolle spelte George Washington i kampen for sjølvstende?
7.9Kvifor var Sjølvstendeerklæringa i 1776 ei så viktig hending i amerikansk historie?
7.10Kva faktorar gjorde at koloniane klarte å vinne krigen mot Storbritannia, trass i den sterke britiske hæren?
7.11Korleis bidrog Frankrike og kvinnene heimefronten til den amerikanske sigeren?
7.12Kva var hovudinnhaldet i fredsavtalen som vart signert i Paris i 1783?
7.13Korleis vart makta fordelt i den nye amerikanske staten etter grunnlova av 1789, og kva var målet med denne maktfordelinga?
I 1780-åra opplevde Frankrike ei djup økonomisk krise. Krigsutgifter, høgt skattetrykk og eit ineffektivt styre førte landet inn i denne krisa. I 1789 tok kong Louis XVI grep. Han kalla saman dei tre stendene - adelen, geistlege og tredjestanden - for å diskutere den tunge skattesituasjonen. Men tredjestanden, som representerte mesteparten av befolkninga, ville ikkje lenger nøye seg med lite makt. Dei kravde større representasjon og makt.
1Forklare korleis økonomiske problem, politisk uro og folkeleg misnøye i 1780-åra førte til den franske revolusjonen i 1789
2Forklare hendingane under den franske revolusjonen, og konsekvensane av den
8.1Revolusjonen bryt ut
Dette kravet fekk ekstra kraft den 20. juni 1789. Då svor medlemmar av tredjestanden eiden i ballhussalen. Dei lova kvarandre å ikkje skilje lag før nye lover (forfatning) for korleis Frankrike skulle styrast var skapt.
tok ein ny vending den 14. juli 1789 då Bastillen vart storma. Dette opprøret mot vart eit avgjerande vendepunkt, og datoen blir sidan den tida feira som Frankrike sin nasjonaldag.
Nasjonalforsamlinga godkjende den 26. august 1789 menneskerettsfråsegna. Denne erklæringa om mennesket og borgaren sine rettar vart eit grunnleggjande dokument for menneskerettane.
8.2Frå republikk til skrekkvelde
Kvinneopprøret kom den 5. oktober 1789, då tusenvis av kvinner marsjerte til Versailles. Dei protesterte mot høge brødprisar og mangel på mat, og dei tvinga kongen til å flytte tilbake til Paris. Den 22. september 1792 markerte ein viktig milepæl. Nasjonalforsamlinga avskaffa monarkiet og etablerte den første franske . Men endringane stoppa ikkje der. Den 21. januar 1793 vart kong Louis XVI avretta på ein giljotin.
Skrekkveldet, ein periode prega av masseavrettingar, følgde i kjølvatnet av døden til kongen. Frå 1793 til 1794 vart dei som vart rekna som motstandarar av revolusjonen avretta i stor skala. Robespierre og hans tilhengarar hadde sentral makt i denne perioden. Men også Robespierre fall. Han vart arrestert den 27. juli 1794 og avretta dagen etter. Dette markerte slutten på skrekkveldet og på den franske revolusjonen.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 12
Økonomisk krise
På 1780-talet opplevde Frankrike ei økonomisk krise grunna krigsutgifter, høgt skattetrykk og eit ineffektivt styre
Neste: Kong Louis XVI
8
Oppgåver · Punkt 8
Diskuter i gruppa
8.1Kva var dei viktigaste årsakene til den økonomiske krisa i Frankrike på 1780-talet?
8.2Kvifor kalla kong Louis XVI saman dei tre stendene i 1789, og kva ønskte tredjestanden å oppnå?
8.3Kva var bakgrunnen for eiden i ballhussalen, og kvifor vart den eit viktig symbol?
8.4Kva skjedde under storminga av Bastillen 14. juli 1789, og kvifor blir denne hendinga rekna som eit vendepunkt?
8.5Kva inneheld menneskerettsfråsegna av 26. august 1789, og kvifor var ho banebrytande?
8.6Kva var årsaka til kvinneopprøret 5. oktober 1789, og kva konsekvensar fekk det?
8.7Korleis endra det politiske systemet seg då Frankrike vart republikk i 1792?
8.8Kva grunngjevingar vart brukte for å avrette kong Louis XVI?
8.9Kva kjenneteikna skrekkveldet, og korleis brukte Robespierre makta si i denne perioden?
8.10Kva førte til at Robespierre vart styrta og avretta i 1794, og korleis markerte dette slutten på revolusjonen?
Napoleon Bonaparte var ein fransk militær og politisk leiar som kom til makta under den franske revolusjonen. Han vart gjort til konsul for livet i 1802 og deretter keisar i 1804. Gjennom ei rekkje reformer moderniserte han mykje av Frankrike, inkludert juss, utdanning, administrasjon og infrastruktur.
Les for meg · Napoleon Bonaparte og Europa etter 1814
1Forklare korleis Napoleon Bonaparte sitt styre og reformer påverka Frankrike og Europa
2Gje ei oversikt over dei Napoleonske krigane
3Diskutere utfallet av Wienkongressen
9.1Napoleon og Wienkongressen
Napoleon er kanskje mest kjend for rolla si i dei Napoleonske krigane, ein serie konfliktar som involverte mange av Europas makter. Desse krigane varte frå 1803 til 1815, og dei resulterte i at Napoleon og Frankrike i ein periode dominerte store delar av Europa. Etter Napoleon sitt endelege nederlag ved Waterloo i 1815, vart han forvist til øya St. Helena i Sør-Atlanteren, der han døydde i 1821.
Europa etter 1814, og spesielt etter Napoleons endelege nederlag i 1815, gjekk gjennom store endringar. Kongressen i Wien frå september 1814 til juni 1815, søkte å rette opp igjen balansen i makt i Europa og sikre stabilitet etter krigane. Dette vart gjort ved å rette opp igjen mange av dei gamle monarkia og territoria som eksisterte før Napoleon si maktovertaking.
Figur 9.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
9.2Ny orden og nasjonalisme
Kongressen i Wien førte til ein periode kjent som «konsertsystemet» eller «», kalla opp etter den austerrikske statsmannen Klemens von Metternich. Det var eit forsøk på å halde oppe og hindre ei enkelt makt i å dominere Europa, som Napoleon hadde gjort.
Europa etter 1814 vart også meir nasjonalistisk, med mange grupper som ønskte sjølvstende eller foreining med kulturelt liknande område. Desse kjenslene førte til ei rekkje revolusjonar og konfliktar i Europa gjennom 1800-talet, som den greske frigjeringskrigen, den belgiske revolusjonen, og dei mange sjølvstende- og foreiningsrørslene i Italia og Tyskland.
Figur 9.2 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 6
Napoleon Bonaparte
Fransk militær og politisk leiar som kom til makta under den franske revolusjonen.
Vart gjort til konsul for livet i 1802 og deretter keisar i 1804.
Moderniserte mange sektorar i Frankrike gjennom ei rekkje reformer, inkludert juss, utdanning, administrasjon og infrastruktur.
Neste: Dei Napoleonske krigane
9
Oppgåver · Punkt 9
Diskuter i gruppa
9.1Kva forhold i Frankrike gjorde det mogleg for Napoleon å kome til makta under den franske revolusjonen?
9.2Kva slags reformer gjennomførte Napoleon, og korleis påverka dei det franske samfunnet?
9.3Kvifor vart Napoleon så sentral i dei europeiske konfliktane på byrjinga av 1800-talet?
9.4Kva var hovudårsakene til at Napoleon til slutt tapte ved Waterloo i 1815?
9.5Korleis prøvde Kongressen i Wien å skape balanse i Europa etter Napoleonskrigane?
9.6Kva kjenneteikna det såkalla konsertsystemet, og kvifor ønskte Metternich å halde oppe status quo?
9.7Korleis voks nasjonalismen i Europa etter 1814, og kva slags konsekvensar fekk dette for ulike område?
9.8Kan du nemne nokre døme på revolusjonar eller frigjeringsrørslene som kom som resultat av nasjonalistiske tankar på 1800-talet?
9.9Kva meiner du er den viktigaste arven etter Napoleon i europeisk historie?
9.10Korleis kan vi sjå spor etter ideane og endringane frå denne perioden i dagens Europa?
Den franske revolusjonen og Napoleonskrigane, med sine vidtrekkande konsekvensar, påverka maktbalansar i Europa, inkludert eineveldet i Danmark-Noreg. Den dansk-norske handelsflåten, som hovudsakleg frakta varer som trelast og jarn til andre krigførande land, spelte ei sentral rolle i denne perioden.
1Forklare rolla og konsekvensar til Danmark/Noreg under Napoleonskrigane.
10.1Krig med Storbritannia
Danmark-Noreg heldt fram med å frakta nødvendige varer som korn og trelast, trass i det spente forholdet til Storbritannia. I 1807 nådde spenninga eit høgdepunkt på øya Sjælland i Danmark, då engelske krigsskip kravde at den dansk-norske flåten skulle bli overlevert til dei. Kronprins Fredrik avslo kravet, noko som resulterte i at britane gjekk til angrep. Danmark måtte overgje seg, og britane tok heile den dansk-norske flåten. Dette skapte ei rekkje uheldige konsekvensar.
Kronprins Fredrik valde å gå inn i krigen på Napoleons side, som ein reaksjon på britane sitt aggresjonsnivå. Dette førte Danmark-Noreg i krig med Sverige, som støtta England.
For Noreg hadde krigen med Storbritannia katastrofale konsekvensar. Handelen stoppa opp og skipsfarten fekk store problem, ettersom Storbritannia blokkerte norskekysten og hindra innførsel av viktige varer som korn. Dette førte til , som ramma hardast Aust- og Sørlandet. I 1809 inngjekk Danmark-Noreg ein avtale med Storbritannia der danske og norske handelsskip kunne segle trygt viss dei hadde ein engelsk lisens.
Figur 10.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
10.2Kielfreden og unionen
Etter å ha bidrege til å overvinne Napoleon, fekk Sverige Noreg som erstatning gjennom i 1814, med støtte frå England og Russland. Dette la grunnlaget for unionen mellom Noreg og Sverige, som varte frå 1814 til 1905.
Gjennom alt dette, kan vi sjå at desse hendingane hadde ein djup påverknad på Noreg og utforminga av den norske grunnlova.
Figur 10.2 KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 7
Den franske revolusjonen og Napoleonskrigane
Den franske revolusjonen og Napoleonskrigane med vidtrekkande konsekvensar
Påverka maktbalansar i Europa.
Påverka eineveldet i Danmark-Noreg.
Neste: Den dansk-norske handelsflåten
10
Oppgåver · Punkt 10
Diskuter i gruppa
10.1Korleis påverka den franske revolusjonen og Napoleonskrigane maktbalansen i Europa, og kva betydde dette for Danmark-Noreg?
10.2Kvifor var den dansk-norske handelsflåten så viktig i denne perioden, og kva for varer frakta ho?
10.3Kva var det som førte til at Storbritannia kravde den dansk-norske flåten i 1807?
10.4Kva konsekvensar fekk det britiske flåteranet for Danmark-Noreg, både politisk og militært?
10.5Kvifor valde kronprins Fredrik å støtte Napoleon etter angrepet frå britane?
10.6Kva vart følgjene av krigen med Storbritannia for Noreg spesielt?
10.7Korleis påverka blokaden av norskekysten kvardagen for folk i Noreg?
10.8Kva var bakgrunnen for lisensavtalen med Storbritannia i 1809, og korleis endra ho situasjonen for handelsskip?
10.9Kvifor fekk Sverige Noreg som erstatning etter krigen, og kva rolle spelte dei europeiske stormaktene?
10.10På kva måtar la desse hendingane grunnlaget for utforminga av den norske grunnlova i 1814?
I 1814, var Noreg ikkje eit eige land, men var ein del av Danmark. Dei to landa var bundne saman i noko vi kallar ein «union», og dette hadde vore tilfellet i mange hundre år.
1Forklare korleis og kvifor Noreg gjekk frå å vere ein del av Danmark til å bli ein del av Sverige i 1814
11.1Vegen mot sjølvstende
Men på starten av 1800-talet, var det ein stor krig som rasa i Europa, kalla Napoleonskrigane. Danmark valde å støtte Napoleon i denne krigen. Men då Napoleon tapte krigen, vart Danmark straffa. Dei måtte gi Noreg til Sverige som straff.
Dette gjorde mange i Noreg sinte. Dei ville ikkje bli styrt av Sverige, men ville heller ha eit eige land. Ein av desse personane var ein mann ved namn Christian Frederik. Han var den danske kongen sin representant i Noreg, men han støtta det norske folket sitt ynskje om sjølvstende.
Figur 11.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
11.2Møtet på Eidsvoll
Christian Frederik samla ei gruppe menneske frå heile landet for å lage eit dokument som skulle bestemme korleis det nye Noreg skulle styrast. Dette dokumentet kallar vi , og det er som ei stor regelbok for korleis landet vårt skal styrast.
Dei møttest på ein stad kalla Eidsvoll i april 1814, og der diskuterte dei korleis det nye Noreg skulle sjå ut. Dei snakka om kor mykje makt ein konge skulle ha, kven som skulle få lov til å stemme i val, og mange andre viktige ting.
Etter om lag fem veker med hardt arbeid var dei endeleg ferdige med Grunnlova. Dei signerte dokumentet den 17. mai, og det var eit stort steg mot eit sjølvstendig Noreg.
Figur 11.2 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
11.3Mossekonvensjonen og 17. mai
Men Sverige var ikkje nøgd med at Noreg ville bli eit eige land. Dei truga med å starte ein krig mot Noreg. Men i staden for å utkjempe ein krig, bestemde leiarane i Noreg seg for å inngå ein avtale med Sverige. Dei sa at Noreg kunne bli ein del av Sverige, men berre om dei fekk lov til å behalde Grunnlova og (nasjonalforsamlinga). Sverige godtok dette, og Noreg vart ein del av Sverige den 4. november 1814. Denne avtalen vart kalla .
Grunnlova er eit veldig viktig dokument for oss i Noreg. Det er den som bestemmer korleis landet vårt skal styrast, og det er grunnen til at vi feirar 17. mai som nasjonaldagen vår.
Figur 11.3 KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 7
Noreg, ein del av Danmark
I 1814 var Noreg ikkje eit eige land, men ein del av Danmark.
Dei to landa var bundne saman i ein union i mange hundre år.
Neste: Napoleonskrigane
11
Oppgåver · Punkt 11
Diskuter i gruppa
11.1Kva slags forhold hadde Noreg og Danmark før 1814, og kva innebar denne unionen?
11.2Kvifor måtte Danmark gi frå seg Noreg etter Napoleonskrigane?
11.3Korleis reagerte folk i Noreg på at landet skulle bli overført til Sverige?
11.4Kven var Christian Frederik, og kvifor fekk han ei viktig rolle i 1814?
11.5Kvifor ønskte Christian Frederik og mange nordmenn at Noreg skulle bli eit sjølvstendig land?
11.6Kva var målet med møtet på Eidsvoll våren 1814?
11.7Kva for spørsmål diskuterte eidsvollsmennene då dei arbeidde med Grunnlova?
11.8Kvifor er 17. mai ein viktig dato i norsk historie?
11.9Korleis reagerte Sverige på at nordmennene laga si eiga grunnlov?
11.10Kva innebar Mossekonvensjonen, og korleis gjorde ho det mogleg for Noreg å behalde mykje sjølvstyre sjølv om landet gjekk i union med Sverige?
Etter unionen med Sverige i 1814, hadde Noreg ei noko spesiell stilling. Kongen av Sverige, Karl Johan, hadde makt over Noreg, men han angra på den fristillinga som nordmennene hadde fått i unionen. I det norske samfunnet var det embetsmenn, byborgarar og bønder som kunne veljast inn på Stortinget.
1Gjere greie for den politiske og kulturelle utviklinga i Noreg etter unionen med Sverige i 1814
12.1Kampen om 17. mai
Utover 1820-talet ønskte svenskekongen å endre den norske grunnlova for å få absolutt veto i alle saker. Men Stortinget stod sterkt og nekta å la dette skje. Kong Karl Johan vart sint og truga med å sende soldatar. Likevel feira nordmennene 17. mai i 1820-åra, noko som ikkje fall i god jord hos kongen. Han ville heller at dei skulle feire 4. november. Til slutt, i 1829, kom forbodet mot 17. mai-feiringa, noko som førte til det store «».
Men i 1836 endra ting seg. Stortinget markerte for første gong 17. mai, og sidan då har dagen vore offisiell nasjonaldag for Noreg. Bjørnstjerne Bjørnson, ein kjend forfattar, skreiv «Ja, vi elskar», og han starta også barnetoget på 17. mai.
Figur 12.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
12.2Lover, kultur og språk
Den svenske kongen styrte Noreg etter norske lover, men ikkje alle var velkomne i landet. Paragraf 2 i Grunnlova, betre kjent som «», sa at jødar ikkje skulle få koma inn i landet.
stod sterkt i Noreg i denne perioden, og forfattarar, målarar, musikarar og idrettsfolk bidrog til ein sterk nasjonal fellesskapskjensle. Dei viste ein brodd mot unionen med Sverige, og dette vart uttrykt gjennom verka deira.
Språket spelte også ei viktig rolle i denne samanhengen. Personar som Ivar Aasen, og Asbjørnsen og Moe, arbeidde hardt for å styrkje det norske språket og kulturen, og bidrog til å forme det moderne Noreg vi kjenner i dag.
Figur 12.2 KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 7
Etter unionen med Sverige i 1814
Etter unionen med Sverige i 1814, hadde Noreg ei noko spesiell stilling.
Kongen av Sverige, Karl Johan, hadde makt over Noreg.
Karl Johan var misnøgd med den fristillinga nordmennene hadde fått i unionen.
Neste: Norsk politikk på den tida
12
Oppgåver · Punkt 12
Diskuter i gruppa
12.1Korleis var forholdet mellom Noreg og Sverige etter unionen i 1814, og kvifor var stillinga til Noreg spesiell?
12.2Kvifor ønskte Karl Johan å endre den norske grunnlova på 1820-talet, og kva ville han oppnå?
12.3Kva var årsaka til at Stortinget nekta å gi kongen absolutt veto?
12.4Kvifor vart 17. mai-feiringa sett på som provoserande av kong Karl Johan?
12.5Kva skjedde under Torvslaget i 1829, og kvifor er hendinga viktig i norsk historie?
12.6Kva var bakgrunnen for at 17. mai vart offisiell nasjonaldag frå 1836?
12.7Kva innebar jødeparagrafen, og kva seier ho om haldningar i Noreg på denne tida?
12.8Korleis bidrog nasjonalromantikken til å styrkje den norske identiteten i unionstida?
12.9Kva rolle spelte kunstnarar, forfattarar og musikarar i å utvikle ein norsk nasjonalfølelse?
12.10På kva måtar arbeidde Ivar Aasen, Asbjørnsen og Moe for å styrkje norsk språk og kultur?
Politiske hendingar og endringar i Noreg på 1800-talet
På 1830-talet var det mange bønder som syntest embetsmennene brukte for mykje av pengane staten hadde. Bøndene ville heller at folk lokalt skulle bestemme meir sjølve. Så dei jobba for å få inn fleire bønder på Stortinget. I vala i 1833 og 1836 klarte dei det! Med fleire bønder på Stortinget, kunne dei betre påverke kor pengane blei brukt. Likevel vart slottet i Oslo bygd. I 1837 kom det nye lover som gav lokalsamfunna meir makt. Dette var god trening for bøndene, og dei fekk meir kontroll over pengebruken.
Les for meg · Politiske hendingar og endringar i Noreg på 1800-talet
1Forklare hovudtrekka i utviklinga av demokratiet i Noreg på 1800-talet
13.1Stortinget får meir makt
På 1800-talet delte kongen makta med Stortinget. Stortinget laga lover, og kongen og sørga for at lovene vart følgde. I byrjinga var det berre nokre få menn som kunne stemme, men etter kvart fekk alle menn og kvinner . Det var viktig fordi det gav oss meir kontroll over våre eigne liv.
I 1869 ville Stortinget møtast kvart år, men regjeringa sa nei. Sverdrup og bøndene vann likevel denne saka. Men Stortinget ville ha endå meir makt, og ville at regjeringa skulle stillast til ansvar for dei. Kongen kunne stoppe nye lover, men etter mange forsøk klarte Stortinget å endre grunnlova. Sverdrup og venstrefløya vann fram, og regjeringa vart fjerna. Eit nytt system, , vart innført. Det betyr at regjeringa må ha støtte frå fleirtalet i Stortinget for å styre. Kongen mista mykje av makta si. Det tok mange år før parlamentarismen vart ein del av grunnlova, men i 2007 skjedde det endeleg.
Figur 13.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
13.2Parti og kampen om stemmeretten
På 1800-talet hadde vi nokre politiske parti. Venstrepartiet ville ha endringar, medan Høgrepartiet støtta kongen. Det norske arbeidarpartiet blei oppretta i 1887 for å hjelpe arbeidarane. Då alle menn fekk stemmerett i 1898, vart Arbeidarpartiet endå meir populært.
I 1898 fekk dei fleste menn stemmerett i Noreg, men haldningane til å gi kvinner same rett var negative. Fleire argument vart nytta for å stå imot denne endringa. Eit argument var at heimane ville bli øydelagde dersom kvinnene vart involverte i politikk. Det vart også hevda at kvinner var meir følsame og «svake», og difor burde bli sparte for det harde køyret til politikken. Mange støtta desse synspunkta med bibelske sitat og religiøse overtydingar.
Men det var mange kvinner som ikkje aksepterte denne underordna posisjonen. Dei kjempa for å få stemmerett, og arbeidet deira intensiverte seg omkring unionsoppløysinga i 1905. I denne perioden samla mange kvinner inn underskrifter for å støtte si sak. Ei av dei mest aktive kvinneaktivistane var Betzy Kjeldsberg, som spelte ei viktig rolle i kampen for kvinners stemmerett. Etter ein lang kamp, fekk kvinner endeleg stemmerett i 1913.
Figur 13.2 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 6
1830-talet og bøndene
På 1830-talet meinte mange bønder at embetsmennene brukte for mykje av statens pengar.
Bøndene ville at lokale styresmakter skulle ha meir makt.
Jobba for å få fleire bønder på Stortinget.
Bøndene lykkast med å få fleire av sine eigne inn på Stortinget i vala i 1833 og 1836.
Kunne no påverke korleis pengane vart brukt.
Neste: Ting skjer
13
Oppgåver · Punkt 13
Diskuter i gruppa
13.1Kvifor meinte mange bønder på 1830-talet at embetsmennene brukte for mykje pengar?
13.2Korleis klarte bøndene å få fleire av sine eigne inn på Stortinget i 1833 og 1836?
13.3Kva betydde det for lokalsamfunna at dei fekk meir makt gjennom dei nye lovene i 1837?
13.4Korleis endra maktbalansen seg mellom konge, regjering og Storting utover 1800-talet?
13.5Kvifor var det viktig at stadig fleire fekk stemmerett?
13.6Kva handla konflikten mellom Sverdrup, bøndene og regjeringa om då Stortinget ville møtast kvart år i 1869?
13.7Kva betyr parlamentarisme, og kvifor var innføringa av dette systemet så viktig?
13.8Kva skilte Venstrepartiet og Høgrepartiet i synet på korleis landet skulle styrast?
13.9Kvifor auka Arbeidarpartiet i popularitet etter 1898?
13.10Kva slags argument vart brukte mot å gi kvinner stemmerett på slutten av 1800-talet?
13.11Korleis bidrog kvinner sjølve til å endre haldningane i samfunnet fram mot 1913?
13.12Kva rolle spelte Betzy Kjeldsberg i kampen for kvinners stemmerett?
Arbeidarane sin kamp for makt og eit betre liv utover på 1800-talet
I 1848 braut det ut stor uro blant arbeidarane rundt om i Europa. Denne uroa nådde til slutt også Noreg. Ei ny tid var i emning, og ei ny rørsle var i ferd med å spire fram, med Marcus Thrane i spissen. Marcus Thrane, ein mann som brann for å betre arbeidarklassa sine kår, stod i bresjen for denne rørsla. Han hadde vore tilsett ved Blaafarveværket på Modum, og seinare hadde han teke på seg jobben som redaktør i Drammens Adresse. Men det var som grunnleggjar av Noregs første arbeidarrørsle at han skulle bli mest kjend.
Les for meg · Arbeidarane sin kamp for makt og eit betre liv utover på 1800-talet
1Forklare bakgrunnen for og utviklinga av arbeidarrørsla arbeidslivet i Noreg
14.1Marcus Thrane og arbeidarrørsla
Thrane sin visjon var klar: Arbeidarane skulle kjempe for sine eigne rettar. Dei skulle krevje stemmerett og billigare matvarer. Han ville at folk flest skulle få ei meir rettvis fordeling av goda i samfunnet.
Men det var ikkje alle som såg med blide auge på . Bønder, byfolk og embetsmenn stod ikkje på arbeidarane si side. Dei såg på rørsla som ein trugsel mot status quo, og handla deretter. Thrane vart arrestert og fengsla, ein klar demonstrasjon av makta til dei som styrte.
Etter ei tid i fengsel, vart Thrane endeleg ein fri mann. Han bestemde seg for å emigrere, og reiste til USA. Men han gav ikkje opp kampen for arbeidarane sine rettar. Frå det nye heimlandet sitt, heldt han fram med å kjempe for det han trudde på. Marcus Thrane sin arv lever framleis vidare, og minnet om han står som eit symbol for arbeidarane sin kamp for rettferd.
Figur 14.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
14.2Fagforeiningar, LO og NHO
Industrialisme og byvekst førte til store forandringar i det norske samfunnet. Ei ny tid var i emning, og nye strukturar kom på plass. Arbeidarane, som tidlegare hadde vore spreidd og mangla samordna kraft, byrja å organisere seg i . Målet var klart: Dei skulle kjempe for høgare løn og betre arbeidsforhold. For å oppnå desse måla, brukte dei streik som verkemiddel.
I 1899 vart i Noreg (LO) stifta. Dette var ein stor milepæl i arbeidarrørsla si historie, og gav arbeidarane ei sterkare røyst. Men arbeidsgjevarane sat heller ikkje stille. I 1900 vart Norsk Arbeidsgiverforening, som seinare vart Næringslivets Hovedorganisasjon (NHO), stifta. Dette gav dei eit verkemiddel for å motverke arbeidarrørsla.
Slik vart grunnlaget lagt for det moderne arbeidslivet i Noreg, med ein stadig balansegang mellom arbeidarane og arbeidsgjevarane sine interesser.
Figur 14.2 KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 8
1848
I 1848 oppstod det store uroar blant arbeidarar rundt om i Europa, som etter kvart nådde Noreg.
Ei ny tid var undervegs.
Ei ny arbeidarrørsla byrja å ta form, leia av Marcus Thrane.
Neste: Marcus Thrane
14
Oppgåver · Punkt 14
Diskuter i gruppa
14.1Kva var bakgrunnen for uroa som spreidde seg i Europa i 1848, og korleis påverka ho Noreg?
14.2Kven var Marcus Thrane, og kva motiverte han til å starte arbeidarrørsla i Noreg?
14.3Kva krav stilte arbeidarrørsla under Thrane si leiing?
14.4Kvifor vart rørsla møtt med motstand frå bønder, byfolk og embetsmenn?
14.5Kva fortel arrestasjonen av Thrane om maktforholda i Noreg på denne tida?
14.6Kvifor valde Thrane å emigrere til USA, og korleis heldt han fram kampen der?
14.7Korleis endra industrialiseringa det norske samfunnet på slutten av 1800-talet?
14.8Kvifor var det viktig for arbeidarane å organisere seg i fagforeiningar?
14.9Kva rolle spelte streik som verkemiddel i kampen for betre arbeidsvilkår?
14.10Kvifor var stiftinga av LO i 1899 eit viktig vendepunkt for arbeidarrørsla?
14.11Korleis svara arbeidsgjevarane på at arbeidarane vart meir organiserte?
14.12Korleis la konflikten mellom arbeidarar og arbeidsgjevarar grunnlaget for det moderne arbeidslivet i Noreg?
Noreg var i union med Sverige, med ein svensk konge ved roret. Likevel fekk Noreg styre og utvikle seg fritt innanlands, noko som bidrog til å styrkje nasjonal identitet og sjølvstende. Med ein stor handelsflåte reiste norske borgarar mykje utanlands. Dette førte til eit ønskje om eit eige norsk utanlandsvesen, med konsular og ein eigen utanriksminister, for å betre kunne representere og forsvare norske interesser i utlandet. Men Sverige ville ikkje gi Noreg denne retten. Svenskane hadde eit anna syn på unionen; dei ville at dei to landa skulle smelte saman til eitt. Dei heldt fast ved ei hard haldning, og insisterte på at Noreg skulle halde fram med å vere eit lydrike under svensk dominans, spesielt på utanrikspolitiske spørsmål. Dette skapte friksjon og førte til ytterlegare krav om sjølvstende frå norske borgarar.
1Forklare korleis Noreg sitt forhold til Sverige utvikla seg frå å vere i ein union til å oppnå full sjølvstende i 1905, inkludert bakgrunnen for unionsoppløysinga
15.1Brotet med Sverige
I åra før 1905 vart stemninga i Noreg stadig meir prega av ønsket om å løyse landet frå unionen med Sverige. Det vart sett i gang militær opprusting for å styrkje forsvaret i landet. Statsminister Christian Michelsen og regjeringa hans foreslo ei lov der Noreg skulle få sitt eige konsulatvesen. Dette var eit viktig steg mot fullt sjølvstende, men svenskekongen nekta å skrive under lova. I protest mot denne avvisinga, gjekk den norske regjeringa av. Kongen prøvde å få nokon til å danna ei ny regjering frå Stortinget, men han fekk ingen til å ta på seg denne oppgåva.
Dette førte til ei , for utan ei regjering kunne ikkje kongen utføre oppgåva si. På Stortinget den 7. juni 1905 vart det vedteke at svenskekongen måtte gå av fordi han ikkje kunne utføre kongeoppgåva si. Dette er kjent som 7. juni-vedtaket. For å stadfeste avgjerda, vart det halde ei . Her vart det eit klårt fleirtal for å løyse Noreg frå unionen. Svenskane truga med krig, men det vart forhandla fram ei fredeleg løysing. Eit av vilkåra for denne løysinga var at Noreg skulle rive dei fleste festningane langs grensa til Sverige. Dette markerte enden på unionen mellom Noreg og Sverige, og starten på ei ny æra for norsk sjølvstende.
Figur 15.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
15.2Ein ny konge
Etter lausrivinga frå Sverige, vart den danske prinsen, Karl, spurt om han ville bli norsk konge. Han sa ja, men berre etter ei folkeavstemming for å sikre at det norske folket ønskte å ha han som konge.
Noreg valde å ha eit monarki, og valde bort tanken om å bli ein republikk. Dette var eit viktig val for landet og forma korleis den norske staten skulle utvikle seg. Kongen skulle representere regjeringa som var sett saman av Stortinget. Han hadde, og har framleis, berre symbolsk makt. Det betyr at kongen ikkje tek del i det politiske arbeidet, men er eit symbol på nasjonal eining og kontinuitet. Kongens oppgåver inkluderer representasjon og seremonielle plikter, og han fungerer som eit bindeledd mellom folk og styresmakter.
Figur 15.2 KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 3
Unionen
Noreg var i union med Sverige, leia av ein svensk konge.
Noreg fekk lov til å styre og utvikle seg fritt på innanlandsplan, noko som bidrog til å styrkje nasjonal identitet og sjølvstende.
Norske borgarar reiste mykje i utlandet på grunn av den store handelsflåten, noko som skapte ønskje om eit eige norsk utanlandsvesen.
Det inkluderte krav om konsular og ein eigen utanriksminister.
Sverige ville ikkje gi Noreg denne retten.
Svenskane ønskja ein meir samanfusjonert union, og insisterte på at Noreg skulle halde fram som eit lydrike.
Dette skapte friksjon og førte til auka krav om sjølvstende frå norske borgarar.
Neste: Fram mot 1905
15
Oppgåver · Punkt 15
Diskuter i gruppa
15.1Kvifor var det viktig for mange nordmenn å få eit eige konsulatvesen og utanriksteneste?
15.2Korleis såg Sverige og Noreg ulikt på korleis unionen burde fungere?
15.3Kva skapte aukande misnøye i Noreg i åra før 1905?
15.4Kva betydde det at svenskekongen nekta å skrive under konsulatslova?
15.5Kva var grunnen til at den norske regjeringa gjekk av, og kvifor førte dette til ei konstitusjonell krise?
15.6Korleis argumenterte Stortinget for 7. juni-vedtaket i 1905?
15.7Kvifor var det viktig med ei folkerøysting etter at unionen vart oppløyste?
15.8Kva rolle spelte frykta for krig i forhandlingane mellom Noreg og Sverige?
15.9Kvifor måtte Noreg rive festningar langs grensa som ein del av løysinga?
15.10Kvifor ville prins Karl berre bli konge etter ei folkerøysting?
15.11Kvifor valde Noreg å vere eit monarki og ikkje ein republikk?
15.12Kva slags rolle har den norske kongen i dag, og korleis skil denne rolla seg frå før 1905?
I eit demokrati er det tre kjerneverdiar som er særskilt viktige - tillit, likskap og ytringsfridom. Dette er ikkje berre grunnsteinar i ein rettferdig stat, men og nødvendige komponentar for å skape eit samfunn kor alle kjenner seg som ein del av heilskapen.
1Forstå og forklare dei tre kjerneverdiane i eit demokrati: tillit, likskap og ytringsfridom.
16.1Tre kjerneverdiar
er fundamentet for ein vellykka demokratisk stat. Dette betyr at innbyggjarane må kunne ha tru på at demokratiske prosessar blir gjennomført på ein ærleg, transparent og rettferdig måte. Utan tillit til systemet, kan folk byrje å tvile på legitimiteten av regjeringa og dei valde leiarane, noko som kan skape uvisse og uro.
Likskap, som den andre kjerneverdien, sikrar at alle borgarane blir tekne omsyn til, uavhengig av kven dei er eller kor dei kjem frå. Alle skal ha lik tilgang til rettar, moglegheiter og ressursar. I eit demokrati blir alle borgarane behandla som likeverdige, noko som bidreg til å fremje sosialt samhald og rettferd.
, den tredje kjerneverdien, gjev alle rett til å ytre seg fritt og til å bli høyrde. Dette er viktig for å skape eit opent samfunn der folk kan uttrykkje sine meiningar, diskutere idear og bidra til samfunnsdebatten.
Når desse tre verdiane er til stades i eit demokrati, blir det lettare å kjenne seg som ein del av samfunnet. Som innbyggjar kjenner du deg høyrd, respektert og verdsett. Det blir lettare å godta avgjerder og å følgje det som fleirtalet har bestemt, fordi du veit at prosessen var rettferdig, at alle hadde ein likeverdig sjans til å bli høyrde, og at dine meiningar og synspunkt var tekne i betraktning. Slik kan vi alle bidra til å byggje eit sterkare, meir inkluderande og rettferdig samfunn.
Figur 16.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
16.2Politikk og fordeling
handlar ofte om korleis samfunnet skal fordele ressursane sine og kva prioriteringar ein skal gjere. Dette er særleg sant i eit demokrati, der fleirtalet får bestemme korleis samfunnet skal styrast på ulike nivå - nasjonalt, regionalt og kommunalt.
I kommunane, som er grunnsteinen i vårt nær-demokrati, er det mange oppgåver som skal løysast. Her handlar politikken om korleis skal bruke pengane sine. Dette kan inkludere alt frå skular, helsestasjonar, aldersheimar, vegar, kulturtilbod og meir. Desse avgjerdene påverkar oss alle i kvardagen.
Figur 16.2 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
16.3Skatt og fellesskap
Men, som borgarar i eit demokrati, har vi også ansvar. Vi har både rettar og plikter, og ein av dei viktigaste pliktene vi har er å dele på goda. Dette betyr at vi alle bidreg til fellesskapet gjennom skattar og avgifter. Den som tener meir, betalar meir i skatt. Slik sørgjer vi for at flest mogleg kan få det dei treng, og at ressursane blir fordelt rettferdig.
Inntektene staten får inn går til å fordele gode til samfunnet. Politikken i eit demokrati bestemmer korleis dette skal skje. Slik bidreg vi alle til fellesskapet, og sikrar at alle får ta del i dei goda samfunnet har å by på.
Men kva om vi levde i eit samfunn der ingen betalte skatt eller avgifter? Ville det i det heile teke vere mogleg å ha eit fungerande demokrati? Det er krevjande å sjå føre seg. Skattar og avgifter er med på å sikre grunnleggjande funksjonar i samfunnet, som helsestell, utdanning og infrastruktur. Utan desse ressursane vil mange av desse tenestene bli vanskelege å oppretthalde. Dermed kan det bli utfordrande å sikre rettferdig fordeling av ressursar, noko som er ein grunnleggjande del av eit demokratisk samfunn. Så det å betale skatt og avgifter er ikkje berre eit ansvar, men ein viktig del av det å leve i eit demokrati.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 6
Kjerneverdiar i eit demokrati
Tillit:
Er fundamentet for ein vellykka demokratisk stat.
Tyder at innbyggjarane må kunne ha tru på at demokratiske prosessar blir gjennomført på ein ærleg, transparent og rettferdig måte.
Utan tillit kan folk tvile på legitimiteten av regjeringa og dei valde leiarane, noko som kan skape uvisse og uro.
Likskap:
Sikrar at alle borgarane blir tekne omsyn til, uavhengig av kven dei er eller kor dei kjem frå.
Alle skal ha lik tilgang til rettar, moglegheiter og ressursar.
Alle borgarane blir behandla som likeverdige, noko som bidreg til å fremje sosial samhald og rettferd.
Ytringsfridom:
Gjev alle rett til å ytre seg fritt og til å bli høyrde.
Viktig for å skape eit opent samfunn der folk kan uttrykkje sine meiningar, diskutere idear og bidra til samfunnsdebatten.
Neste: Når verdiane er til stades i eit demokrati
16
Oppgåver · Punkt 16
Diskuter i gruppa
16.1Kvifor er tillit ein så viktig verdi i eit demokrati?
16.2Kva kan skje dersom innbyggjarane mister tilliten til dei demokratiske prosessane?
16.3Korleis bidreg likskap til eit rettferdig og inkluderande samfunn?
16.4Kva betyr ytringsfridom for innbyggjarane i eit demokrati?
16.5Korleis heng dei tre kjerneverdiane – tillit, likskap og ytringsfridom – saman?
16.6Kvifor er det lettare å akseptere politiske avgjerder når ein veit at prosessen har vore rettferdig?
16.7Kva oppgåver har kommunane ansvar for, og korleis påverkar dette kvardagen vår?
16.8Kvifor er skatt og avgifter nødvendige for at eit demokrati skal fungere?
16.9Korleis ville samfunnet sett ut dersom ingen betalte skatt?
16.10Kvifor er det viktig at dei som tener mest, betalar mest i skatt?
16.11Korleis kan vi som borgarar bidra til å styrkje demokratiet?
16.12Kvifor kan ein seie at vi både har rettar og plikter i eit demokrati?
Du har kanskje lagt merke til at nesten alt rundt deg er eit resultat av politikk. Det gjeld både lokalpolitikk og politikk på nasjonalt nivå. Heldigvis har vi alle høve til å påverke denne politikken, og det på mange ulike måtar.
1Forstå ulike måtar å påverke politiske avgjerder på
17.1Val og parti
Ein av dei mest grunnleggjande måtane å påverke på er å stemme ved val. Du kan stemme på det partiet som du er mest einig i. For å stemme må du ha fylt 18 år og vere norsk statsborgar. I Noreg er det val annankvart år, med kommuneval og stortingsval som vekslar.
Ein annan måte å påverke politikken på, er å melde seg inn i eit politisk parti. Då kan du jobbe internt i partiet for å påverke kva standpunkt partiet skal ha i ulike saker. Du kan også delta i valkampen for partiet ditt.
Figur 17.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
17.2Demonstrasjon og streik
Dersom det er eit spesielt tema du brenn sterkt for, eller noko du er svært ueinig i, kan du . I Noreg har vi ytringsfridom, og dermed retten til å demonstrere. Dette er ikkje ein rett ein har i alle land. Kan du hugse nokon demonstrasjonar du har lese om eller sett tv-bilete frå?
Streik er også ei form for demonstrasjon. Det er ein måte å vise misnøye på, og er ein viktig rett i eit demokrati.
Figur 17.2 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
17.3Organisasjonar og media
Du kan også bli med i ein interesseorganisasjon, som til dømes Noregs Astma- og Allergiforbund. Desse organisasjonane jobbar aktivt for å påverke politikarane på ulike felt, og det finst over 2000 slike organisasjonar i Noreg.
Du kan også prøve å påverke politikken direkte ved å snakke med eller skrive til politikarane. I tillegg kan du ytre meiningane dine i ulike media, som avisar, TV, radio, bloggar og sosiale medium. Hugs berre at det er viktig å argumentere godt for standpunktet ditt.
I eit demokrati er det også svært viktig med ei . Politikarar og andre kan ikkje bestemme kva som skal skrivast eller seiast i media. Sosiale medium har også fått ei stadig større rolle, og har ei stor makt i dagens samfunn. Både presse og sosiale medium kan påverke demokratiet på ulike måtar, både positivt og negativt.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 4
Resultat av politikk
Nesten alt rundt oss er eit resultat av politikk.
Lokalpolitikk
Nasjonalpolitikk
Neste: Påverke politikken
17
Oppgåver · Punkt 17
Diskuter i gruppa
17.1Kva betyr det at politikk påverkar nesten alt rundt oss i kvardagen?
17.2Kvifor er stemmeretten så viktig i eit demokrati?
17.3Kva skil kommuneval frå stortingsval?
17.4Kva kan ein oppnå ved å melde seg inn i eit politisk parti?
17.5Kvifor er demonstrasjonar ein viktig del av ytringsfridommen?
17.6Kan du nemne eit døme på ein demonstrasjon du har høyrt om, og kva som var målet med han?
17.7Kva er likskapen og forskjellen mellom demonstrasjon og streik?
17.8Kvifor er interesseorganisasjonar viktige for å påverke politikken?
17.9Korleis kan du som enkeltperson påverke politikarar direkte?
17.10Kva rolle spelar media og sosiale medium i eit demokrati?
17.11Kvifor er ein fri presse heilt nødvendig i eit demokrati?
17.12Korleis kan sosiale medium både styrkje og svekkje demokratiet?
Media har mange viktige oppgåver i eit demokrati, og ei av dei mest vesentlege er å fortelje oss om det som skjer i samfunnet. Dei gjev oss informasjon om både dei små og store hendingane, frå lokalsamfunnet vårt til den store, globale scena. Media er ikkje berre ein informasjonskanal, men òg ein viktig aktør som bidreg til å forme det offentlege ordskiftet.
Når noko er gale, har eit ansvar for å seie ifrå. Dei er som ei vaktbikkje for samfunnet, alltid på vakt for å overvake og avdekkje urett. Dei skal varsle oss om folk ikkje gjer jobben sin, eller verre, misbrukar makta si. Det er her kjem inn i biletet.
Gravejournalistikk er når journalistar grev djupt for å avdekkje sanninga. Ofte får journalistane tips om ei nyheit, og dei skriv om ho. Men gravejournalistikk går eit steg lenger. Journalistar brukar mykje tid på å etterforske, finne fakta, intervjue kjeldene og publisere historia. Denne typen journalistikk kan avsløre korrupsjon, maktmisbruk, og ulike former for ulovleg eller urettferdig praksis.
Dette er grunnen til at media ofte blir kalla for . Dette omgrepet, som er vanleg brukt i Noreg og Danmark, peikar på pressa og andre massemedium si rolle som kritikar og overvåkar. I tillegg til dei tre tradisjonelle statsmaktene – den lovgjevande, den utøvande, og den dømmande – utgjer media ei fjerde makt som både utfordrar og held dei andre i sjakk.
Media si rolle i eit demokrati kan ikkje undervurderast. Som vaktbikkje, som gravejournalistar, som den fjerde statsmakta, er dei uunnverlege for å sikre eit ope, rettferdig og transparent samfunn. Det er gjennom media vi får kjennskap til det som skjer rundt oss, og det er media som gjev oss verktøya vi treng for å kunne ta informerte val og bidra aktivt i demokratiet.
Figur 18.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
18.2Grensene for ytringsfridommen
Ytringsfridom og fri presse er to av dei mest grunnleggjande rettane i eit fritt og demokratisk samfunn. Dei legg grunnlaget for ein open og inkluderande debatt, og er avgjerande for å oppretthalde eit sunt og dynamisk demokrati.
Likevel er det viktig å forstå at ytringsfridom ikkje betyr at vi kan seie eller skrive akkurat det vi vil. Det er visse grenser som vi må respektere. Det er ikkje tillate å snakke stygt om ulike befolkningsgrupper eller oppmode til vald. Det er også forbode å krenkje ein person eller vise reklame for tobakk og øl.
Kor går så grensene for ytringsfridommen i forhold til å demonstrere eller markere noko? Dette er eit vanskeleg spørsmål. Ein kunne til dømes spørje seg om det burde vere ulovleg å brenne heilage skrifter. På den eine sida, burde folk ha rett til å uttrykkje seg på den måten dei vil, så lenge det ikkje oppmuntrar til vald eller hat. På den andre sida, kan slike handlingar føre til sterk harme og potensielt uro. Balansen mellom ytringsfridom og respekt for andre si tru og verdiar kan vere vanskeleg å finne.
Og om ein går over grensa, kan det få konsekvensar. Ein kan bli straffa i etterkant, og dette gjeld også for mediehus. Om nokon meiner at pressa har brote dei etiske reglane, kan dei klage inn til Pressens Faglige Utval (PFU). PFU er eit klageorgan utnemnd av Norsk Presseforbund som behandlar klager mot pressa i presseetiske spørsmål.
Figur 18.2 KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 8
Media sine oppgåver i eit demokrati
Fortelje om det som skjer i samfunnet.
Gje informasjon om små og store hendingar.
Forme det offentlege ordskiftet.
Neste: Media som vaktbikkje
18
Oppgåver · Punkt 18
Diskuter i gruppa
18.1Kva rolle spelar media som informasjonskanal i eit demokrati?
18.2Kvifor blir media kalla ei vaktbikkje for samfunnet?
18.3Kva skil gravejournalistikk frå vanleg nyheitsjournalistikk?
18.4Kvifor blir media omtala som den fjerde statsmakta?
18.5Korleis bidreg media til å sikre eit ope og rettferdig samfunn?
18.6Kvifor er ytringsfridom og fri presse grunnleggjande i eit demokrati?
18.7Kva slags grenser finst for ytringsfridommen, og kvifor finst desse grensene?
18.8Kva utfordringar kan oppstå når ein skal balansere ytringsfridom og respekt for andre sine verdiar og trusretningar?
18.9Kva konsekvensar kan det få dersom nokon går over grensene for ytringsfridom?
18.10Kva er PFU, og kva oppgåve har dei?
18.11Korleis kan media påverke kva vi meiner om saker i samfunnet?
18.12Kvifor er det viktig at media held maktpersonar ansvarlege?
Noreg er eit land med eit demokratisk system, der alle innbyggjarane har moglegheiter til å ytre meininga si. I andre land, med ulike styreformer, er ikkje denne moglegheita like stor. Det er ikkje alltid ein kan påverke samfunnet på same måte som vi kan i Noreg.
1Samanlikne diktatur med andre styreformer som diktatur, oligarki og tyranni
2Reflektere over fordelar og ulemper ved ulike styreformer
19.1Når få har makta
I landet vårt er det viktig at vi tek vare på prinsippa om tillit, ytringsfridom og likskap. Dette skaper eit samfunn der folk kan leve fritt, utan frykt for represaliar for å seie kva dei meiner. Dessverre finst det land der innbyggjarane ikkje har denne fridommen. Der finst det ein - eller fleire - herskarar som bestemmer alt, utan å lytte til kva folket vil.
Ei slik blir ofte kalla eit . Dette er ei styreform der all makt er samla hos éin person eller ei veldig lita gruppe menneske. Det er nok mange som kjenner til land som har - eller har hatt - ein diktator.
Ei anna styreform er . Her er all makt samla hos ei lita gruppe menneske, oftast dei som er rikaste og mektigaste. Det er deira eigne interesser som gjerne får gjennomslag, heller enn interessene til det breie folket.
Ei tredje form er . Her er det ein eineveldig person som styrer etter sine eigne interesser. Han definerer sjølv kven han styrar over, og bruker ofte rå makt for å skremme folket frå å gjere opprør. Dette kan ta form av vald, tortur og drap.
Figur 19.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
19.2Kva er mest rettferdig?
Men kva for styreform er eigentleg mest rettferdig? Dette er eit vanskeleg spørsmål, og svaret kan variere avhengig av kven du spør.
Det kan også vere noko godt i andre styreformer enn demokrati, men dette er igjen noko som kan vere omstridd. Nokre vil kanskje hevde at i eit oligarki eller diktatur kan ein ta raskare og meir effektive avgjerder, sidan ein ikkje alltid må ta omsyn til kva alle meiner.
Likevel må vi hugse at demokrati ikkje alltid er sjølvsagt. Faktisk er det nokre stader der demokratiet er på tilbakegang. Det kan skje på mange måtar. Kanskje blir ytringsfridommen innskrenka, eller kanskje blir det stadig vanskelegare å stille til val. Uansett korleis det skjer, er det noko vi må vere vakne for. For det er gjennom demokratiet vi sikrar at alle har ein stemme.
Figur 19.2 KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 3
Noreg er eit demokratisk land
Noreg er eit demokratisk land der alle innbyggjarane har moglegheit til å ytre meininga si.
I andre land med ulike styreformer, er denne moglegheita ikkje alltid like stor.
Det er viktig i Noreg å halde fast ved prinsippa om:
Tillit
Ytringsfridom
Likskap
Neste: Ulike styreformer
19
Oppgåver · Punkt 19
Diskuter i gruppa
19.1Kva skil demokratiet i Noreg frå styreformene i mange andre land?
19.2Kvifor er tillit, likskap og ytringsfridom så viktige verdiar i eit demokrati?
19.3Kva kjenneteiknar eit diktatur, og kvifor får ikkje folket påverke samfunnet der?
19.4Korleis skil eit oligarki seg frå eit diktatur?
19.5Kva er eit tyranni, og korleis held ein tyrann på makta si?
19.6Kva kan vere mogelege fordelar ved styreformer som ikkje er demokratiske?
19.7Kvifor meiner mange at demokrati er den mest rettferdige styreforma?
19.8Kva kan føre til at eit demokrati kjem i fare eller svekkast?
19.9Korleis kan innskrenking av ytringsfridom skade eit samfunn?
19.10Kvifor er det viktig at folk har høve til å delta i frie val?
19.11Kva kan vi som innbyggjarar gjere for å ta vare på demokratiet?
19.12Kva trur du skjer med eit samfunn dersom folk mister retten til å seie meininga si?
