iSamfunnet.no · Tema

Europa før

13 punkt · om lag 40 minutt lesing

Livet i Europa på 1900-talet var prega av dramatiske endringar og kontrastar. Frå dei optimistiske dagane før første verdskrigen, gjennom grufulle konfliktar og ideologiske brytningar, til ei etterkrigstid av både gjenoppbygging og nye utfordringar. Første og andre verdskrigen omforma kontinentet, med millionar av tapte liv og djuptgåande politiske endringar. Mellomkrigstida såg veksten av totalitære ideologiar som fascismen og kommunismen, sistnemnde med røter i den russiske revolusjonen. Holocaust står som ei mørk påminning om konsekvensane av hat og forfølging. I seinare år har nynazismen vore eit urovekkjande fenomen som minner om at fortidas skuggar ikkje er heilt borte.

Start med punkt 1

Punkt 1 · Europa før

Livet i Europa på 1900-talet

På 1900-talet opplevde Europa ei rivande utvikling som endra måten folk levde på. Teknologiske framsteg gjorde kvardagen enklare og gav nye former for underhaldning og kommunikasjon. Folk kunne gå på kino, og etter kvart fekk stadig fleire radio og fjernsyn i heimane sine. Bilen vart vanlegare, og gjorde det lettare å reise over lengre avstandar.

Les for meg · Livet i Europa på 1900-talet

4 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Gi ei kort skildring av livet i Europa på 1900-talet

1.1Ny teknologi og auka velstand

Hushaldningsapparat som vaskemaskinar, kjøleskap og elektriske omnar gjorde mange oppgåver i heimen enklare. Seinare på 1900-talet vart òg mikrobølgjeomnar vanlege. Elektrisk lys forandra byane, og neonskilt vart eit synleg innslag i mange storbyar. Utviklinga innan romfart førte til at menneske for første gong landa på månen i 1969. Mot slutten av hundreåret vart datamaskinar, mobiltelefonar og etter kvart internett stadig viktigare.

I etterkrigstida voks økonomien i mange europeiske land, og steig. Fleire fekk råd til varer som tidlegare hadde vore luksus. Frå 1950- og 1960-talet voks det fram eit moderne der masseproduksjon, reklame og auka kjøpekraft fekk større betydning.

I Noreg vart det gjort eit stort oljefunn i Ekofiskfeltet i 1969. Olje- og gassverksemda vart etter kvart svært viktig for norsk økonomi og bidrog til stor velstandsauke. Inntektene frå petroleumsverksemda har òg vore med på å styrkje økonomien til staten og finansiere offentlege tenester og velferdsordningar.

For ungdommar på byrjinga av 1900-talet var kvardagen svært annleis enn i dag. Mange av dei teknologiske hjelpemidla vi tek som sjølvsagde, fanst ikkje. Det var færre forbruksvarer, kommunikasjonen gjekk seinare, og kvardagslivet var ofte meir fysisk krevjande.

1.2Eit Europa i endring

Europa gjekk òg gjennom store politiske endringar. To verdskrigar, den russiske revolusjonen og den kalde krigen førte til store endringar på kartet. Landegrenser vart flytta, nye statar vart oppretta, og andre statar vart delte eller forsvann.

Mot slutten av 1900-talet skjedde det igjen store endringar. Sovjetunionen vart oppløyst i 1991, og dei tidlegare sovjetrepublikkane vart sjølvstendige statar. Fleire land i Aust-Europa gjekk samtidig frå kommunistiske styresett til andre politiske og økonomiske system.

Tsjekkoslovakia vart fredeleg delt i Tsjekkia og Slovakia i 1993. Jugoslavia gjekk gjennom ei langt meir valdeleg oppløysing og vart etter kvart delt i fleire sjølvstendige statar.

Konfliktane på 1900-talet hadde mange ulike årsaker. , ideologiske motsetningar, kamp om makt, territorium og ressursar spelte viktige roller. Konfliktane førte til enorme menneskelege lidingar og sette varige spor i Europa.

**Figur 1.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

1.3Europa då og no

Grensa mellom Europa og Asia er ikkje ei naturleg fastsett grense, men blir vanlegvis trekt langs mellom anna Uralfjella, vidare sørover mot områda rundt Kaspihavet og Kaukasus og gjennom dei tyrkiske sunda. Russland og Tyrkia har landområde i både Europa og Asia.

For ungdommar i dag er smarttelefonar, datamaskinar og internett ein naturleg del av kvardagen. For ungdommar som levde tidleg på 1900-talet, ville denne teknologien ha vore utenkjeleg. Utviklinga gjennom hundreåret viser kor raskt både teknologi, økonomi, politikk og kvardagsliv kan forandre seg.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 7

Teknologisk utvikling

Kino og film som underhaldning
TV som nyheitskanal
Bilar for persontransport
Vaskemaskinar for klede og sengetøy
Elektriske radiatorar for oppvarming
Kjøleskap for å halde mat kald
Mikrobølgjeomnar for matlaging
Neonlys i handlegater
Romrakettar for utforsking av verdsrommet
Trådlause telefonar for kommunikasjon
Datamaskinar og internett for informasjonstilgang

Neste: Forbrukarsamfunnet

Oppgåver · Punkt 1

Diskuter i gruppa

1.1Kjenner du til nokre land i Europa som har bytta namn – eller som i dag er delte i fleire land?

1.2Veit du om nokre konfliktar som gjorde 1900-talet så blodig – med over hundre millionar drepne menneske?

Ferdig med punkt 1NesteViktige hendingar i Europa

Punkt 2 · Europa før

Viktige hendingar i Europa

I 1751 skjedde det noko viktig for Noreg. Danmark-Noreg og Sverige inngjekk ein grensetraktat som fastsette store delar av grensa mellom Noreg og Sverige. På denne tida høyrde Finland til Sverige. Avtalen hadde òg eit tillegg som blir kalla Lappekodisillen. Denne skulle mellom anna sikre samane rett til å flytte med reinflokkane sine over den nye riksgrensa.

Les for meg · Viktige hendingar i Europa

5 min lesing Kort oppsummert

Dette skal du lære

1Lage ei liste over viktige hendingar i Europa dei siste hundreåra

I dette punktet

2.1Noreg blir eigen stat
2.2Krigar og revolusjon
2.3Den kalde krigen
2.4Nye statar og nye grenser

Omgrep

Grenseavtale: Ein avtale mellom to eller fleire land om kvar grensa mellom dei skal gå.
Den spanske borgarkrigen: Krigen i Spania 1936–1939 mellom republikanarane og nasjonalistane under general Franco. Nasjonalistane vann.
Borgarkrig: Krig mellom ulike grupper i same land.
Vest-Tyskland: Forbundsrepublikken Tyskland, oppretta i 1949 i dei vestlege okkupasjonssonene. Eit demokrati med marknadsøkonomi.
Aust-Tyskland: Den tyske demokratiske republikken (DDR), oppretta i 1949 i den sovjetiske okkupasjonssona. Ein kommunistisk eittpartistat.
Berlinmuren: Muren som delte Berlin i aust og vest frå 1961 til 1989. Eit symbol på den kalde krigen.
Tsjernobyl-ulykka: Atomulykka i 1986 då ein reaktor ved kjernekraftverket i Tsjernobyl (i dag Ukraina) eksploderte og sende ut radioaktive stoff.

2.1Noreg blir eigen stat

I 1814 skjedde det store politiske endringar. Danmark-Noreg hadde vore på den tapande sida i Napoleonskrigane, og gjennom Kieltraktaten i januar 1814 gav den danske kongen avkall på Noreg til fordel for den svenske kongen. Nordmennene godtok likevel ikkje utan vidare å bli ein del av Sverige. Dei vedtok Grunnlova 17. mai 1814 og erklærte Noreg som ein sjølvstendig stat. Etter ein kort krig mot Sverige gjekk Noreg inn i union med Sverige hausten 1814, men fekk behalde Grunnlova og eit omfattande indre sjølvstyre.

I 1826 vart grensa mellom Noreg og Det russiske imperiet fastsett. Finland var på denne tida ein del av Det russiske imperiet. delte område som tidlegare hadde vore brukte av samiske grupper på tvers av grensene.

**Figur 2.1** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

2.2Krigar og revolusjon

Frå 1914 til 1918 raste den første verdskrigen. Krigen førte til enorme øydeleggingar og store politiske endringar i Europa.

I Russland braut det ut revolusjon i 1917. Først måtte tsar Nikolaj 2. gå av, og seinare same året tok bolsjevikane under leiing av Vladimir Lenin makta. Tsarfamilien vart drepen i 1918. Etter revolusjonen følgde ein , og i 1922 vart Sovjetunionen oppretta.

I 1936 braut ut. Han varte fram til 1939 og stod mellom republikanarane og nasjonalistane under leiing av general Francisco Franco.

Same året som borgarkrigen i Spania tok slutt, byrja den andre verdskrigen. Frå 1939 til 1945 førte krigen til enorme øydeleggingar og millionar av døde. Etter krigen vart Tyskland delt i okkupasjonssoner. I 1949 vart Forbundsrepublikken Tyskland, vanlegvis kalla , oppretta i dei vestlege områda. Same året vart Den tyske demokratiske republikken, , oppretta i den sovjetiske okkupasjonssona.

**Figur 2.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

2.3Den kalde krigen

Etter andre verdskrigen byrja den kalde krigen. Han varte frå omkring 1945 til 1991 og var først og fremst ein politisk, militær og ideologisk konflikt mellom USA og Sovjetunionen og deira allierte. Dei to supermaktene gjekk aldri til direkte storkrig mot kvarandre, men dei bygde opp enorme mengder våpen og støtta ulike sider i krigar og konfliktar andre stader i verda.

Ei alvorleg hending under den kalde krigen var i 1986. Ein reaktor ved kjernekraftverket i Tsjernobyl, i det som då var Sovjetunionen og i dag er Ukraina, eksploderte og førte til store utslepp av radioaktive stoff. Ulykka fekk konsekvensar langt utanfor området rundt kraftverket.

I 1989 byrja dei kommunistiske regima i Aust-Europa å falle. Den 9. november 1989 vart grenseovergangane i Berlin opna, og dette blir rekna som fall. Det meste av muren vart rive i løpet av 1990. Den 3. oktober 1990 vart Aust- og Vest-Tyskland gjenforeina til eitt land.

I 1991 vart Sovjetunionen oppløyst. Dei 15 sovjetrepublikkane som hadde vore ein del av unionen, vart sjølvstendige statar. Dette førte til store politiske endringar både i Europa og Asia.

**Figur 2.3** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

2.4Nye statar og nye grenser

Omtrent samtidig byrja Jugoslavia å gå i oppløysing. Slovenia og Kroatia erklærte seg sjølvstendige i 1991, og fleire andre republikkar følgde etter. Oppløysinga førte til blodige krigar, særleg i Kroatia og Bosnia-Hercegovina. Serbia og Montenegro heldt fram i ein felles stat fram til 2006, då også dei vart to sjølvstendige land. Det tidlegare Jugoslavia vart dermed delt opp i fleire sjølvstendige statar.

I 1993 skjedde ei langt fredelegare deling. Tsjekkoslovakia vart oppløyst 1. januar 1993 og delt i dei to sjølvstendige statane Tsjekkia og Slovakia. Delinga skjedde utan krig og blir derfor ofte omtalt som ei fredeleg oppløysing.

I 2010 vart Noreg og Russland einige om ein ny avtale om den maritime grensa i Barentshavet og Polhavet. Avtalen vart underteikna i Murmansk 15. september 2010 og tok til å gjelde i 2011. Han avslutta ein langvarig usemje om korleis havområda skulle delast mellom dei to landa.

Desse hendingane viser korleis grensene og dei politiske forholda i Europa har endra seg gjennom dei siste hundreåra. Krigar, revolusjonar, avtalar og oppløysingar av statar har vore med på å forme det Europa vi kjenner i dag.

**Figur 2.4** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 17

- 1751: Grenseavtale mellom Noreg og Sverige

Avtalen definerer grenselinja
Markerer semje mellom naboar

Neste: - 1814: Danmark-Noreg og Sverige

Ferdig med punkt 2NesteIdeologiar

Punkt 3 · Europa før

Ideologiar

Ideologiar er samanhengande tankar og idear om korleis samfunnet bør organiserast og styrast. Dei handlar mellom anna om fridom, rettferd, makt og korleis økonomiske gode skal fordelast. For å forstå historia til Europa er det nyttig å kjenne til ideologiar som liberalisme, marxisme, nasjonalisme og sosialdemokrati.

Les for meg · Ideologiar

4 min lesing Kort oppsummert

Dette skal du lære

1Kjenne til ulike ideologiar og forklare skriftleg kva ulike ideologiar går ut på

3.1Liberalisme og industrialisering

voks fram i Europa på 1700- og 1800-talet og var sterkt påverka av opplysningstida og revolusjonane i USA og Frankrike. Liberalistar la vekt på fridomen og rettane til enkeltmennesket og ønskte å avgrense makta til kongar og statsmakter. Politisk fridom, ytringsfridom, eigedomsrett og likskap for lova vart viktige ideal.

Den industrielle revolusjonen førte til store økonomiske og sosiale endringar. Mange flytta til byane for å arbeide i fabrikkar, og forskjellane mellom arbeidarar og fabrikkeigarar vart tydelege. Økonomisk liberalisme la mellom anna vekt på friare handel og færre hindringar for næringslivet. Samtidig førte dei sosiale problema i industrisamfunnet til kritikk av det økonomiske systemet og til utvikling av nye politiske idear.

**Figur 3.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

3.2Marxisme og nasjonalisme

voks fram på 1800-talet og er knytt til Karl Marx og Friedrich Engels. Marx analyserte som eit samfunn der eigarane av produksjonsmidla, til dømes fabrikkar og maskinar, stod i motsetning til arbeidarane som selde arbeidskrafta si. Han meinte at denne motsetninga skapte klassekamp og at kapitalismen etter kvart ville bli erstatta av eit sosialistisk og seinare klasselaust kommunistisk samfunn.

Nasjonalismen voks fram som ei sterk politisk rørsle i Europa på 1800-talet. Nasjonalistar la vekt på tilhøyrsle til ein nasjon og tanken om at menneske med ein felles nasjonal identitet burde kunne styre seg sjølve. Nasjonalismen har både vore knytt til kamp for sjølvstende og til bygging av nasjonalstatar. Han kan òg bli brukt til å skape sterke skilje mellom «oss» og «dei andre».

**Figur 3.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

3.3Imperialisme og sosialdemokrati

er politikk der ein stat prøver å få makt og kontroll over andre statar eller samfunn. Europeiske statar dreiv kolonisering gjennom fleire hundreår, men imperialismen vart særleg omfattande på slutten av 1800-talet. Europeiske stormakter tok då kontroll over store område i Afrika og Asia. Dette førte mange stader til utnytting, tap av sjølvstyre og store endringar for folka som budde der.

har hatt stor innverknad på utviklinga av det norske samfunnet. Sosialdemokratiske idear legg vekt på både individuell fridom og politisk styring av marknadsøkonomien for å redusere sosiale og økonomiske forskjellar. I Noreg har slike idear vore viktige i utviklinga av velferdsstaten, med offentlege ordningar innan mellom anna helse, utdanning, pensjon og trygd.

gir ulike svar på spørsmål om kor mykje fridom enkeltmennesket bør ha, kor stor rolle staten skal spele, og korleis makt og økonomiske gode bør fordelast. Ved å lære om ideologiane kan vi forstå betre kvifor samfunn har utvikla seg ulikt, og kvifor mange av dei same spørsmåla framleis blir diskuterte i politikken i dag.

**Figur 3.3** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 11

Ideologiar i samfunnet

sosialismen legg vekt på at produksjonsmiddel, som fabrikkar og jord, skal vere eigd av samfunnet som heilskap, i staden for av private individ eller selskap.
økonomien er ofte styrt gjennom ein sentralisert plan, som bestemmer produksjon og fordeling av varer og tenester, i motsetning til marknadsbaserte system.
eit grunnleggjande mål er å redusere eller eliminere økonomiske og sosiale ulikskapar. Dette kan innebere omfordeling av rikdom gjennom skattesystemet og sosiale velferdsprogram.
sosialisme fremjar styrking av arbeidarklassen og rettane til arbeidarane, ofte gjennom sterke fagforeiningar og arbeidarrettar.
i enkelte former for sosialisme blir staten sett på som eit verkty for å oppnå sosialistiske mål, medan andre former legg vekt på meir desentralisert eller direkte demokratisk styring.

Neste: Den industrielle revolusjonen

Ferdig med punkt 3NesteDen første verdskrigen

Punkt 4 · Europa før

Den første verdskrigen

Den første verdskrigen varte frå 1914 til 1918 og var ein av dei mest øydeleggjande konfliktane i moderne historie. Krigen vart utløyst i ei tid med sterk nasjonalisme, rivalisering mellom stormaktene, imperialisme og omfattande militær opprusting.

Les for meg · Den første verdskrigen

5 min lesing Kort oppsummert

Dette skal du lære

1Forklare årsakene til første verdskrigen, vite korleis krigen vart utkjempa forstå følgjene av krigen

4.1Alliansar og årsaker

Før krigen var dei europeiske stormaktene delte i to viktige . Trippelententen bestod av Storbritannia, Frankrike og Russland, medan Trippelalliansen bestod av Tyskland, Austerrike-Ungarn og Italia. Då krigen byrja i 1914, valde Italia først å vere nøytralt og gjekk seinare inn i krigen på dei allierte si side i 1915. Sentralmaktene bestod hovudsakleg av Tyskland og Austerrike-Ungarn, og seinare kom Det osmanske riket og Bulgaria med. USA gjekk inn i krigen på dei allierte si side i 1917.

til krigen var mange og samansette. Nasjonalismen skapte spenningar mellom ulike folkegrupper og statar, særleg på Balkan. Samtidig konkurrerte dei europeiske stormaktene om makt, koloniar og ressursar. Eit omfattande våpenkappløp og dei ulike alliansane gjorde situasjonen stadig meir spent.

Den direkte utløysande årsaka var attentatet på erkehertug Franz Ferdinand, tronfølgjaren i Austerrike-Ungarn, og kona Sophie i Sarajevo 28. juni 1914. Attentatet vart utført av Gavrilo Princip. Austerrike-Ungarn erklærte krig mot Serbia 28. juli, og i løpet av kort tid vart fleire av dei europeiske stormaktene trekte inn i krigen.

**Figur 4.1** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

4.2Ein moderne industrikrig

Krigen vart utkjempa på fleire . På vestfronten kjempa hovudsakleg tyske styrkar mot franske, britiske og belgiske soldatar, og seinare òg amerikanske soldatar. Her utvikla det seg ein langvarig skyttargravskrig der frontlinjene flytta seg lite over lange periodar. På austfronten kjempa særleg Tyskland og Austerrike-Ungarn mot Russland og Serbia. Det vart òg kjempa i Italia, på Balkan, i Midtausten, Afrika og Asia.

Den var ein moderne industrikrig. Maskingevær, tungt artilleri, giftgass, ubåtar og fly vart brukte i stort omfang. Stridsvogner vart tekne i bruk seinare i krigen. Dei nye våpena gjorde krigen svært dødeleg. Meir enn 8,5 millionar soldatar døydde som følgje av krigshandlingane, og millionar av sivile mista òg livet. Om lag 21 millionar soldatar vart såra.

Mot slutten av krigen braut det òg ut ein alvorleg influensapandemi som har fått namnet . Pandemien spreidde seg over heile verda i 1918 og 1919. Om lag 500 millionar menneske vart smitta, og det er anslått at minst 50 millionar døydde. Unge vaksne mellom 20 og 40 år vart uvanleg hardt ramma. Forhold under krigen, mellom anna store troppeflyttingar og trong innkvartering, bidrog til spreiinga.

**Figur 4.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

4.3Slutten på krigen

I 1917 vart Russland ramma av revolusjon, og landet trekte seg etter kvart ut av krigen. Samtidig kom USA med på dei allierte si side. I 1918 vart situasjonen stadig vanskelegare for sentralmaktene.

Den 11. november 1918 underteikna Tyskland og dei allierte ei våpenkvile. Kampane på vestfronten stansa klokka elleve same dag. Dette var ikkje det same som ein formell kapitulasjon eller den endelege fredsavtalen. Fredsvilkåra med Tyskland vart fastsette i Versaillestraktaten, som vart underteikna i 1919.

**Figur 4.3** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

4.4Følgjene av krigen

Krigen førte til store politiske endringar. Det russiske imperiet, Austerrike-Ungarn, Det osmanske riket og det tyske keisarriket gjekk i oppløysing eller vart erstatta av nye styreformer. Nye statar vart oppretta, og grensene i Europa vart endra.

Gjennom Versaillestraktaten måtte Tyskland mellom anna gi frå seg landområde, redusere dei militære styrkane sine og betale krigserstatningar. Mange tyskarar oppfatta fredsvilkåra som audmjukande. Misnøye med fredsoppgjeret vart seinare utnytta av nazistane, men framveksten av nazismen hadde fleire politiske, økonomiske og sosiale årsaker.

Den første verdskrigen fekk derfor langt utover 1918. Krigen endra grensene i Europa, førte til store menneskelege tap og skapte politiske og økonomiske problem som kom til å prege mellomkrigstida. Utviklinga etter krigen vart òg ein viktig del av bakgrunnen for den andre verdskrigen.

**Figur 4.4** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 7

Årsakene til den første verdskrigen

Nasjonalisme: Stor nasjonal stoltheit og ønske om sjølvstende auka spenningane mellom nasjonane, særleg på Balkan.
Imperialisme: Konkurranse om territorium og ressursar globalt mellom europeiske stormakter førte til rivalisering og mistru.
Militær opprusting: Våpenkappløp og generell militær opprusting, spesielt mellom Tyskland og Storbritannia.
Alliansesystemet: Komplekst system der land var bundne til å støtte kvarandre, gjorde at lokale konfliktar kunne eskalere til stor krig.
Attentatet i Sarajevo: Attentatet på erkehertug Franz Ferdinand i juni 1914 utløyste kjedereaksjon av krigserklæringar.

Neste: Hovudaktørane i krigen

Ferdig med punkt 4NesteDen russiske revolusjonen

Punkt 5 · Europa før

Den russiske revolusjonen

Den russiske revolusjonen i 1917 kan samanliknast med ein kjele som koka over. I mange år hadde det vore stor uro og misnøye i Russland. Landet vart styrt av tsar Nikolaj 2. frå Romanov-slekta, og tsaren hadde svært stor makt. Politisk motstand vart avgrensa, og mange ønskte seg eit meir demokratisk styresett.

Les for meg · Den russiske revolusjonen

5 min lesing Kort oppsummert

Dette skal du lære

1Vite kven Lenin og Stalin var
2Vite kva kommunisme og kapitalisme er
3Kjenne til årsakene til den russiske revolusjonen
4Kjenne til viktige hendingar under den russiske revolusjonen
5Forklare desse omgrepa: Sovjetunionen, kommunisme, kapitalisme, borgarkrig, februar- og oktoberrevolusjonen

5.1Misnøye i tsarens Russland

Misnøya hadde kome tydeleg til uttrykk allereie i 1905. Under Den blodige sundagen marsjerte titusenvis av arbeidarar fredeleg mot Vinterpalasset i St. Petersburg for å be tsaren om betre arbeids- og levevilkår. Soldatar opna eld mot demonstrantane, og rundt 130 menneske vart drepne. Hendinga vart starten på revolusjonen i 1905.

Russland var framleis i stor grad eit jordbrukssamfunn. Rundt år 1900 var om lag 80 prosent av befolkninga bønder, og mange hadde for lite jord til å forsørgje familien. Liveigenskapen hadde blitt avskaffa i 1861, så bøndene var ikkje lenger liveigne i 1917. Samtidig voks det fram ein industriarbeidarklasse i byane. Mange arbeidarar hadde låg løn, lange arbeidsdagar og svært dårlege buforhold.

**Figur 5.1** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

5.2Revolusjonane i 1917

Situasjonen vart endå verre under den første verdskrigen. Russland leid store militære tap, og landet fekk alvorlege problem med matforsyning og økonomi. I mars 1917, som etter den russiske kalenderen framleis var februar, braut det ut omfattande demonstrasjonar og streikar i Petrograd. Tsar Nikolaj 2. måtte abdisere. Denne hendinga blir kalla .

Etter at tsaren gjekk av, vart Russland styrt av ei provisorisk regjering. Samtidig fekk sovjeta, råd av arbeidarar og soldatar, stor politisk innverknad. Det var derfor fleire grupper som konkurrerte om makt og støtte. , leia av Vladimir Lenin, var berre éi av fleire sosialistiske grupper, men oppslutninga deira voks gjennom 1917. Dei lova mellom anna fred, jord og større makt til sovjeta.

I november 1917, som etter den gamle russiske kalenderen var oktober, tok bolsjevikane makta og avsette den provisoriske regjeringa. Dette blir kalla . Lenin og bolsjevikane ønskte å skape eit sosialistisk samfunn der den private eigedomsretten til viktige produksjonsmiddel skulle avskaffast.

**Figur 5.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

5.3Borgarkrig og diktatur

Maktovertakinga førte ikkje til ro. Frå 1918 utvikla det seg ein brutal borgarkrig. Bolsjevikane og Den raude armé kjempa mot ei rekkje motstandarar som ofte blir kalla «dei kvite». I tillegg kjempa fleire nasjonale rørsler for sjølvstende, og utanlandske styrkar blanda seg inn i konflikten. Bolsjevikane vann til slutt, og i desember 1922 vart oppretta.

Det politiske systemet utvikla seg etter kvart til ein eittpartistat. Under Lenin vart politisk motstand slått ned, men under Josef Stalin, som fekk stadig større makt etter Lenins død i 1924, vart undertrykkinga langt meir omfattande. På 1930-talet førte tvangskollektivisering, svolt, massearrestasjonar, avrettingar og arbeidsleirar til enorme menneskelege lidingar.

**Figur 5.3** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

5.4Kommunisme og kapitalisme

fekk stor betydning for resten av verda. Sovjetunionen vart den første staten som bygde styresettet sitt på kommunistisk ideologi. Etter den andre verdskrigen utvikla det seg ein langvarig konflikt mellom Sovjetunionen og USA og deira allierte. Denne konflikten blir kalla den kalde krigen og varte frå slutten av 1940-åra til Sovjetunionen vart oppløyst i 1991. Revolusjonen i 1917 var ein viktig del av bakgrunnen for denne motsetninga, men den kalde krigen hadde òg fleire andre politiske, militære og økonomiske årsaker.

Kommunismen byggjer mellom anna på ideane til Karl Marx om klassekamp og eit framtidig klasselaust samfunn der produksjonsmidla ikkje er privat eigde. Dei kommunistiske statane som seinare voks fram, utvikla seg på ulike måtar og samsvara ikkje nødvendigvis med Marx sitt førestilte sluttmål.

Kapitalisme er eit økonomisk system der produksjonsmidla i hovudsak er privat eigde, og der varer og tenester blir omsette i marknader. Kapitalisme seier i seg sjølv ikkje nøyaktig kor stor rolle staten skal ha. Kapitalistiske samfunn kan ha alt frå relativt liten statleg innblanding til omfattande reguleringar og velferdsordningar.

Den russiske revolusjonen endra dermed ikkje berre Russland. Ho fekk store konsekvensar for verdspolitikken gjennom resten av 1900-talet og vart utgangspunktet for ein stat og ei ideologisk motsetning som kom til å prege store delar av verda.

**Figur 5.4** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 8

Uro og einvelde før revolusjonen

Tsarane frå Romanov-slekta styrte einveldig.
Folket levde under harde vilkår: fattigdom, lange arbeidsdagar, dårlege buforhold.
Brutal nedslåing av motstand: Massakren framfor Vinterpalasset i 1905.

Neste: Forverring under første verdskrig

Ferdig med punkt 5NesteMellomkrigstida

Punkt 6 · Europa før

Mellomkrigstida

Mellomkrigstida, frå 1918 til 1939, var ein periode prega av store politiske, økonomiske og sosiale omveltingar. Den første verdskrigen tok slutt med våpenkvila 11. november 1918. Mange feira at krigen var over, men Europa stod samtidig overfor store utfordringar etter fire år med krig.

Les for meg · Mellomkrigstida

4 min lesing Kort oppsummert

Dette skal du lære

1Vite om fascismen og nazismen som ideologiar
2Forklare framveksten av fascismen og nazismen
3Seie noko om Mussolini og Hitler
4Forklare desse omgrepa: Nasjonalsosialisme, børskrakk og ideologi

6.1Etter krigen og krakket

Tyskland hadde tapt krigen og vart hardt råka av dei politiske og økonomiske følgjene. Gjennom frå 1919 måtte landet gi frå seg landområde og koloniar, redusere militærmakta kraftig og betale krigserstatningar. Mange tyskarar oppfatta avtalen som audmjukande, og misnøya vart seinare utnytta av ytterleggåande politiske rørsler. Samtidig var det ikkje Versaillestraktaten åleine som skapte dei seinare krisene i Tyskland.

I USA var store delar av 1920-åra prega av økonomisk vekst, aukande forbruk og nye former for underhaldning. Perioden blir ofte kalla «dei glade 20-åra». Oppgangen fekk ein brå slutt etter i New York i 1929. Krakket vart starten på ei verdsomspennande økonomisk krise som blir kalla den store depresjonen. Arbeidsløysa steig kraftig, og mange menneske mista både inntekt og sparepengar.

**Figur 6.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

6.2Fascisme og nazisme

I Italia voks fram under leiing av Benito Mussolini. Fascismen la stor vekt på nasjonen, ein sterk leiar, autoritet og lydnad. Ho avviste det liberale demokratiet og politisk pluralisme. Mussolini vart statsminister i 1922, og Italia utvikla seg gradvis til eit diktatur der opposisjonen vart undertrykt.

I Tyskland voks nazismen fram under leiing av Adolf Hitler og NSDAP. Nazismen hadde fleire trekk til felles med fascismen, mellom anna sterk nasjonalisme, diktatur og motstand mot demokrati og kommunisme. Samtidig stod rasetenking og antisemittisme heilt sentralt i nazismen. Nazistane hevda at menneske kunne delast inn i ulike «rasar», og at den såkalla ariske rasen var overlegen. Jødane vart framstilte som fiendar og fekk skulda for ei rekkje problem i det tyske samfunnet.

Fascismen og nazismen fekk ikkje oppslutning av éi enkelt årsak. Etter den første verdskrigen var fleire europeiske land prega av politisk uro, økonomiske problem og frykt for revolusjon og kommunisme. I Tyskland spelte òg nederlaget i krigen og misnøya med Versaillestraktaten ei rolle.

**Figur 6.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

6.3Krise og diktatur

Den store depresjonen frå 1929 vart særleg viktig for utviklinga i Tyskland. Millionar vart arbeidsledige, og mange mista tilliten til dei demokratiske styresmaktene. Nazistane utnytta krisa gjennom propaganda og lovnader om arbeid, orden og eit sterkare Tyskland. Oppslutninga om NSDAP steig kraftig etter 1929, og Hitler vart utnemnd til rikskanslar i januar 1933.

Både Mussolini og Hitler brukte propaganda, sterke talar og politisk vald for å byggje opp makta si. Dei framstilte seg som sterke leiarar som kunne skape orden i ei tid med uro. Motstandarar vart etter kvart truga, fengsla eller fjerna, og dei demokratiske institusjonane vart svekte eller avskaffa. Begge var , og Nazi-Tyskland utvikla seg til eit der staten prøvde å kontrollere alle delar av livet til folk.

var dermed ei tid med store kontrastar. Nokre periodar var prega av økonomisk vekst og kulturell utvikling, medan andre var prega av økonomiske kriser, politisk vald og framveksten av diktatur. Mot slutten av 1930-åra førte den aggressive utanrikspolitikken til Hitler og Nazi-Tyskland til stadig større konfliktar i Europa. Då Tyskland invaderte Polen 1. september 1939, byrja den andre verdskrigen.

**Figur 6.3** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 7

Slutten på første verdskrigen (1918)

11. november 1918: Krigen er over, ei tid med lette og håp.
Konsekvensar av krigen: Fattigdom og naud, særleg i Tyskland.

Neste: Versaillestraktaten

Ferdig med punkt 6NesteDen andre verdskrigen

Punkt 7 · Europa før

Den andre verdskrigen

Den andre verdskrigen byrja i Europa 1. september 1939 og varte til 1945. Krigen i Europa tok slutt i mai 1945, medan verdskrigen først var heilt over då Japan kapitulerte i september same år. Krigen hadde mange og samansette årsaker, og for å forstå kvifor han braut ut, må vi sjå på utviklinga i Europa i mellomkrigstida.

Les for meg · Den andre verdskrigen

6 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Greie ut om årsakene til den andre verdskrig
2Forholda i Tyskland etter den første verdskrig
3Maktkamp og rivalisering (aksemaktene Tyskland + Italia + Japan)
4Framveksten av fascisme og nazisme
5Forklare kven Adolf Hitler og Winston Churchill var
6Greie ut om kva som skjedde 1. september 1939
7Forklare kva «The Battle of Britain» var
8Forklare korleis forholdet mellom Tyskland og Sovjetunionen utvikla seg frå ein ikkje-angrepspakt til «operasjon Barbarossa»
9Greie ut om synet nazistane hadde på jødar og kommunistar, og forklare korleis Nürnberglovane og operasjon Barbarossa heng saman med dette
10Greie ut om korleis slaget om Stalingrad og D-dagen blei vendepunkt i krigen

7.1Frå misnøye til diktatur

Etter den første verdskrigen vart Tyskland pålagt strenge vilkår gjennom Versaillestraktaten. Landet måtte gi frå seg landområde og alle koloniane sine, redusere militærmakta kraftig og betale krigserstatningar. Mange tyskarar oppfatta avtalen som audmjukande. Misnøya med fredsoppgjeret vart seinare utnytta av Adolf Hitler og nazistane, men Versaillestraktaten var berre éi av fleire årsaker til utviklinga som følgde.

Mellomkrigstida var prega av politisk og økonomisk uro. Den store depresjonen etter børskrakket i 1929 førte til omfattande arbeidsløyse og fattigdom. Samtidig var mange redde for kommunismen og utviklinga i Sovjetunionen. I fleire europeiske land fekk autoritære og antidemokratiske rørsler større oppslutning.

I Italia tok Benito Mussolini og fascistane makta. Mussolini vart statsminister i 1922, og Italia utvikla seg etter kvart til eit fascistisk diktatur. I Tyskland vart Adolf Hitler utnemnd til rikskanslar 30. januar 1933. Han tok altså ikkje makta gjennom eit statskupp i 1933. Derimot brukte nazistane dei neste månadene til å avskaffe demokratiet og byggje opp eit diktatur. Fullmaktslova frå mars 1933 gav Hitler høve til å lage lover utan godkjenning frå parlamentet.

Nazismen var sterkt nasjonalistisk, antidemokratisk og rasistisk. Hitler og nazistane hevda at tyskarane tilhøyrde ein overlegen «arisk rase», medan jødar og fleire andre grupper vart framstilte som mindreverdige eller som fiendar av det tyske samfunnet.

**Figur 7.1** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

7.2Raselover og opprusting

Den 15. september 1935 vart vedtekne. Dei to sentrale raselovene var Riksborgarlova og lova om vern av tysk blod og tysk ære. Lovene tok frå jødar sentrale borgarrettar og forbaud mellom anna ekteskap og seksuelle forhold mellom jødar og personar som nazistane definerte som av «tysk eller beslekta blod». Seinare vart den antijødiske lovgivinga stadig utvida, og jødane vart utestengde frå store delar av samfunnslivet.

Hitler ønskte òg å gjere Tyskland til ei sterk militær stormakt og skaffe landet større territorium. Han braut med fleire av vilkåra i Versaillestraktaten, bygde opp dei væpna styrkane gjennom ei kraftig og førte ein stadig meir aggressiv utanrikspolitikk.

Italia hadde òg og invaderte Etiopia i 1935. Tyskland og Italia innleidde eit tettare samarbeid i 1936, og same året inngjekk Tyskland og Japan Antikominternpakta. Den formelle alliansen mellom Tyskland, Italia og Japan vart seinare slått fast gjennom Tremaktspakta i 1940. Desse landa vart kjende som aksemaktene.

I august 1939 inngjekk Tyskland og Sovjetunionen ei ikkje-angrepspakt, ofte kalla Molotov–Ribbentrop-pakta. I ein hemmeleg tilleggsprotokoll delte dei delar av Aust-Europa inn i tyske og sovjetiske interessesfærar. Avtalen gjorde at Hitler kunne gå til krig mot Polen utan å frykte eit sovjetisk angrep frå aust.

**Figur 7.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

7.3Krigen bryt ut og spreier seg

Den 1. september 1939 invaderte Tyskland Polen. Storbritannia og Frankrike erklærte krig mot Tyskland 3. september. Dette blir rekna som starten på den i Europa. Den 17. september gjekk òg Sovjetunionen inn i det austlege Polen, og landet vart delt mellom Tyskland og Sovjetunionen.

I dei første åra av krigen hadde Tyskland stor militær framgang og okkuperte store delar av Europa. I 1941 angreip Tyskland Sovjetunionen. Same året vart USA trekt inn i krigen etter at Japan angreip den amerikanske marinebasen 7. desember.

Eit viktig vendepunkt kom ved Stalingrad. Den tyske hæren leid eit stort nederlag der vinteren 1942–1943. Etter dette pressa sovjetiske styrkar gradvis tyskarane vestover. På vestfronten opna dei vestlege allierte ein ny stor front då dei gjekk i land i Normandie 6. juni 1944.

**Figur 7.3** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

7.4Slutten på krigen og Holocaust

Våren 1945 rykte dei allierte inn i Tyskland frå både aust og vest. Adolf Hitler tok sitt eige liv 30. april 1945, og dei tyske styrkane kapitulerte kort tid etter. Kapitulasjonen tok til å gjelde 8. mai 1945, og krigen i Europa var dermed over.

Krigen heldt fram i Asia og Stillehavet. USA sleppte ei atombombe over Hiroshima 6. august 1945 og ei ny over Nagasaki 9. august. Sovjetunionen erklærte samtidig krig mot Japan og gjekk til angrep på japanske styrkar i Mandsjuria. Japan kunngjorde at landet ville overgi seg i august, og den formelle kapitulasjonen vart underteikna 2. september 1945. Dermed var den andre verdskrigen slutt.

Parallelt med krigføringa gjennomførte Nazi-Tyskland og deira allierte og samarbeidspartnarar Holocaust. Holocaust var den systematiske, statsorganiserte forfølginga og utryddinga av dei europeiske jødane. Om lag seks millionar jødar vart myrda. Nazistane forfølgde og drap òg millionar av andre menneske, mellom anna romar, menneske med funksjonsnedsetjingar, sovjetiske krigsfangar, polakkar og politiske motstandarar.

Den andre verdskrigen vart den mest omfattande og dødelege krigen i historia. Han endra grensene og maktforholda i verda, førte til enorme menneskelege lidingar og la grunnlaget for ei ny verdsordning. Etter krigen voks USA og Sovjetunionen fram som dei to sterkaste stormaktene, og motsetningane mellom dei utvikla seg etter kvart til den kalde krigen.

**Figur 7.4** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 11

Tyskland etter den første verdskrigen

Fredsvilkåra: Tyskland mista koloniane sine, fekk ei enorm krigsgjeld og strenge militære restriksjonar.
Misnøye og bitterheit: Kjensla av audmjuking og økonomisk ruin førte til misnøye blant tyskarane.

Neste: Maktkamp og rivalisering

Oppgåver · Punkt 7

Diskuter i gruppa

7.1Kva skjedde 1. september 1939?

7.2Kva var «The Battle of Britain»?

7.3Korleis kunne forholdet mellom Tyskland og Sovjetunionen utvikle seg frå ein ikkje-angrepspakt til «operasjon Barbarossa»

7.4Kva slags syn hadde nazistane på jødar og kommunistar, og korleis heng Nürnberglovene og operasjon Barbarossa saman med dette?

Ferdig med punkt 7NesteHolocaust

Punkt 8 · Europa før

Holocaust

Holocaust er namnet på det systematiske folkemordet på dei europeiske jødane som Nazi-Tyskland og samarbeidspartnarane deira gjennomførte frå 1933 til 1945. Om lag seks millionar jødar vart drepne. Nazistane forfølgde og drap òg millionar av andre menneske, mellom anna romar, menneske med funksjonsnedsetjingar, sovjetiske krigsfangar, polakkar, homofile, Jehovas vitne og politiske motstandarar.

Les for meg · Holocaust

3 min lesing Kort oppsummert

Dette skal du lære

1Greie ut om kva som ligg i omgrepet Holocaust, og knytte det du har lært om nazismen til dette. fortelje om kva som føregjekk i konsentrasjonsleirane, og reflektere rundt korleis noko slikt kunne skje.

8.1Rasisme blir til folkemord

Nazistane, leidde av Adolf Hitler, bygde ideologien sin på rasistiske og antisemittiske førestillingar. Dei delte menneske inn i såkalla rasar og hevda at menneske av «tysk eller beslekta blod» stod over andre. Jødane vart framstilte som ein fiende og ein trussel mot det tyske samfunnet. Etter kvart utvikla forfølginga seg til eit systematisk folkemord.

Nazistane brukte uttrykket «den endelege løysinga på jødespørsmålet» om planen om å myrde dei europeiske jødane. Millionar vart deporterte frå heimane sine, samla i gettoar, skotne i masseavrettingar eller sende til konsentrasjons- og utryddingsleirar.

**Figur 8.1** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

8.2Auschwitz

Auschwitz har blitt eit av dei sterkaste symbola på . Auschwitz var eit stort leirkompleks som både fungerte som og utryddingssenter. Minst 1,3 millionar menneske vart deporterte dit, og om lag 1,1 millionar vart drepne. Dei fleste av dei drepne var jødar.

Når transportar med jødar kom til Auschwitz-Birkenau, gjennomførte SS ofte ein seleksjon. Nokre vart valde ut til tvangsarbeid, medan mange andre – mellom anna barn, eldre og menneske som vart vurderte som ute av stand til å arbeide – vart sende direkte til gasskammera og drepne.

I gasskammera i Auschwitz-Birkenau brukte nazistane Zyklon B. Dette var eit plantevern- og desinfeksjonsmiddel som frigjorde den svært giftige gassen hydrogencyanid. Nazistane brukte stoffet til å gjennomføre massedrap.

**Figur 8.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

8.3Livet i leirane

Dei fangane som vart valde ut til tvangsarbeid, levde under svært brutale forhold. Dei fekk for lite mat, vart utsette for sjukdom, vald og hardt arbeid og levde med ein konstant risiko for å bli drepne. Det vart òg gjennomført medisinske eksperiment på fangar i Auschwitz og andre leirar.

Transportane til leirane var òg prega av store lidingar. Menneske vart ofte stua saman i godsvogner med svært lite mat og vatn og dårlege sanitære forhold. Reisa kunne vare i fleire dagar, og nokre døydde før dei kom fram. Ved ankomsten vart familiar ofte rivne frå kvarandre.

**Figur 8.3** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

8.4Kvifor vi må hugse

Holocaust viser kor langt rasisme, , propaganda og eit diktatur kan føre når menneske blir fråtekne rettane og menneskeverdet sitt. Historia handlar derfor ikkje berre om dei seks millionar jødane som vart myrda, men òg om korleis diskriminering og forfølging gradvis kunne utvikle seg til folkemord.

I dag er kunnskap om Holocaust viktig for å forstå konsekvensane av hat, rasisme og avhumanisering. Historia minner oss om kor viktig det er å verne om menneskerettar, demokrati og menneskeverdet til kvart enkelt menneske.

**Figur 8.4** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 9

Definisjon og omfang

Holocaust var eit systematisk folkemord utført av Nazi-Tyskland under den andre verdskrigen.
Om lag seks millionar jødar vart myrda, i tillegg til millionar av andre menneske.

Neste: Målgrupper for forfølging

Ferdig med punkt 8NesteNoreg under den andre verdskrigen

Punkt 9 · Europa før

Noreg under den andre verdskrigen

Noreg under den andre verdskrigen var prega av okkupasjon, motstand, samarbeid og vanskelege val. Då krigen braut ut i 1939, erklærte Noreg seg nøytralt. Denne nøytraliteten vart broten då Tyskland gjekk til angrep på Noreg 9. april 1940. Noreg var strategisk viktig på grunn av den lange kysten, plasseringa mot Nordsjøen og Atlanterhavet og transporten av svensk jernmalm gjennom Narvik. Tyskarane frykta òg at dei allierte skulle få kontroll over norske hamner og stanse malmtransporten.

Les for meg · Noreg under den andre verdskrigen

6 min lesing Kort oppsummert

Dette skal du lære

1Skrive om det tyske angrepet på Noreg fortelje om Vidkun Quisling forklare motstandskampen i Noreg under andre verdskrig fortelje om dei norske jødane, og kva som skjedde med dei både her heime og i fangenskap i Tyskland

9.1Invasjon og kuppforsøk

Vidkun Quisling, leiaren for det norske fascistiske partiet Nasjonal Samling (NS), hadde før invasjonen kontakt med leiande nazistar i Tyskland. I desember 1939 møtte han Adolf Hitler og argumenterte for ei tysk innblanding i Noreg. Quisling fekk økonomisk støtte til NS, men han vart halden utanfor den tyske militære planlegginga av invasjonen. Før hadde Nasjonal Samling svært liten oppslutning i Noreg.

Om morgonen 9. april 1940 angreip tyske styrkar fleire norske byar. Kong Haakon 7., regjeringa og Stortinget kom seg ut av Oslo, mellom anna fordi senkinga av det tyske krigsskipet «Blücher» ved Oscarsborg forseinka den tyske framrykkinga. Kongen og regjeringa avviste dei tyske krava om å overgi seg og godta Quisling som statsminister.

Same kveld prøvde Quisling å gjennomføre eit gjennom ein radiotale der han erklærte seg sjølv som statsminister. Kuppforsøket mislykkast. Kampane i Noreg heldt fram til juni 1940. Den 7. juni drog kongen og regjeringa til Storbritannia, og tre dagar seinare kapitulerte dei norske styrkane på fastlandet. Frå London heldt den norske regjeringa fram kampen på dei allierte si side.

**Figur 9.1** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

9.2Okkupasjon, motstand og samarbeid

Under okkupasjonen var det den tyske rikskommissæren Josef Terboven som hadde den øvste sivile makta i Noreg. Den 1. februar 1942 vart Quisling innsett som «ministerpresident» for ei NS-regjering. Han fekk dermed ei sentral rolle i det norske nazistiske styret, men den avgjerande makta låg framleis hos den tyske okkupasjonsmakta.

Etter krigen vart Quisling stilt for retten i landssvikoppgjeret. Han vart dømd for mellom anna og medverknad til drap og vart avretta i oktober 1945.

Nordmenn reagerte ulikt på okkupasjonen. Dei fleste støtta ikkje Nasjonal Samling, men kvardagen heldt fram under eit autoritært okkupasjonsstyre. Nokre nordmenn samarbeidde aktivt med tyskarane eller melde seg inn i NS, medan andre deltok i motstandskampen. Mange prøvde først og fremst å få kvardagen og familien til å fungere under vanskelege forhold.

Motstandskampen tok mange former. var den største militære motstandsorganisasjonen og hadde som hovudmål å byggje opp ein hemmeleg hær som kunne hjelpe til når Noreg skulle frigjerast. Først mot slutten av krigen vart Milorg i større grad involvert i sabotasje og væpna aksjonar.

Den sivile motstanden blir ofte omtalt som Sivorg. Han omfatta mellom anna spreiing av illegale aviser og informasjon, protestar mot nazifisering, økonomisk støtte og hjelp til menneske som måtte flykte. Andre grupper dreiv etterretning og sabotasje, og mange hjelpte flyktningar over grensa til Sverige.

**Figur 9.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

9.3Forfølginga av dei norske jødane

Dei norske jødane vart særleg hardt ramma av den nazistiske okkupasjonen. Dei vart registrerte, fråtekne eigedom og andre rettar og etter kvart arresterte. Ordren om deportasjon kom frå den tyske okkupasjonsmakta, men norsk politi, særleg det nazifiserte Statspolitiet, gjennomførte store delar av arrestasjonane. Også andre norske politifolk og medlemmer av nazistiske organisasjonar deltok.

Den 26. november 1942 vart 529 jødar deporterte frå Oslo med skipet «Donau». Til saman vart 773 jødar deporterte frå Noreg under krigen. Dei fleste vart sende til Auschwitz-Birkenau, og berre 38 av dei deporterte overlevde. Om lag 1200 jødar klarte å flykte, hovudsakleg til Sverige, mange med hjelp frå norske motstandsgrupper, venner og naboar.

Etter krigen kom nokre av dei overlevande tilbake til eit Noreg der familiar var utsletta og heimar, verksemder og eigedelar hadde vore beslaglagde. Mange fekk delar av eigedommen sin tilbake, men tilbakeføringssystemet tok ikkje godt nok omsyn til dei særlege konsekvensane Holocaust hadde hatt for den jødiske minoriteten. For enkelte vart prosessen lang og vanskeleg.

**Figur 9.3** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

9.4Oppgjer og orsaking

På slutten av 1990-åra gjennomførte norske styresmakter eit historisk og moralsk oppgjer med den økonomiske behandlinga av den jødiske minoriteten. Stortinget vedtok i 1999 eit individuelt og kollektivt økonomisk oppgjer. Ein del av midlane vart mellom anna brukt til å sikre jødisk kultur i Noreg og til å opprette eit senter for studiar av Holocaust og livssynsminoritetar.

Den formelle orsakinga for nordmenn si deltaking i arrestasjonane og deportasjonane kom seinare. På den internasjonale Holocaustdagen 27. januar 2012 bad statsminister Jens Stoltenberg om orsaking for måten norske jødar vart behandla på under krigen og framheva særleg deltakinga til norske politifolk og andre nordmenn.

Historia om Noreg under den andre verdskrigen viser at okkupasjonen ikkje berre handla om kampen mellom Noreg og Tyskland. Ho handlar òg om vala menneske tok under eit diktatur: motstand, samarbeid, tilpassing, flukt og hjelp til andre. Derfor er perioden viktig for å forstå både norsk krigshistorie og spørsmål om demokrati, ansvar og menneskeverd.

**Figur 9.4** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 9

Nøytralitetspolitikk og tysk interesse

Mellomkrigstida: Noreg opprettheldt nøytraliteten sin.
Strategisk plassering: Auka interesse frå Tyskland og Storbritannia.
Vidkun Quisling: Hemmelege samtalar med Hitler, leiar for Nasjonal Samling.

Neste: Den tyske invasjonen 9. april 1940

Ferdig med punkt 9NesteSlutten på den andre verdskrigen

Punkt 10 · Europa før

Slutten på den andre verdskrigen

Slutten på den andre verdskrigen i 1945 markerte ei dramatisk vending i verdshistoria. Etter fleire år med krig pressa dei vestlege allierte seg inn i Tyskland frå vest, medan sovjetiske styrkar rykte fram frå aust. I april 1945 omringa sovjetiske styrkar Berlin, og Nazi-Tyskland var i ferd med å bryte saman. Adolf Hitler tok sitt eige liv 30. april 1945. Kort tid etter kapitulerte dei tyske styrkane, og kapitulasjonen tok til å gjelde 8. mai. Krigen i Europa var dermed over.

Les for meg · Slutten på den andre verdskrigen

5 min lesing Kort oppsummert

Dette skal du lære

1Skaffe seg oversikt over korleis andre verdskrig slutta

10.1Frigjering og kapitulasjon

I Noreg hadde den tyske okkupasjonen vart i fem år. Då dei tyske styrkane kapitulerte, vart frigjeringa feira over heile landet. Kong Haakon 7. og regjeringa kunne etter kvart vende heim frå eksilet i Storbritannia.

I Asia heldt krigen fram. Den 6. august 1945 sleppte USA ei over Hiroshima, og 9. august vart ei ny bombe sleppt over Nagasaki. Mellom desse angrepa erklærte Sovjetunionen krig mot Japan og gjekk til angrep på japanske styrkar i Mandsjuria. Japan godtok i august, og den formelle kapitulasjonen vart underteikna 2. september 1945. Dermed var den andre verdskrigen endeleg over.

**Figur 10.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

10.2Dødsmarsjar og redningsaksjonar

Mot slutten av krigen prøvde nazistane å evakuere mange konsentrasjonsleirar før dei allierte styrkane nådde fram. Fangar vart tvinga ut på lange marsjar under svært brutale forhold. Desse har fått namnet dødsmarsjane. Tusenvis døydde av svolt, kulde, utmatting eller vart drepne undervegs. Då dei allierte frigjorde leirane, møtte dei utmagra fangar, likhaugar og spor etter omfattande massedrap.

Ein viktig redningsaksjon mot slutten av krigen var . Aksjonen vart gjennomført av Svensk Røde Kors under leiing av Folke Bernadotte. Målet var først og fremst å hente norske og danske fangar ut av tyske konsentrasjonsleirar. Seinare vart òg andre fangar redda. Svensk Røde Kors reknar i dag med at om lag 15 000 menneske vart redda gjennom aksjonen.

Aksjonen har samtidig vore diskutert og kritisert. Han prioriterte i starten skandinaviske fangar framfor andre grupper som var i større fare, mellom anna jødar og fangar frå Aust-Europa. Som ein del av forhandlingane med nazistane vart fangar òg flytta mellom leirar for å samle dei skandinaviske fangane. Samtidig redda aksjonen tusenvis av menneskeliv i dei siste vekene av krigen.

10.3Oppgjeret etter krigen

Etter krigen låg store delar av Tyskland i ruinar. Landet vart delt inn i fire okkupasjonssoner som vart styrte av USA, Storbritannia, Frankrike og Sovjetunionen. Berlin vart òg delt i fire sektorar. Dei allierte skulle mellom anna avmilitarisere og denazifisere Tyskland og byggje opp nye politiske institusjonar.

Eit viktig rettsoppgjer fann stad i . Der vart leiande personar frå naziregimet stilte for retten for mellom anna krigsbrotsverk og brotsverk mot menneskeslekta. I tillegg vart mange andre personar stilte for retten i seinare prosessar i dei ulike okkupasjonssonene.

var namnet på arbeidet med å fjerne nazistisk innverknad frå tysk politikk, samfunnsliv og offentlege institusjonar. Tidlegare nazistar kunne miste stillingane sine, bli arresterte eller stilte for retten. Prosessen vart gjennomført på ulike måtar i dei fire okkupasjonssonene. Etter kvart som den kalde krigen utvikla seg, endra òg prioriteringane seg. I vest vart politisk og økonomisk gjenoppbygging stadig viktigare, medan den sovjetiske sona vart bygd om etter ein sovjetisk sosialistisk modell.

**Figur 10.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

10.4Ei ny verdsordning

Krigen endra maktbalansen i verda. USA og Sovjetunionen stod fram som dei to dominerande supermaktene, medan dei europeiske stormaktene Storbritannia og Frankrike var svekte etter krigen. Samtidig voks motsetningane mellom Sovjetunionen og dei vestlege landa. Europa vart etter kvart delt i ein vestleg og ein sovjetiskdominert del, og dette la grunnlaget for den kalde krigen.

Slutten på den andre verdskrigen førte dermed både til frigjering og til starten på ei ny politisk verdsordning. Krigen var over, men verda stod overfor enorme utfordringar med gjenoppbygging, rettsoppgjer, flyktningar og nye konfliktar mellom dei tidlegare allierte.

**Figur 10.3** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 7

Slutten på andre verdskrigen

Tyskland
Allierte kryssar tyske grenser i 1945.
Adolf Hitler tek sitt eige liv 30. april 1945.
Tysk kapitulasjon 8. mai 1945.
Noreg
Fem års okkupasjon tek slutt.
Feiring av frigjering i gatene.
Japan
Kapitulerer 15. august 1945.
Følgjer etter atombombene i Hiroshima og Nagasaki.

Neste: Frigjeringa av konsentrasjonsleirane

Ferdig med punkt 10NesteEtterkrigstida

Punkt 11 · Europa før

Etterkrigstida

Etterkrigstida var prega av store endringar, gjenoppbygging og håp om ei fredelegare framtid. I Noreg blir 8. mai 1945 rekna som frigjeringsdagen etter fem år med tysk okkupasjon. Folk feira i gatene, og mange kjende på både glede, lettnad og forventningar om ei betre framtid. Delar av Finnmark hadde allereie blitt frigjorde av sovjetiske styrkar hausten 1944.

Les for meg · Etterkrigstida

4 min lesing Kort oppsummert

Dette skal du lære

1Få oversikt over dei nye politiske, sosiale og økonomiske forholda etter andre verdskrigen.

11.1Gjenoppbygging og FN

Einar Gerhardsen vart ein sentral politikar i gjenoppbygginga av Noreg. I juni 1945 vart han statsminister i ei samlingsregjering med representantar frå fleire politiske parti og frå heimefronten. Eit viktig mål var å samarbeide om å byggje opp landet etter krigen. Seinare same året fekk Arbeidarpartiet fleirtal ved stortingsvalet, og Gerhardsen heldt fram som statsminister.

Etter krigen ønskte mange land å skape eit sterkare internasjonalt samarbeid for å hindre nye verdskrigar. Dei sameinte nasjonane () vart derfor oppretta i 1945. Representantar frå 50 land møttest i San Francisco for å utarbeide FN-pakta, og organisasjonen vart formelt oppretta 24. oktober 1945. Målet var mellom anna å fremje fred, tryggleik og samarbeid mellom statar.

FN bygde vidare på erfaringane frå , som vart oppretta etter den første verdskrigen, men som ikkje hadde klart å hindre nye store konfliktar. Etter den andre verdskrigen ønskte statane derfor å etablere ein internasjonal organisasjon med breiare oppslutning og sterkare verkemiddel.

**Figur 11.1** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

11.2Teknologi og europeisk samarbeid

Etter krigen gjekk den teknologiske utviklinga raskt vidare. Teknologi som hadde blitt utvikla eller vidareutvikla under krigen, mellom anna innan flyging, radar, elektronikk og databehandling, fekk etter kvart nye bruksområde i det sivile samfunnet. Dette bidrog til utvikling innan industri, kommunikasjon, forsking og medisin.

I Vest-Europa voks det òg fram eit tettare samarbeid mellom fleire land. I 1951 underteikna Frankrike, Vest-Tyskland, Italia, Belgia, Nederland og Luxembourg avtalen om Det europeiske kol- og stålfellesskapet. Avtalen tok til å gjelde i 1952. Ved å leggje produksjonen av kol og stål under felles kontroll ønskte landa både økonomisk samarbeid og å gjere ein ny krig mellom særleg Frankrike og Tyskland mindre sannsynleg. Fellesskapet vart eit viktig første steg mot den europeiske integrasjonen som seinare førte fram til EU.

**Figur 11.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

11.3Starten på den kalde krigen

Samtidig voks spenningane mellom USA og Sovjetunionen. Dei to landa hadde samarbeidd mot Nazi-Tyskland under krigen, men hadde svært ulike politiske og økonomiske system og ulike syn på korleis Europa skulle utvikle seg etter krigen. Sovjetunionen fekk sterk innverknad over landa i Aust-Europa, medan USA fekk ei sentral rolle i Vest-Europa. Denne utviklinga vart starten på den kalde krigen.

Den kalde krigen var ein langvarig politisk, militær og ideologisk konflikt mellom to maktblokker. USA og dei vestlege allierte stod på den eine sida, medan Sovjetunionen og dei kommunistiske statane i Aust-Europa stod på den andre. Dei to gjekk aldri til direkte storkrig mot kvarandre, men konkurrerte om militær makt, teknologi og politisk innverknad.

I 1946 heldt den tidlegare britiske statsministeren Winston Churchill ein tale i Fulton i USA der han sa at eit «» hadde senka seg over Europa. Uttrykket vart eit kjent bilete på den politiske og ideologiske delinga mellom Aust- og Vest-Europa. Churchill fann ikkje opp sjølve uttrykket, men talen hans gjorde det verdskjent.

Etterkrigstida vart dermed både ei tid for gjenoppbygging og internasjonalt samarbeid og starten på ein ny konflikt mellom dei to supermaktene USA og Sovjetunionen. Samtidig vart grunnlaget lagt for institusjonar og samarbeid som FN og det som seinare skulle utvikle seg til EU.

**Figur 11.3** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 7

Feiringa av fridommen i Noreg (8. mai 1945)

Folk feira i gatene med norske flagg
Sterke kjensler av glede og lette
Einar Gerhardsen sin tale om samarbeid og fred

Neste: Opprettinga av Dei sameinte nasjonane (FN)

Ferdig med punkt 11NesteDen kalde krigen

Punkt 12 · Europa før

Den kalde krigen

Den kalde krigen var ein lang periode med politisk, militær og ideologisk rivalisering mellom USA og Sovjetunionen og deira allierte. Konflikten voks fram etter den andre verdskrigen og varte fram til slutten av 1980-åra og byrjinga av 1990-åra. Han blir kalla «kald» fordi USA og Sovjetunionen aldri gjekk til direkte storkrig mot kvarandre. I staden konkurrerte dei om makt og innverknad gjennom mellom anna våpenkappløp, propaganda, romfart og krigar i andre delar av verda.

Les for meg · Den kalde krigen

5 min lesing Kort oppsummert

Dette skal du lære

1Forklare hovudårsakene til den kalde krigen og korleis Truman-doktrinen markerte starten på USAs politikk for å hindre spreiinga av kommunisme. Identifisere og beskrive nøkkelhendingar under den kalde krigen, som Cubakrisa, Berlinmuren og Sovjetunionen sin inngrep i Afghanistan. Forstå og forklare korleis og kvifor den kalde krigen tok slutt, med særleg fokus på hendingane som førte til fallet av Berlinmuren og oppløysinga av Sovjetunionen.

12.1Eit delt Europa

Konflikten var sterkt prega av ideologiske skilnader. USA leidde ein vestleg blokk der marknadsøkonomi og liberalt demokrati stod sentralt, medan Sovjetunionen var ein kommunistisk eittpartistat med ein statskontrollert økonomi. Begge supermaktene ønskte å sikre og utvide innverknaden sin internasjonalt.

Etter den andre verdskrigen var store delar av Europa øydelagde og trong omfattande gjenoppbygging. USA lanserte i 1947, som gav økonomisk støtte til europeiske land. Sovjetunionen valde å ikkje delta og hindra òg fleire av dei austeuropeiske landa som stod under sovjetisk innverknad, i å ta imot hjelpa. Dette var med på å forsterke delinga mellom Aust- og Vest-Europa.

Winston Churchill hadde allereie i 1946 brukt uttrykket «jernteppe» om den stadig tydelegare delinga av Europa. På den eine sida stod dei vestlege landa, medan Sovjetunionen fekk sterk politisk kontroll og innverknad over ei rekkje kommunistiske statar i Aust-Europa.

Den militære delinga vart tydeleg då NATO vart oppretta i 1949. NATO var ein forsvarsallianse mellom USA, Canada og fleire vesteuropeiske land, mellom dei Noreg. Då Vest-Tyskland vart medlem av NATO i 1955, oppretta Sovjetunionen og fleire kommunistiske land i Aust-Europa . Europa vart dermed delt i to rivaliserande militære blokker.

**Figur 12.1** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

12.2Våpenkappløp og kriser

Eit viktig kjenneteikn ved var våpenkappløpet. Både USA og Sovjetunionen bygde opp store mengder atomvåpen. Frykta for at ein krig mellom supermaktene skulle utvikle seg til ein øydeleggjande atomkrig, prega store delar av perioden.

Ein av dei farlegaste episodane var i oktober 1962. Sovjetunionen hadde plassert atomrakettar på Cuba, like utanfor kysten av USA. Då USA oppdaga rakettane, oppstod ein svært spent konfrontasjon mellom dei to supermaktene. I fleire dagar frykta mange at verda stod på randa av atomkrig.

Krisa enda med eit kompromiss. Sovjetunionen gjekk med på å fjerne rakettane frå Cuba, medan USA offentleg lova å ikkje invadere Cuba. I tillegg gjekk USA i løynd med på å fjerne amerikanske Jupiter-rakettar frå Tyrkia.

USA og Sovjetunionen støtta òg motsette sider i fleire krigar og konfliktar. Dette blir ofte kalla stadfortredarkrigar. Koreakrigen og Vietnamkrigen er to kjende døme. USA støtta antikommunistiske styresmakter og styrkar, medan Sovjetunionen og i fleire tilfelle Kina støtta kommunistiske sider. Slike konfliktar førte til enorme menneskelege tap, sjølv om dei to supermaktene unngjekk ein direkte krig mot kvarandre.

**Figur 12.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

12.3Slutten på den kalde krigen

På 1980-talet fekk Sovjetunionen stadig større økonomiske og politiske problem. I 1985 vart Mikhail Gorbatsjov leiar for Sovjetunionen. Han innførte reformene , som betydde større openheit, og , som skulle endre og effektivisere det sovjetiske systemet. Reformene førte til større rom for offentleg kritikk, men dei bidrog òg til at svakheitene i systemet vart tydelegare.

Mot slutten av 1980-åra mista Sovjetunionen gradvis kontrollen over dei kommunistiske regima i Aust-Europa. I 1989 fall fleire av desse styresmaktene, og 9. november same året vart Berlinmuren opna. Muren hadde sidan 1961 vore eit av dei sterkaste symbola på delinga mellom aust og vest.

Warszawapakta vart oppløyst i 1991, og i desember same året vart Sovjetunionen oppløyst. Dei 15 sovjetrepublikkane vart sjølvstendige statar. Dette blir vanlegvis rekna som den endelege avslutninga på den kalde krigen, sjølv om prosessen hadde vore i gang gjennom fleire år.

Den kalde krigen forma internasjonal politikk i nesten eit halvt hundreår. Han påverka Europa, Asia, Afrika og Latin-Amerika og førte til våpenkappløp, romkappløp, propaganda og ei rekkje krigar og konfliktar. Samtidig viser perioden kor farleg rivalisering mellom atommakter kan vere, og kor viktig diplomati kan vere for å hindre at konfliktar utviklar seg til krig.

**Figur 12.3** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 10

Bakgrunn

Konflikt mellom USA (kapitalisme, demokrati) og Sovjetunionen (kommunisme, totalitært regime)
Starta etter andre verdskrigen, varte frå 1945 til tidleg på 1990-talet

Neste: Marshall-hjelpa og Jernteppet

Ferdig med punkt 12NesteNynazisme

Punkt 13 · Europa før

Nynazisme

Hatretorikk, antisemittisme og rasisme finst framleis i europeiske samfunn. Også i Noreg finst det døme på at ordet «jøde» blir brukt som skjellsord. Norske styresmakter peikar framleis på dette som eit problem, og nyare undersøkingar viser at jødiske barn og unge kan oppleve utryggleik, hets og ekskludering.

Les for meg · Nynazisme

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forklare korleis hat-retorikk og fordommar mot jødar og andre minoritetar er framleis til stades i Europa, inkludert i Noreg, og diskutere korleis dette fenomenet er knytt til historiske og samtidige samfunnsforhold. Analysere konsekvensane av hat og rasisme i samfunnet, med spesiell vekt på korleis slike haldningar kan føre til diskriminering og vald, ved å bruke Holocaust som eit sentralt døme på dei ytste konsekvensane av hatfylt ideologi.

13.1Hat og fordommar

Problemet gjeld ikkje berre antisemittisme. Ulike minoritetar kan bli utsette for rasisme, og hatefulle ytringar. Slike ytringar kan spreie seg både i det offentlege rommet og på internett og i sosiale medium. Europarådet arbeider framleis med å overvake og motarbeide rasistiske og andre hatefulle ytringar i Europa.

Det er samtidig viktig å skilje mellom og sakleg politisk usemje. Menneske kan til dømes vere usamde om innvandrings- og flyktningpolitikk utan at synspunkta deira dermed er hatefulle. Hatretorikk oppstår når menneske eller grupper blir angripne, nedvurderte eller framstilte som mindreverdige på grunn av til dømes religion, etnisk bakgrunn eller andre eigenskapar.

Fordommar byggjer ofte på generaliseringar, feilinformasjon og førestillingar om grupper av menneske. Derfor er det viktig å kunne skilje mellom dokumentert kunnskap, meiningar og påstandar som ikkje kan underbyggjast. Ord kan påverke haldningar, og hatefulle førestillingar kan bidra til diskriminering og trakassering.

**Figur 13.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

13.2Holocaust-fornekting

Holocaust viser på ein ekstrem måte kva systematisk antisemittisme og avhumanisering kan føre til. Holocaust var det systematiske folkemordet på dei europeiske jødane under Nazi-Tyskland og samarbeidspartnarane deira. Om lag seks millionar jødar vart myrda. Hendingane er svært godt dokumenterte gjennom mellom anna nazistiske dokument, fotografi, fysiske spor, vitneforklaringar og materiale frå rettsoppgjera etter krigen.

Likevel finst det menneske som fornektar eller forvrengjer Holocaust. inneber forsøk på å avvise etablerte historiske fakta om folkemordet, til dømes ved å hevde at Holocaust ikkje fann stad eller ved å nekte for sentrale delar av utryddinga. Holocaust-fornekting og -forvrenging blir rekna som former for antisemittisme.

Det er viktig å skilje Holocaust-fornekting frå historisk revisjon. Historikarar vurderer og endrar stadig tolkingar av fortida når dei finn nye kjelder eller får ny kunnskap. Dette er ein naturleg del av historiefaget. Å fornekte godt dokumenterte historiske hendingar er derimot ikkje det same som fagleg revisjon.

**Figur 13.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

13.3Kjeldekritikk og kunnskap

er derfor særleg viktig når vi arbeider med Holocaust, den andre verdskrigen og andre konfliktfylte delar av historia. Vi bør undersøkje kven som står bak informasjonen, kva kjelder som blir brukte, om påstandane kan dokumenterast, og om informasjonen samsvarer med det historikarar og forsking har funne.

Kunnskap, kritisk tenking og open samtale er viktige verkemiddel mot fordommar, rasisme og antisemittisme. Eit demokratisk samfunn er avhengig av at menneske kan vere usamde og diskutere vanskelege spørsmål, samtidig som menneskeverdet og rettane til andre blir respekterte.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 8

Hat-retorikk i Europa

Bruk av «jøde» som skjellsord i norske skulegardar.
Framleis til stades i europeiske samfunn mot minoritetar, innvandrarar, og flyktningar.

Neste: Diskusjonar om flyktningpolitikk

Oppgåver · Punkt 13

Diskuter i gruppa

13.1Kva kjenneteiknar nynazisme, og kva har han til felles med nazismen før 1945?

13.2Kvifor trur du nokon blir trekte mot nynazistiske miljø i dag?

13.3Kva er skilnaden på hatretorikk og sakleg politisk usemje?

13.4Korleis kan Holocaust-fornekting skade samfunnet, og korleis kan kjeldekritikk hjelpe mot det?

13.5Kva kan skular, familiar og samfunnet gjere for å motarbeide rasisme og antisemittisme?

Ferdig med punkt 13Til toppen

Europa før – oversikt over opplegget

Lærarpakke

Europa før

Samfunnsfag · iSamfunnetPunkt 1–13

I pakken

PresentasjonarPowerPoint og PDF, med lærarnotat og viktige omgrep – éin for kvar del

ArbeidshefteSpørsmål til kvar tekst, faktaboksar og varierte oppgåver

Test deg sjølvFleirvalstest til kvar del – òg til Microsoft Forms og Kahoot

TemavurderingFleirvalstest, skriftleg prøve og omgrepsprøve for heile temaet

Fasit til lærarenMed poengtolking og forslag til svar

Sjå opplegget på skolefag.com289 kr

Nynorsk og bokmålLisens for éin lærarNedlasting rett etter kjøp

Lærarinnhald

Ressursar for lærarar

Bruk tildelt passord for tilgang til temaspørsmål, omgrep, oppgåver, aktivitetar og ulikt vurderingsmateriale.