iSamfunnet.no · Tema

Den digitale verda

11 punkt · om lag 35 minutt lesing

Ungdommane i dagens samfunn veks opp i ei ny digital verd. Denne verda er rik på moglegheiter, men også utfordringar. Teknologien, med smarttelefonar og sosiale media, gjer at heile verda er tilgjengeleg i lomma. Dette endrar korleis dei lærer, kommuniserer og samhandlar. Ungdommar er ikkje berre passive mottakarar av kunnskap lenger. Dei blir aktive skaparar og delarar av digitalt innhald. Men denne fridommen og openheita krev også nye ferdigheiter i å vurdere og handtere informasjon. Det er viktig for ungdom å lære korleis navigere trygt og effektivt i den digitale verda.

Start med punkt 1

Punkt 1 · Den digitale verda

Informasjonssamfunn

I løpet av dei siste tretti åra har samfunnet vårt gått gjennom ein informasjonsrevolusjon. Denne endringa har vore mogleg på grunn av utviklinga av internett og digitale hjelpemiddel som datamaskinar og telefonar, og nye kommunikasjonsplattformer. Desse verktøya har opna opp for tilgang til mykje meir informasjon enn tidlegare, og informasjonen blir spreidd raskare enn nokon sinne.

Les for meg · Informasjonssamfunn

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forklare korleis utviklinga av internett og digitale hjelpemiddel som datamaskinar og smarttelefonar har påverka tilgangen til og spreiinga av informasjon.
2Drøfte dei potensielle positive og negative følgjene av auka datainnsamling og overvaking, inkludert spørsmål knytte til personvern, demokrati og bruk av kunstig intelligens (KI).

1.1Data om alt vi gjer

Denne har gjort det mogleg å lagre data om nesten alt i livet vårt. Datamaskinar kan no lagre informasjon om alt frå kor mykje du går kvar dag, til kva du les om, og når du legg deg kvar kveld. Kraftige datamaskinar kan analysere data og finne mønster i åtferda til millionar av menneske og sensorar. Dette har ført til at av menneske har vorte mykje enklare.

Digitale reiskap kan brukast til både gode og dårlege føremål. På den eine sida kan dei hjelpe oss med å forstå menneskeleg åtferd og forbetre livet vårt på mange måtar. På den andre sida kan dei også brukast til å spreie falske nyheiter, utføre svindel som hacking, og overvake menneske på ein måte som kan vere unødvendig og invaderande. Spørsmålet om det er bra eller dumt at informasjon om menneske blir lett tilgjengeleg, er debattert. På den eine sida kan det hjelpe oss med å forstå og løyse mange samfunnsproblem. På den andre sida kan det også føre til overvaking og tap av privatliv.

**Figur 1.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

1.2Demokrati og kunstig intelligens

Overvaking av informasjon kan òg truge demokratiet. Dersom statar eller store selskap har for mykje kontroll over informasjon, kan det vere ein fare for våre demokratiske rettar.

I år 2023 slo kunstig intelligens () igjennom for alle. KI er datasystem som kan lære av eigne erfaringar og løyse avanserte problem. Men spørsmålet er om KI trugar menneskeslekta. På den eine sida kan KI hjelpe oss med å løyse problem som menneske ikkje kan løyse på eiga hand. På den andre sida kan det òg vere ein fare dersom KI får for mykje makt og kontroll.

**Figur 1.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 6

Informasjonsrevolusjon

I løpet av dei siste tretti åra har samfunnet vårt gått gjennom ein informasjonsrevolusjon.
Informasjonsrevolusjonen har vore mogleg på grunn av utviklinga av internett og digitale hjelpemiddel som datamaskinar og telefonar, og nye kommunikasjonsplattformer.
Verktøya har opna opp for tilgang til mykje meir informasjon enn tidlegare, og informasjonen blir spreidd raskare enn nokon sinne.

Neste: Lagring av data

Oppgåver · Punkt 1

Diskuter i gruppa

1.1Kva meiner du ligg i omgrepet informasjonsrevolusjon, og korleis har denne endringa påverka kvardagslivet vårt?

1.2Korleis har internett og digitale reiskap endra måten vi får og deler informasjon på?

1.3Kva fordelar ser du ved at det blir samla inn så mykje data om menneske i dag?

1.4Kva ulemper eller farar kan oppstå når så mykje informasjon om oss blir lagra og analysert?

1.5Kva tenkjer du om overvaking i samfunnet? Når kan overvaking vere nyttig, og når kan det bli problematisk?

1.6Korleis kan digital overvaking vere ein trussel mot demokratiet?

1.7Kvifor trur du det blir spreidd så mange falske nyheiter i digitale medium, og kva konsekvensar kan det ha?

1.8Kva for ansvar bør store teknologiselskap ha når det gjeld innsamling og bruk av data?

1.9Kva meiner du er dei største moglegheitene med kunstig intelligens?

1.10Kva slags risikoar kan kunstig intelligens føre med seg, og korleis kan vi prøve å hindre misbruk?

1.11Trur du fordelane med KI veg opp for ulempene? Kvifor eller kvifor ikkje?

1.12Korleis kan vi som samfunn finne ein god balanse mellom teknologiutvikling, personvern og demokratiske verdiar?

Ferdig med punkt 1NesteTeknologi

Punkt 2 · Den digitale verda

Teknologi

Menneske er eit særskilt dyr, i stand til å nytte teknologi for å utvide evnene vi er fødde med. Vi kan lage reiskap som gjer oss i stand til å gjere ting som ville vore umoglege utan. På 1700- og 1800-talet byrja teknologien for alvor å endre samfunnet vårt gjennom den industrielle revolusjonen. Dette opna opp for utvikling av nye medisinar og transportmetodar, men det førte òg til forureining og klimaendringar.

Les for meg · Teknologi

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forklare kva teknologi er og korleis den har utvikla seg.

2.1Arbeid med informasjon

I dag ser vi at færre og færre menneske jobbar med hendene og kroppen, medan stadig fleire jobbar på kontor eller i butikk. Arbeidet handlar ofte om å behandle informasjon. I dei siste tiåra har og organisering av informasjon ved hjelp av datamaskinar vorte meir og meir vanleg. Vi kan finne informasjon om varer på internett og kjøpe dei i nettbutikkar. Vi kan òg administrere bankkontoane våre sjølve.

Desse teknologiske endringane har medført at tradisjonelle forsvinn, og nye kjem til. Men kva er dei positive og negative konsekvensane av den digitale teknologien som omgir oss?

**Figur 2.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

2.2Fordelar og ulemper

På den positive sida har digital teknologi gjort livet vårt meir komfortabelt og . Vi har tilgang til uendeleg med informasjon og kan gjere ting som ville vore vanskelege eller umoglege utan denne teknologien. Det har òg skapt nye jobbar og forretningsmoglegheiter.

På den negative sida har den digitale teknologien òg medført nokre utfordringar. Det kan føre til tap av jobbar, spesielt i tradisjonelle yrke. Det kan òg føre til meir stress og press til å vere konstant tilgjengeleg og produktiv. I tillegg kan det òg medføre personvernsutfordringar og ein auke i nettkriminalitet.

**Figur 2.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 8

Menneske som eit spesielt dyr

Nyttar teknologi for å utvide medfødde evner
Lage reiskap som gjer mogleg umoglege handlingar

Neste: Teknologi før

Oppgåver · Punkt 2

Diskuter i gruppa

2.1Kva tenkjer du er positive og negative konsekvensar av den digitale teknologien som omgir oss?

Ferdig med punkt 2NesteAlgoritmar

Punkt 3 · Den digitale verda

Algoritmar

Algoritmar kan samanliknast med oppskrifter som datamaskinar følgjer for å behandle og sortere informasjon. Dei finst overalt: på internett, i dataprogram og i appar vi brukar kvar dag. Dei gjer det mogleg å søkje på nettet, bruke sosiale medium og handle i nettbutikkar, og dei tilpassar innhaldet vi ser ved å analysere kva vi er interesserte i, kva vi har søkt etter, kvar vi oppheld oss og kva slags innhald vi liker eller deler.

Les for meg · Algoritmar

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forklare konseptet med algoritmar.
2Drøfte negative konsekvensar av algoritmar, inkludert spreiing av sensitivt materiale, forfalsking av media, og utnytting av algoritmar av hackarar for å stele informasjon og forårsake skade.
3Reflektere over viktigheita av å vere informerte om algoritmar og implementere tiltak for å verne seg sjølve og samfunnet mot dei negative sidene av deira bruk, samtidig som dei nyttar dei positive moglegheitene dei gir.

3.1Filterbobler og falske bilete

Denne personlege tilpassinga kan vere nyttig, fordi ho hjelper oss å finne relevant og interessant innhald. Samstundes sorterer algoritmane bort mykje av det dei meiner vi ikkje er interesserte i. Dette kan føre til at vi hamnar i såkalla eller ekkokammer, der vi hovudsakleg møter meiningar og informasjon som stemmer med det vi allereie trur på. Når vi ikkje blir utfordra av ulike synspunkt, kan tankane våre bli forma og påverka i større grad enn vi merkar sjølve.

Men har òg andre mørke sider. Dei gjer det skremmande enkelt å stele og spreie bilete som folk ikkje ønskjer å dele, til dømes nakenbilete og anna sensitivt materiale. Ved hjelp av avanserte digitale program kan algoritmar også brukast til å forfalske bilete og videoar, noko som kan skape store problem både for enkeltmenneske og for samfunnet.

**Figur 3.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

3.2Hackarar og demokrati

Samtidig finst det som utnyttar algoritmar for å bryte seg inn i datasystem, stele informasjon eller stengje folk ute frå sine eigne kontoar. Dette kan få alvorlege konsekvensar, som økonomisk tap, tap av personleg informasjon og store psykiske belastningar.

Også demokratiet kan bli påverka. I eit velfungerande demokrati er det viktig at folk har tilgang til ulike perspektiv, slik at dei kan tenkje kritisk og ta informerte val. Når algoritmar skapar snevre informasjonsrom og gjer oss meir polariserte, kan det svekkje den offentlege debatten og gjere det vanskelegare å forstå og vurdere samfunnsspørsmål på ein balansert måte.

Det er derfor avgjerande at vi forstår korleis algoritmar fungerer, både dei positive moglegheitene og dei negative konsekvensane. Slik kan vi verne oss sjølve og samfunnet, samstundes som vi nyttar dei fordelane algoritmane gir.

**Figur 3.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 6

Algoritmar som datamaskinoppskrifter

Brukt av datamaskinar for å behandle informasjon.

Neste: Algoritmane si utbreiing

Oppgåver · Punkt 3

Diskuter i gruppa

3.1Kva er ein algoritme, og korleis påverkar algoritmar kvardagen vår?

3.2Kva positive sider har algoritmar når det gjeld digital utvikling og bruk av tenester på nett?

3.3Kva negative konsekvensar kan algoritmar ha for personvern og tryggleik?

3.4Korleis kan algoritmar bidra til at bilete eller videoar blir misbrukte eller forfalska?

3.5Kva er ein filterboble, og korleis kan du merke at du sjølv er i ein slik boble?

3.6På kva måte kan algoritmar påverke kva meiningar du får eller held fast ved?

3.7Kvifor er det viktig å bli eksponert for ulike synspunkt i eit samfunn?

3.8Korleis kan filterbobler og ekkokammer vere ein trussel for demokratiet?

3.9Kva slags tiltak meiner du kan bidra til at vi brukar algoritmar på ein trygg og medviten måte?

3.10Er det noko du sjølv kan gjere for å unngå å bli for einsidig påverka av algoritmar?

Ferdig med punkt 3NesteDu på internett

Punkt 4 · Den digitale verda

Du på internett

Aldersgrensa for å opprette ein konto på mange sosiale medium er 15 år. Likevel er det mange yngre barn som òg brukar slike plattformer, ofte med foreldra si godkjenning. Kva for digitale medium ein brukar kvar dag kan variere frå person til person. For nokre kan det vere sosiale medium som Facebook, Instagram, Snapchat, TikTok eller Twitter. Andre kan bruke digitale medium som YouTube, Netflix, eller e-post.

Les for meg · Du på internett

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Vise ulike måtar digitale medium blir brukt på i kvardagen, og reflektere over kva for konsekvensar deling av personleg informasjon på sosiale medium kan ha for privatliv og personleg tryggleik.
2Utvikle strategiar for å handtere og kritisk vurdere eiga bruk av sosiale medium på ein sunn og medviten måte.

4.1Kva du deler

Det er viktig å tenkje på tryggleiken rundt det ein delar på . Mange likar å vise fram bilete av alt dei kan skryte av ved livet sitt. Men det er viktig å hugse at det ein delar på nettet, kan bli sett av mange menneske, inkludert folk ein ikkje kjenner. Det er òg viktig å hugse at det ein legg ut, kan bli der for alltid.

Spørsmålet om det ein legg ut i sosiale medium viser heile sanninga om ein sjølv. Ofte er det ein deler, ein redigert versjon av livet sitt. Det kan vere ein fokus på dei positive sidene av livet, medan dei negative sidene blir skjulte. Dette kan skape eit skeivt bilete av kva som er «normalt». , eller «Fear Of Missing Out», er eit fenomen som mange kjenner på i dagens digitale samfunn. Sosiale medium gir oss stadige påminningar om at andre menneske gjer noko morosamt ein annan stad, og dette kan føre til ei kjensle av å gå glipp av noko.

**Figur 4.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

4.2Påverknad frå andre

Det er ikkje uvanleg å bli påverka av andre på sosiale medium. Dette kan vere på mange måtar. For nokre kan det vere ein positiv , som inspirasjon eller motivasjon. For andre kan det vere ein negativ påverknad, som press om å leve opp til urealistiske forventningar eller kjensla av å ikkje vere «god nok». Det er viktig å vere medviten på korleis sosiale medium påverkar oss, og å bruke det på ein måte som er sunn og positiv for oss sjølve.

**Figur 4.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 6

Aldersgrensa på sosiale medium

Aldersgrensa for oppretting av konto på sosiale medium er 15 år.
Mange yngre barn brukar likevel slike plattformer, ofte med foreldra si godkjenning.

Neste: Val av digitale medium

Oppgåver · Punkt 4

Diskuter i gruppa

4.1Kvifor trur du aldersgrensa på mange sosiale medium er sett til 15 år?

4.2Kva tenkjer du om at mange yngre barn brukar sosiale medium med foreldra si godkjenning?

4.3Kva for fordelar og ulemper kan det ha om barn under 15 år brukar slike plattformer?

4.4Kva for digitale medium brukar du mest i løpet av ein vanleg dag, og kvifor?

4.5Korleis varierer bruken av digitale medium frå person til person, trur du?

4.6Kva meiner du er dei største forskjellane på å bruke sosiale medium og å bruke til dømes YouTube eller Netflix?

4.7Kva bør ein tenkje på før ein legg ut bilete eller informasjon om seg sjølv på nettet?

4.8Kvifor er det viktig å vere medviten om at det ein postar kan bli verande på nettet for alltid?

4.9Kan du komme på døme der deling av bilete eller informasjon kan vere problematisk?

4.10Trur du at folk viser ein sann versjon av livet sitt på sosiale medium? Kvifor/kvifor ikkje?

4.11Korleis kan måten folk presenterer livet sitt på nettet påverke korleis andre oppfattar kva som er normalt?

4.12Har du sett døme på at folk pyntar på røynda på sosiale medium?

4.13Kva betyr FOMO for deg, og har du opplevd det sjølv?

4.14Kvifor trur du sosiale medium forsterkar kjensla av å gå glipp av noko?

4.15Kva kan ein gjere for å handtere FOMO på ein god måte?

4.16Kan sosiale medium påverke deg til å gjere positive endringar? Døme?

4.17Kva for negative påverknader kan sosiale medium ha på sjølvkjensla eller kvardagen?

4.18Korleis kan ein vere meir medviten om korleis sosiale medium påverkar oss?

4.19Kva meiner du er ein sunn måte å bruke sosiale medium på?

Ferdig med punkt 4NesteDigitale fotspor

Punkt 5 · Den digitale verda

Digitale fotspor

Det er viktig å vere forsiktig med det ein delar på internett. Andre kan til dømes stele og lagre bilete av deg, og alt som er digitalt er lett å kopiere. Ingenting på internett forsvinn, det blir lagra til evig tid. Dette kan vere tekst, bilete/film og informasjon om stadar du har vore. Det er ikkje lurt å seie, gjere noko eller vise noko som du ikkje vil skal vere tilgjengeleg i framtida.

Les for meg · Digitale fotspor

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forklare kvifor det er viktig å vere varsam med kva ein deler på internett, og kva konsekvensar deling av digital informasjon kan ha for privatlivet og framtidige moglegheiter.

5.1Tenk før du deler

Kva du vel å dele med vennene dine på internett, og kva du ikkje deler, er opp til deg. Kanskje du deler kvardagslege hendingar, tankar og idear, eller kanskje bilete av deg sjølv og det du gjer. Men det er viktig å tenkje gjennom kva som er grunnen til at du vel å dele noko. Kva ønskjer du å oppnå med det du deler? Ønskjer du å dele ein del av livet ditt, inspirere andre, eller halde kontakt med venner og familie?

Alt du gjer og deler på nettet, set . Du bør tenkje på om du vil at all informasjon om deg på nett skal kunne brukast i eit framtidig jobbintervju. Det du deler i dag, kan vere tilgjengeleg for framtidige arbeidsgjevarar, og det kan påverke korleis dei ser på deg. Slettmeg.no er ei teneste frå det norske som kan hjelpe deg til å få sletta noko om deg på internett, eller noko som er delt medvite eller umedvite.

**Figur 5.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

5.2Bevis og bilete

kan nyttast som bevis dersom nokon gjer noko stygt eller kriminelt. Dette kan til dømes vere ved mobbing eller vaksne som vender seg seksuelt mot born.

Det er viktig å tenkje gjennom kva for bilete og filmar av deg sjølv eller andre du ikkje bør dele, og kva for bilete og filmar du deler. Som eit generelt råd bør du ikkje dele noko som du ikkje ville vore komfortabel med. Dette kan inkludere nakenbilete, bilete av andre utan deira samtykke, eller bilete som viser ulovleg aktivitet.

**Figur 5.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 6

Ver forsiktig med det ein delar på internett.

Andre kan stele og lagre bilete av deg.
Alt som er digitalt er lett å kopiere.
Ingenting på internett forsvinn, det blir lagra til evig tid.

Neste: Tenk gjennom kva du delar.

Oppgåver · Punkt 5

Diskuter i gruppa

5.1Kva vel du å dele med vennene dine på, og kva ville du ikkje delt?

5.2Har du tenkt gjennom kva som er grunnen til at du vel å dele noko?

5.3Kva ønskjer du å oppnå med det du deler?

5.4Vil du at all informasjon om deg på nett skal brukast i eit framtidig jobbintervju?

5.5Kva for bilete og filmar av deg sjølv eller andre bør du ikkje dele? Og kva for bilete og filmar bør du tenkje deg godt om før du deler?

Ferdig med punkt 5NesteNettvit

Punkt 6 · Den digitale verda

Nettvit

Nettvit handlar om å opptre klokt, respektfullt og ansvarleg når ein brukar internett. Det omfattar både korleis vi kommuniserer med andre, korleis vi tek vare på eiga tryggleik, og korleis vi vurderer det vi ser og deler. Mange av råda som blir brukte i skular og heimar i dag, kjem frå organisasjonar som Redd Barna, Nettvett.no, Barnevakten og Politiet. Dei arbeider for tryggare nettbruk for barn, unge og vaksne, og gir praktiske råd for ein trygg digital kvardag.

Les for meg · Nettvit

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forstå og praktisere god nettetikk ved å kjenne til og følge retningslinjer for trygg nettbruk.

6.1Spora vi legg igjen

Å vere betyr mellom anna å vere medviten om kva ein legg igjen av digitale spor. Eit bilete, ein kommentar eller ei melding kan bli lagra, delt vidare eller misforstått. Difor er det lurt å stoppe opp og tenkje gjennom om innhaldet er nødvendig å dele, om det kan såre nokon, eller om det kan misbrukast. På nettet er ord og handlingar like verkelege som i kvardagen utanfor skjermen, og dei kan få konsekvensar både for deg sjølv og andre.

**Figur 6.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

6.2Kritisk og omsynsfull på nett

Gode nettvitsvanar handlar òg om å vere kritisk til informasjon. Internett er fullt av både pålitelege og mindre kjelder, og det krev at brukarar vurderer , motiv og innhald før dei stolar på eller spreier informasjon vidare. Det same gjeld reklame, påverknad og falske profileringar som prøver å spele på kjensler eller personlege opplysningar.

Å vise nettvit betyr derfor å vere merksam, omsynsfull og trygg i internettsamfunnet. Når fleire praktiserer god nettåtferd, blir nettet ein meir positiv og inkluderande stad for alle – ein stad der både læring, leik og kommunikasjon kan skje utan unødvendige konfliktar eller risiko.

**Figur 6.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 2

Nettvit

Nettvit er fornuftig åtferd på nettet.
Definerer korleis ein skal oppføre seg på internett.
Det finst mange reglar for nettvit.
Desse reglane kan vere frå ulike kjelder.
Redd Barna, nettvett.no, Barnevakten og politiet i Noreg er nokre av desse kjeldene.
Råda er meinte for å hjelpe folk å oppføre seg på ein sikker og ansvarleg måte på nettet.

Neste: Redd Barna sine nettvitreglar

Oppgåver · Punkt 6

Diskuter i gruppa

6.1Kva vel du å dele med vennene dine på, og kva ville du ikkje delt?

6.2Har du tenkt gjennom kva som er grunnen til at du vel å dele noko?

6.3Kva ønskjer du å oppnå med det du deler?

Ferdig med punkt 6NesteDen digitale merksemda

Punkt 7 · Den digitale verda

Den digitale merksemda

Sosiale medium er konstruerte på ein slik måte at brukarane skal ønskje å bruke dei kontinuerleg. Vi blir stadig minte på nye meldingar og anna informasjon, som igjen skapar eit press om å svare raskt. Dette kan føre til stress og kjensla av å alltid måtte vere digitalt til stades.

Les for meg · Den digitale merksemda

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forstå og vere medviten på korleis sosiale medium fungerer for å halde på merksemda.

7.1Ta kontroll over tida

For å unngå dette presset kan det vere lurt å setje opp faste tidspunkt for når ein skal sjekke kontoane sine. Det kan òg vere nyttig å skru av påminningane frå desse applikasjonane for å minske mengda av avbrot i kvardagen.

**Figur 7.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

7.2Reklame og pengar

Store selskap har stort utbyte av den konstante bruken vår av sosiale medium. Dei tener pengar på annonsane vi ser i desse . For kvar gong du klikkar på ein , får selskapet som eig appen betalt frå . Dette beløpet kan verke lite per klikk, men i det store biletet blir det snakk om store summar. Jo meir tid du brukar framfor skjermen, jo fleire annonsar ser du, og jo meir pengar tener desse selskapa.

Det er viktig at du er klar over korleis reklame blir plassert i appane du brukar. For det første, slik at du kan ta medvitne val om kva du klikkar på og kva du ignorerer. For det andre, for å forstå korleis informasjonen din blir brukt til å tilpasse reklame til deg. Ved å forstå korleis denne prosessen fungerer, kan du ta meir kontroll over det digitale fotavtrykket ditt og kva slags innhald du blir eksponert for på internett.

**Figur 7.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 5

Sosiale medium og kontinuerleg bruk

Sosiale medium er designa for kontinuerleg bruk.
Brukarar blir stadig påminna om nye meldingar og informasjon, noko som kan skape press om å svare raskt.
Dette presset kan føre til stress og kjensla av konstant å måtte vere digitalt til stades.

Neste: Strategiar for å unngå dette presset

Oppgåver · Punkt 7

Diskuter i gruppa

7.1Kva meiner du det betyr at sosiale medium er konstruerte for å halde på merksemda vår heile tida?

7.2Korleis reagerer du når telefonen plutseleg varslar om ei ny melding eller eit nytt innhald?

7.3Opplever du press om å svare raskt når nokon kontaktar deg på sosiale medium? Kvifor eller kvifor ikkje?

7.4Kva slags konsekvensar kan den konstante digitale tilstadesveringa ha for humøret eller stressnivået vårt?

7.5Kva tenkjer du om å setje faste tidspunkt for å sjekke sosiale medium? Trur du det kan hjelpe?

7.6Har du prøvd å skru av varslingar? Korleis påverka det kvardagen din?

7.7Kvifor tener store teknologiselskap på at vi brukar mykje tid i appane deira?

7.8Korleis fungerer reklame i sosiale medium, slik du forstår det?

7.9Har du sjølv merka at reklame blir tilpassa interessene dine?

7.10Kva betyr det å ha eit digitalt fotavtrykk, og kvifor er det viktig å vite noko om det?

7.11Korleis kan ein vere meir medviten brukar av sosiale medium?

7.12Kva strategiar trur du ungdom kan bruke for å få betre kontroll over eiga skjermtid?

Ferdig med punkt 7NesteHekta på skjerm

Punkt 8 · Den digitale verda

Hekta på skjerm

Spel har ei særeiga evne til å trekkje oss inn i fiktive verder. Men det er viktig å hugse at for nokre kan spel bli ein form for avhengigheit. Ein kan bruke store pengesummar på spel, til og med til det punktet der det kan øydeleggje livet. «Loot boxes» er eit døme på korleis spel kan krevje ekstra utgifter, noko som har ført til at det no er ulovleg i nokre land. Kva synest du om å bruke ekte pengar for å kjøpe «nødvendige» ting i spela du spelar?

Les for meg · Hekta på skjerm

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forklare korleis digitale spel og sosiale medium kan påverke individ og samfunn, både positivt og negativt.
2Reflektere over eigne spel- og bruksvanar i digitale medium.

8.1Spel på godt og vondt

Spel kan også bli ein og føre til helseskadar grunna stillesitting over lengre tid. Mange spel har også «», der ein betaler for tilfeldige gevinstar, og dei kan likne på pengespel. Korleis påverkar dette deg dersom du er ein såkalla «»? Klarer du å gjere leksene dine? Kva med bruken av sosiale medium?

Det er ikkje berre negativt med spel. Dei kan vere lærerike, hjelpe oss med å utvikle språkferdigheiter og konsentrasjon. Spel kan til og med hjelpe oss med å finne nye vener.

**Figur 8.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

8.2Likes og kjensler

I sosiale medium betaler vi ikkje med pengar, men med tida vi brukar framfor skjermen og data vi legg att. og «blir likt» har vorte ein sentral del av kommunikasjonen vår på desse plattformene. Kva kjensler får du når du får mange «blir likt» på eit innlegg? Kva med når du får få? Kva gjer «emojiar» og «likes» med deg? Å reflektere over slike spørsmål kan hjelpe oss til å forstå korleis vi tek omsyn til digitale medium, og korleis dei påverkar oss både fysisk og psykisk.

**Figur 8.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 7

Spel og påverknaden deira

Spel har ei unik evne til å dra oss inn i fiktive verder.
Spel kan bli ein form for avhengigheit for nokon.
Ein kan bruke store pengesummar på spel, nok til å kunne øydeleggje livet.

Neste: «Loot boxes» og utgifter knytt til spel

Oppgåver · Punkt 8

Diskuter i gruppa

8.1Kva tenkjer du om at spel kan skape avhengigheit hos nokre spelarar? Har du erfaringar eller døme som viser dette?

8.2Korleis opplever du bruk av ekte pengar i spel, som til dømes i loot boxes eller andre kjøp i spelet? Kvifor trur du mange let seg lokke til å betale?

8.3Kva konsekvensar kan det få for ein spelar dersom ein brukar for mykje pengar på spel? Kjenner du til situasjonar der dette har ført til problem?

8.4På kva måte kan spel bli ein tidstjuv for ungdom? Har du opplevd at spel tek tid frå skulearbeid, søvn eller andre aktivitetar?

8.5Dersom du spelar mykje: Korleis påverkar det helsa di, til dømes stillesitting, søvn eller stress?

8.6Kva strategiar meiner du er gode for å klare å balansere lekser, fritid og gaming?

8.7Korleis trur du bruken av sosiale medium heng saman med gamingvanane dine? Forsterkar dei kvarandre på nokon måte?

8.8Kva positive sider ser du ved spel? Har du lært noko nytt, utvikla språk, samarbeidsevner eller fått nye vener gjennom spel?

8.9Kva føler du når du får mange likes på eit innlegg? Og kva føler du når du får få?

8.10Kva rolle spelar emojiar, likes og reaksjonar i kvardagskommunikasjonen din? Endrar dei måten du uttrykkjer deg på?

8.11Kva meiner du om at vi betaler med tida vår og data om oss sjølve når vi brukar sosiale medium? Kva slags konsekvensar kan det få?

8.12Korleis trur du digitale medium påverkar sjølvbiletet ditt, humøret ditt eller relasjonane dine?

Ferdig med punkt 8NesteÅ påverke

Punkt 9 · Den digitale verda

Å påverke

Korleis ein kan påverke og bli påverka er eit stort spørsmål. Her er det mange aspekt å tenkje på, frå korleis ein sjølv forstår informasjon, til korleis andre forsøkjer å påverke oss.

Les for meg · Å påverke

4 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forklare korleis ein kan påverke og bli påverka av ulike kjelder av informasjon.
2Identifisere og vurdere truverdigheita og relevansen til informasjonskjelder, inkludert media som YouTube og sosiale medium.

9.1Kjensler og propaganda

Først av alt er det viktig å sjekke kjelder du er einig med, men også dei du er ueinig med. Når ein spelar på sterke kjensler, bør du vere ekstra på vakt. Sterke kjensler kan gjere oss blinde for dei underliggjande motiva til kjelda.

er eit verktøy som kan brukast av politikarar for å sverte politiske motstandarar og av selskap for å få folk til å kjøpe produkta deira. Det blir ofte brukt i krig for å få folk til å støtte krigføringa. Dette er kjend som krigspropaganda.

9.2Objektivitet og truverdige kjelder

Men er det mogleg å fortelje ei historie ? Objektivt betyr at ein er nøytral og ikkje lèt eigne meiningar eller haldningar spele inn. Dersom du kranglar med ein venn, er det ikkje sikkert at dei begge fortel nøyaktig den same historia om kva dei kranglar om. Kvifor er det slik? Vi menneske er subjektive, og vi har alle våre eigne perspektiv på ting.

Det er difor viktig at du skaffar deg informasjon sjølv. YouTube, til dømes, har mykje god informasjon, men også mykje som ikkje stemmer. Det finst mykje feilinformasjon der ute, og du må alltid vurdere kjeldene dine, også på YouTube. Har du tillit til kjelda di, kallar vi ho truverdig eller påliteleg. Om kjelda gir svar på akkurat det du lurer på, kallar vi ho relevant.

**Figur 9.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

9.3Influensarar

Vi påverkast alle av det vi les og ser, spesielt på sosiale medium. Folk du følgjer stolar du ofte på, så det er viktig å vere klar over at nokon kan påverke deg for å oppnå fordelar. kan tene mange pengar på å reklamere eller omtale ulike produkt, og i mange tilfelle kan det vere vanskeleg å skilje mellom produktreklame og det som vert sagt eller vist. Dette er kjend som produktplassering eller innhaldsmarknadsføring.

Men korleis kan du vere i sosiale medium? Folk i sosiale medium er ofte folk ein ser opp til, og då stolar vi lettare på dei. Dette gir influensarar eit ekstra ansvar – eit etisk ansvar. Lova seier at influensarar må merke kva som er sponsa, men kjeldemedvit vil seie at du er medviten på kva som påverkar deg. Det er ikkje ulovleg å påverke og å bli påverka, men vi må vere medvitne om korleis dette skjer.

Tenk deg at ein venn rår deg til å laste ned ein app du må betale for. Spelar det ei rolle for deg om vennen din får betalt for å tilrå denne appen? Og kva meiner du om at ein influensar med mange unge følgjarar gir tilrådingar om skjønnheitsoperasjonar? Er dette noko vi skal akseptere, eller bør det vere strengare reguleringar? Dette er spørsmål vi må stille oss sjølv i ein tid der informasjon og påverknad er overalt.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 8

Korleis ein kan påverke og bli påverka

Sjekke kjelder både ein er einig og ueinig med
Vere på vakt når bodskap spelar på sterke kjensler
Forstå at propaganda kan brukast for å sverte motstandarar eller selje produkt

Neste: Propaganda og krig

Oppgåver · Punkt 9

Diskuter i gruppa

9.1Kva betyr det eigentleg å bli påverka, og på kva måtar kan dette skje i kvardagen vår?

9.2Kvifor trur du at sterke kjensler gjer oss meir sårbare for påverknad?

9.3Korleis kan propaganda sjå ut i dag, til dømes i reklame, politikk eller krig?

9.4Trur du det er mogleg å fortelje ei historie heilt objektivt? Kvifor eller kvifor ikkje?

9.5Kvifor kan to menneske fortelje ulike versjonar av den same hendinga?

9.6Kva slags strategiar brukar du sjølv for å vurdere om ei kjelde er truverdig?

9.7Kva slags utfordringar kan oppstå når ein brukar YouTube som kjelde?

9.8Korleis kan vi skilje mellom reklame, innhaldsmarknadsføring og personlege meiningar på sosiale medium?

9.9Kva ansvar bør influensarar ha når dei påverkar store grupper, særleg unge?

9.10Korleis kan ein vere kjeldemedviten når ein følgjer personar ein ser opp til?

9.11Bør det vere strengare reglar for kva influensarar får reklamere for? Kvifor eller kvifor ikkje?

9.12Spelar det ei rolle for deg om ein venn får betalt for å tilrå eit produkt? Kvifor?

9.13Kva kan vere konsekvensane av skjult reklame eller produktplassering for unge brukarar?

9.14Kva tenkjer du om at influensarar tilrår skjønnheitsoperasjonar til unge følgjarar?

9.15Korleis kan du sjølv bli meir medviten om korleis du vert påverka i kvardagen?

Ferdig med punkt 9NesteKjeldekritikk

Punkt 10 · Den digitale verda

Kjeldekritikk

Kjeldekritikk er å vurdere kven som er avsendaren av eit stykke informasjon og kor truverdig denne informasjonen er. Dette blir nytta både av dei som forbruker medium og av dei som lagar medieinnhald. Ein kan lett bli overtydd når nokon presenterer «fakta» på ein overbevisande måte. Har du nokon gong vorte overtydd av noko du har lese eller sett på nettet, for så å innsjå at det faktisk ikkje stemde? Kva tenkte du då?

Les for meg · Kjeldekritikk

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forstå og praktisere grunnleggande prinsipp for kjeldekritikk.
2Skilje mellom truverdig og mindre truverdig informasjon.

10.1Kva er sant?

Om du får informasjon som seier ulike ting samtidig, er det viktig å vite korleis ein finn ut kva som er rett – og kva som ikkje stemmer. Du bør kunne avsløre usann informasjon, vere skeptisk, vite kor du kan finne informasjon du kan stole på, og søkje informasjon frå meir enn berre éi kjelde. Dette kallar vi .

Nyheitshjulet, til dømes, har ofte mykje informasjon som ikkje stemmer. Du tenkjer kritisk til dagleg, som når du sjekkar datoen på mjølka. Når du nyttar ein søkjemotor og får mange treff, bør du også tenkje kritisk. Men det er viktig å ikkje bli så kritisk at du mistar tillit til alt og alle.

Om du kjem over informasjon som du meiner ikkje stemmer, kva kan du då gjere? Ei kjelde kan vere mange ting: eit menneske, ein artikkel, ei avis, eit bilete, ein gjenstand eller ein snap. Ikkje all informasjon er like viktig, men når det gjeld avgjerande val, bør ein vere nøye med kva informasjon og kva kjelde ein nyttar. Kven seier dette? Korleis seier dei det?

**Figur 10.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

10.2Metode og faktasjekk

Metode i samfunnsfag er ei slags oppskrift eller framgangsmåte for å finne gode kjelder, og tenkje over kva kjelder ein vel å bruke. Det vil seie å vere eller medviten om kjeldene. Det er viktig å skaffe informasjon frå fleire kjelder og synsvinklar som seier noko om det same. Dette gir eit meir nyansert syn.

Faktisk.no er ein nettstad som sjekkar nyheiter og om det politikarar seier er rett. Tenk.faktisk.no er eit skuleprosjekt frå Faktisk som gir tips om kva ein bør tenkje på når ein les nyheiter på nett og i sosiale medium.

Ein god regel er å alltid tenkje kjeldekritisk, spesielt i sosiale medium. Sjekk fleire kjelder, ver skeptisk, og ikkje ta alt for gitt. Slik øver du opp den di.

**Figur 10.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 8

Kva er kjeldekritikk?

Å vurdere kven som er avsendaren av eit stykke informasjon.
Å vurdere kor truverdig informasjonen er.

Neste: Kven brukar kjeldekritikk?

Oppgåver · Punkt 10

Diskuter i gruppa

10.1Kva betyr det eigentleg å vere kjeldekritisk, og kvifor trur du at dette er viktig i kvardagen?

10.2Kan du fortelje om ei gong du vart overtydd av noko du las eller såg på nettet, men som viste seg å vere feil? Kva lærte du av den opplevinga?

10.3Når du får to ulike påstandar om den same saka, korleis går du fram for å finne ut kva som er mest truverdig?

10.4Kva slags kjelder stoler du mest på, og kvifor trur du at du stoler på akkurat dei?

10.5Kva kan vere teikn på at informasjon på sosiale medium ikkje stemmer?

10.6Kvifor er det viktig å samanlikne fleire kjelder i staden for å stole på berre éi?

10.7Kva ville du gjort om du såg at ein venn delte informasjon som du meiner er feil?

10.8Kva trur du kan skje om vi sluttar å vere kjeldekritiske og berre godtek alt vi ser?

10.9Kva for rolle spelar faktasjekk-tenester som Faktisk.no i samfunnet?

10.10Korleis kan det å vere for kritisk òg vere eit problem? Har du opplevd situasjonar der du vart skeptisk utan grunn?

Ferdig med punkt 10NesteNyheiter

Punkt 11 · Den digitale verda

Nyheiter

Er det verkeleg sant det som står i nyheitene? Nyheiter blir spreidde raskare enn nokon gong før, takk vere ei stadig veksande mengd av nyheitskjelder og verktøy som sosiale medium. Det er no utruleg enkelt å spreie nyheiter på nettet, anten dei er sanne eller usanne.

Les for meg · Nyheiter

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Utvikle ferdigheiter til kritisk tenking, og identifisere falske nyheiter og feilinformasjon.

11.1Reglar for pressa

For å sikre at det som blir delt er sannferdig, har vi noko som heiter . Dette er ei samling av felles reglar som bestemmer kva ein har lov til å skrive – og spreie. Dei insisterer på at vi skal sjå saker frå fleire sider og at seriøse aviser og nettstadar må forplikte seg til å følgje desse reglane. Om nokon bryt desse reglane, vil Pressens Faglige Utvalg (PFU) gripe inn.

Dersom eg skulle lage ein slik plakat sjølv, ville eg ha lagt vekt på å sikre at alle perspektiv blir representerte, at alle fakta blir kontrollerte grundig, og at det er klare retningslinjer for korleis usann informasjon skal handterast. PFU tek imot klagar på mange ulike saker. Du kan finne døme på dette ved å gå inn på pfu.no.

**Figur 11.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

11.2Sjekk nyheitene

Nyheiter blir ikkje laga av éin person åleine. Dei blir vanlegvis produserte av redaksjonar, med mange journalistar som skriv og les kvarandre sine saker. Det er òg ein ansvarleg redaktør, ein person som må godkjenne alt som blir publisert i medium.

Det er viktig å ha ei sjekkliste når du finn informasjon eller nyheiter på nettet. Er nettstaden redaktørstyrt? Har han ein eigen logo? Følgjer nettstaden Ver varsam-plakaten? Kven har skrive saka, og kva seier andre om denne nettstaden? Sjekk opp mot truverdige kjelder for å unngå å bli lurt, og hugs at Wikipedia ikkje er redaktørstyrt.

Det er viktig å kunne skilje mellom og feilinformasjon. Falske nyheiter er informasjon som ikkje er sann, og som er delt med vilje og meining. Dei er ofte pakka inn i tekst, bilete eller video som gir seg ut som nyheiter. Feilinformasjon derimot, er informasjon som er delt på feil grunnlag, og kan førekome sjølv i redaktørstyrte medium.

**Figur 11.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 7

Utviklinga av nyheitsdistribusjon

Nyheiter blir spreidde raskare enn før.
Det finst fleire nyheitskjelder no enn før.
Sosiale medium blir også brukt til å spreie nyheiter.
Nyheiter kan lett bli spreidde på nettet, anten dei er sanne eller usanne.

Neste: Ver varsam-plakaten

Oppgåver · Punkt 11

Diskuter i gruppa

11.1Kvifor er det viktig at nyheiter blir laga av redaksjonar med ein ansvarleg redaktør?

11.2Kva er Ver varsam-plakaten, og kva kan skje dersom ei avis bryt reglane i han?

11.3Kva er skilnaden på falske nyheiter og feilinformasjon? Kan du gi døme?

11.4Kva punkt ville du ha med på ei sjekkliste når du finn nyheiter på nettet?

11.5Kvifor bør ein ikkje bruke Wikipedia eller sosiale medium som einaste kjelde til nyheiter?

Ferdig med punkt 11Til toppen

Den digitale verda – oversikt over opplegget

Lærarpakke

Den digitale verda

Samfunnsfag · iSamfunnetPunkt 1–11

I pakken

PresentasjonarPowerPoint og PDF, med lærarnotat og viktige omgrep – éin for kvar del

ArbeidshefteSpørsmål til kvar tekst, faktaboksar og varierte oppgåver

Test deg sjølvFleirvalstest til kvar del – òg til Microsoft Forms og Kahoot

TemavurderingFleirvalstest, skriftleg prøve og omgrepsprøve for heile temaet

Fasit til lærarenMed poengtolking og forslag til svar

Sjå opplegget på skolefag.com289 kr

Nynorsk og bokmålLisens for éin lærarNedlasting rett etter kjøp

Lærarinnhald

Ressursar for lærarar

Bruk tildelt passord for tilgang til temaspørsmål, omgrep, oppgåver, aktivitetar og ulikt vurderingsmateriale.