Europa no

8 punkt · om lag 25 minutt lesing

Europa er eit kontinent rikt på historie, kultur og politisk mangfald. Den europeiske unionen (EU) står sentralt som ein politisk og økonomisk union mellom 27 medlemsland som arbeider for fred, stabilitet og velstand. Noreg, sjølv ikkje medlem av EU, deltek gjennom EØS-avtalen, som sikrar nær samhandling. Tyskland, som Europas største økonomi, spelar ei nøkkelrolle i EU. Russland, delvis i Europa, står ofte i kontrast til vestlege land, særleg i lys av nylege konfliktar. Nye krigar og konfliktar, som konflikten i Ukraina, utgjer alvorlege utfordringar for kontinentet, saman med politiske spenningar og økonomiske utfordringar. Europa står overfor ei tid der samarbeid og dialog blir stadig viktigare for å møte desse utfordringane.

Start med punkt 1

Punkt 1 · Europa no

Europa

Europa er ein verdsdel med stort mangfald når det gjeld kultur, språk, historie, levekår og politiske system. Europa er den nest minste verdsdelen i areal, etter Oseania, men har likevel ei stor folkesetnad. I 2025 budde det om lag 744 millionar menneske i Europa. Dermed er Europa den tredje mest folkerike verdsdelen etter Asia og Afrika.

Les for meg · Europa

5 min lesing Kort oppsummert

Dette skal du lære

1Namngje og plassere ulike land geografisk.
2Notere særtrekk ved dagens Europa.

1.1Kvar går grensene til Europa?

Det er ikkje alltid enkelt å trekkje ei heilt tydeleg grense rundt Europa. Europa og Asia heng saman i eitt stort landområde som blir kalla . Den vanlege geografiske grensa blir trekt langs mellom anna Uralfjella, områda ved Kaspihavet og Kaukasus og dei tyrkiske sunda. Land som Russland og Tyrkia har derfor område i både Europa og Asia.

Island ligg ute i Nord-Atlanteren og blir rekna som ein del av Europa. Geologisk ligg øya på grensa mellom den nordamerikanske og den eurasiske kontinentalplata. Dette viser at geografiske, geologiske og kulturelle grenser ikkje alltid er heilt like.

Kor mange land Europa består av, kjem an på kva geografiske og politiske definisjonar ein bruker. FN bruker ei statistisk inndeling der Europa omfattar 48 land og område. Nokre andre oversikter kan bruke eit litt anna tal. Det er derfor betre å vere merksam på kva definisjon ein bruker, enn å seie at det finst eitt heilt eintydig svar.

1.2Store skilnader mellom landa

Dei europeiske landa er svært forskjellige. Nokre er store i areal og folketal, medan andre er svært små. Vatikanstaten, som ligg inne i Roma, er den minste sjølvstendige staten i verda. Russland er på si side det største landet i verda og strekkjer seg over både Europa og Asia.

varierer òg mykje mellom og innanfor dei europeiske landa. Det finst skilnader i inntekt, arbeidsløyse, utdanning, helse og moglegheiter i arbeidslivet. Nokre område har opplevd større økonomiske utfordringar enn andre, og skilnadene mellom rike og fattige er større i enkelte land enn i andre. Kvinner si deltaking i arbeidslivet varierer òg mellom ulike delar av Europa.

Europa har eit stort kulturelt og språkleg mangfald. Når ein reiser mellom europeiske land, kan ein møte nye språk, mattradisjonar, religionar, høgtider og levemåtar. Samtidig har mange europeiske land politiske ideal knytte til demokrati, menneskerettar, og personleg fridom. Korleis desse verdiane blir praktiserte, varierer likevel frå land til land.

1.3Europa etter Berlinmuren

Fallet av Berlinmuren 9. november 1989 vart eit viktig symbol på slutten av delinga mellom Aust- og Vest-Europa. I åra som følgde, gjekk mange land i Sentral- og Aust-Europa gjennom store politiske og økonomiske endringar. Fleire innførte demokratiske styresett og .

Mange av desse landa vart seinare medlemmer av EU. I 2004 vart mellom anna Polen, Tsjekkia, Slovakia, Ungarn, Estland, Latvia, Litauen og Slovenia medlemmer. Bulgaria og Romania kom med i 2007, og Kroatia i 2013. EU har i dag 27 medlemsland.

Utvidinga av EU og eit tettare europeisk samarbeid har gjort det enklare for mange menneske å reise, studere og arbeide på tvers av landegrenser. For Noreg har EØS-avtalen og deltakinga i Schengen-samarbeidet òg gjort kontakten med store delar av Europa tettare.

1.4Ein verdsdel i endring

Samtidig er ikkje demokrati og politiske rettar noko som kan takast for gitt. Europeiske land har ulike utfordringar knytte til mellom anna rettsstat, politiske konfliktar, desinformasjon og vern av sivile og politiske rettar. Undersøkingar av demokrati og fridom viser at utviklinga går i ulik retning i forskjellige europeiske land.

Europa er derfor ein verdsdel i stadig endring. Historia har skapt både konfliktar og samarbeid, medan dagens Europa er prega av stort kulturelt, økonomisk og politisk mangfald. For å forstå Europa må vi derfor både sjå på det som bind landa saman, og på dei store forskjellane mellom dei.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 4

Geografisk og politisk definisjon av Europa

Europa er den nest minste verdsdelen, men den tredje mest folkerike.
Verdsdelen inkluderer land som ligg både i Europa og Asia (Russland og Tyrkia) og land som geografisk ligg mellom Europa og Nord-Amerika (Island).
Totalt omfattar Europa 48 land, frå dei minste som Vatikanstaten til dei største som Russland.

Neste: Det ulike Europa

Ferdig med punkt 1NesteEU

Punkt 2 · Europa no

EU

Europeisk samarbeid har lenge vore eit viktig tema i historia til kontinentet. Etter fleire hundreår med krigar og konfliktar voks det etter den andre verdskrigen fram eit ønske om tettare samarbeid mellom europeiske land. I dag er Den europeiske unionen (EU) det mest omfattande politiske og økonomiske samarbeidet i Europa. EU har 27 medlemsland som samarbeider på ei rekkje område, mellom anna økonomi, handel, miljø, tryggleik og politikk.

Les for meg · EU

4 min lesing Kort oppsummert

Dette skal du lære

1Forklare kva for land som er medlemmar av EU.
2Beskrive utviklinga av medlemslanda i EU.
3Forske på grunnar til at land vel medlemskap i EU.

2.1Frå kol og stål til EU

Ein enkel måte å forstå på er å sjå på det som eit fellesskap der land har valt å samarbeide om saker dei meiner det er nyttig å løyse saman. Frankrike og Vest-Tyskland spelte ei særleg viktig rolle i starten, men dei var ikkje åleine. Belgia, Frankrike, Italia, Luxembourg, Nederland og Vest-Tyskland var dei seks landa som grunnla Det europeiske kol- og i 1951. Målet var mellom anna å knyte landa så tett saman økonomisk at ein ny krig mellom dei skulle bli mindre sannsynleg.

Samarbeidet vart etter kvart utvida til fleire område og fleire land. Det utvikla seg først til Det europeiske økonomiske fellesskapet (EEC/EF) og seinare til EU. I dag består EU av 27 medlemsland. Storbritannia valde gjennom ei folkerøysting i 2016 å forlate EU og gjekk formelt ut av unionen 31. januar 2020.

**Figur 2.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

2.2Noreg og dei fire fridommane

Noreg er ikkje medlem av EU, men samarbeider tett med unionen. Gjennom EØS-avtalen er Noreg, Island og Liechtenstein ein del av i EU. Det betyr at – fri rørsle av varer, personar, tenester og kapital – også gjeld mellom Noreg og EU-landa. Noreg deltek dessutan i ei rekkje europeiske samarbeidsprogram og bidreg økonomisk gjennom mellom anna EØS-midlane.

Dei fire fridommane er ein sentral del av det europeiske økonomiske samarbeidet. Målet er å gjere det enklare å handle, arbeide, studere og tilby tenester på tvers av landegrensene. Ein norsk arbeidstakar kan til dømes søkje arbeid i andre EØS-land, og norske bedrifter får tilgang til den indre marknaden etter mange av dei same reglane som bedrifter i EU.

Samtidig blir konsekvensane av den frie rørsla diskuterte. Arbeidsinnvandring kan gi bedrifter tilgang til arbeidskraft og gi menneske nye moglegheiter til å arbeide i andre land. På den andre sida finst det diskusjonar om lønsvilkår, arbeidsforhold og risikoen for . Europeisk samarbeid handlar derfor både om moglegheiter og om korleis felles reglar skal utformast og handhevast.

**Figur 2.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

2.3Medlemskap og usemje

Det er fleire grunnar til at land ønskjer EU-medlemskap. Tilgang til den indre marknaden, større moglegheiter for handel og investeringar, politisk samarbeid og tryggare rammer for samarbeid med andre europeiske land kan vere viktige grunnar. Land som ønskjer medlemskap, må samtidig oppfylle krav til mellom anna demokrati, rettsstat, menneskerettar og ein fungerande marknadsøkonomi. Medlemskap inneber òg at landet må følgje felles EU-reglar på ei rekkje område.

EU-samarbeidet betyr ikkje at medlemslanda alltid er einige. Landa har ulike interesser og kan vere usamde om mellom anna økonomi, migrasjon, miljøpolitikk, energipolitikk og kor mykje makt som skal liggje hos EU framfor hos dei enkelte statane. Ein viktig del av samarbeidet er derfor å forhandle og finne kompromiss.

Europeisk samarbeid viser korleis land som tidlegare låg i krig med kvarandre, kan byggje institusjonar for samarbeid. Samtidig er EU eit politisk prosjekt som stadig blir diskutert og endra. Nokre ønskjer tettare samarbeid mellom medlemslanda, medan andre ønskjer at meir makt skal liggje hos dei nasjonale styresmaktene. EU er derfor både eit økonomisk og politisk samarbeid og ein arena for usemje om korleis Europa skal utvikle seg.

**Figur 2.3** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 8

Bakgrunn for samarbeid

Mange europeiske land har ei historie med konfliktar og krigar.
Skifta til samarbeid etter hundreår med uro.

Neste: Den europeiske unionen (EU)

Ferdig med punkt 2NesteNoreg i Europa

Punkt 3 · Europa no

Noreg i Europa

Noreg har eit nært forhold til resten av Europa. Geografisk ligg Noreg i Nord-Europa, men landet er ikkje medlem av Den europeiske unionen (EU). Likevel er Noreg tett knytt til andre europeiske land gjennom handel, arbeidsliv, kultur, utdanning og politisk samarbeid.

Les for meg · Noreg i Europa

5 min lesing Kort oppsummert

Dette skal du lære

1Snakke om Noreg sitt forhold til EU
2Setje opp argument for og mot norsk medlemskap i EU.

3.1Tette band til Europa

Europa er det viktigaste handelsområdet for Noreg. Storbritannia, Tyskland og Sverige er blant dei viktigaste handelspartnarane våre, og i 2025 gjekk 86 prosent av den norske vareeksporten til europeiske land. Olje og gass står for ein stor del av eksporten, men fisk, metall og andre varer er òg viktige.

Noreg er òg kulturelt og sosialt knytt til resten av Europa. Mange som bur i Noreg, har bakgrunn frå andre europeiske land, og nordmenn reiser mykje på ferie, studerer og arbeider i andre delar av Europa. På skulen lærer mange språk som engelsk, spansk, fransk og tysk, noko som gjer det lettare å kommunisere på tvers av landegrensene.

Arbeidsmarknaden er òg tett knytt saman. Arbeidstakarar frå andre europeiske land jobbar i ei rekkje norske næringar, til dømes bygg og anlegg, industri, helse og service. Samtidig kan nordmenn arbeide i andre land innanfor EØS. Dette er ein del av prinsippet om fri rørsle av personar.

**Figur 3.1** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

3.2Nei til EU, ja til EØS

Noreg har to gonger halde om medlemskap i det europeiske samarbeidet. I 1972 stemde 53,5 prosent mot medlemskap i EF, som seinare vart EU. I 1994 stemde 52,2 prosent mot medlemskap i EU. Noreg vart derfor ståande utanfor unionen.

Noreg står likevel ikkje utanfor det europeiske samarbeidet. Gjennom er Noreg ein del av den indre marknaden saman med EU-landa, Island og Liechtenstein. Avtalen byggjer på dei fire fridommane: fri rørsle av varer, personar, tenester og kapital. Det gir norske borgarar og bedrifter mange av dei same rettane i den indre marknaden som borgarar og bedrifter i EU.

Det er likevel ikkje heilt presist å seie at alle norske varer kan seljast tollfritt i EU. EØS-avtalen omfattar ikkje EUs felles landbruks- og fiskeripolitikk på same måte som andre delar av den indre marknaden, og handel med enkelte landbruks- og fiskeriprodukt er regulert gjennom eigne avtalar.

Noreg deltek òg i . Det betyr at den ordinære personkontrollen ved grensene mellom Noreg og andre Schengen-land som hovudregel er fjerna. Samtidig samarbeider landa om mellom anna kontroll av yttergrensene, visum og politiarbeid. Reisande må framleis kunne dokumentere identiteten sin, og grensekontroll kan mellombels bli innført i særlege situasjonar.

**Figur 3.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

3.3For og mot medlemskap

Spørsmålet om norsk EU-medlemskap har lenge vore omdiskutert. Dei som støttar medlemskap, legg mellom anna vekt på at Noreg då ville få representantar og stemmerett i EU-institusjonane når felles reglar og politikk blir vedtekne. Dei viser òg til at mange utfordringar, som klima, handel, tryggleik og migrasjon, går på tvers av landegrensene og krev internasjonalt samarbeid.

Dei som ønskjer at Noreg skal halde fram utanfor EU, legg mellom anna vekt på nasjonalt og moglegheita til å føre ein sjølvstendig politikk på område som ikkje er omfatta av EØS-avtalen. Nokre er særleg opptekne av fiskeri, landbruk, distriktspolitikk og spørsmålet om kor mykje makt som skal overførast frå norske styresmakter til EU.

EØS-avtalen gir Noreg tilgang til mykje av EU-samarbeidet, men Noreg er ikkje med på dei formelle vedtaka i EU. Norske styresmakter kan delta og påverke i fleire fasar når EØS-relevant regelverk blir utvikla, men har ikkje stemmerett når EU tek dei endelege avgjerdene.

Noreg er dermed tett integrert med Europa sjølv om landet ikkje er medlem av EU. Debatten om medlemskap handlar derfor ikkje om Noreg skal samarbeide med Europa eller ikkje, men om kva form dette samarbeidet skal ha, og korleis ein skal balansere internasjonalt samarbeid mot nasjonalt sjølvstyre.

**Figur 3.3** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 7

Noreg si rolle i Europa

Geografisk på utkanten, men økonomisk og kulturelt integrert.
Viktige handelspartnarar: Sverige, Tyskland, Storbritannia.
Norsk fisk, musikk og litteratur populært i Europa.

Neste: Kulturelle og sosiale band

Ferdig med punkt 3NesteOrganisasjonar i Europa

Punkt 4 · Europa no

Organisasjonar i Europa

I Europa finst det fleire viktige organisasjonar som land samarbeider gjennom, i tillegg til EU og EØS. Tre sentrale døme er Europarådet, NATO og OSSE. Noreg deltek i alle desse samarbeida. Organisasjonane har ulike oppgåver, men arbeider på kvar sin måte med spørsmål knytte til menneskerettar, demokrati, tryggleik og samarbeid.

Les for meg · Organisasjonar i Europa

5 min lesing Kort oppsummert

Dette skal du lære

1Kjenne til ulike organisasjonar i Europa som arbeider med samarbeid og sikkerheit.
2Notere fordelar og ulemper med deltaking i organisasjonar i Europa.

I dette punktet

4.1Europarådet og menneskerettane
4.2NATO og kollektivt forsvar
4.3OSSE og tryggleik i Europa
4.4Samarbeid på mange område

Omgrep

Europarådet: Er ein organisasjon der land i Europa samarbeider for å fremje menneskerettar, demokrati og rettsstaten.
Den europeiske menneskerettsdomstolen: Domstol i Strasbourg som behandlar klager frå menneske som meiner at eit medlemsland i Europarådet har brote rettane deira.
NATO: Ein politisk og militær forsvarsallianse med 32 medlemsland i Europa og Nord-Amerika som byggjer på kollektivt forsvar.
OSSE: Organisasjonen for tryggleik og samarbeid i Europa: 57 statar frå Europa, Nord-Amerika og Asia samarbeider om tryggleik, konfliktførebygging, demokrati og menneskerettar.
Kollektivt forsvar: Er hovudprinsippet i NATO: eit væpna angrep mot eitt medlemsland skal reknast som eit angrep mot alle.
Konsensus: Betyr at alle partane må vere samde før ei avgjerd kan bli teken.

4.1Europarådet og menneskerettane

vart oppretta i 1949, og Noreg var eitt av dei ti landa som var med frå starten. Organisasjonen har i dag 46 medlemsland og arbeider først og fremst for å fremje menneskerettar, demokrati og rettsstat. Europarådet må ikkje forvekslast med EU, sidan det er ein eigen organisasjon.

Eit av dei viktigaste resultata av samarbeidet er Den europeiske menneskerettskonvensjonen frå 1950. Alle medlemslanda i Europarådet er bundne av denne konvensjonen. Han vernar mellom anna retten til liv, ytringsfridom, religionsfridom, retten til ein rettferdig rettargang og retten til privatliv.

i Strasbourg behandlar klager frå menneske som meiner at eit medlemsland har brote rettane deira etter konvensjonen. Som hovudregel må ein først ha prøvd å få saka behandla gjennom rettssystemet i sitt eige land før ein kan klage til domstolen. Avgjerdene frå domstolen er bindande for landa som saka gjeld.

**Figur 4.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

4.2NATO og kollektivt forsvar

er ein politisk og militær forsvarsallianse som vart oppretta i 1949. Noreg var eitt av dei tolv opphavlege medlemslanda. I dag har NATO 32 medlemsland frå Europa og Nord-Amerika. Sverige vart det nyaste medlemmet i 2024.

Eit grunnleggjande prinsipp i NATO er . Artikkel 5 i Atlanterhavspakta seier at eit væpna angrep på eitt medlemsland skal reknast som eit angrep på alle. Dei andre medlemslanda skal då hjelpe landet som er angripe. Kva slags hjelp som blir gitt, kan variere og kan omfatte både militære og andre tiltak.

Etter den kalde krigen vart NATO utvida med ei rekkje land i Sentral- og Aust-Europa. Finland vart medlem i 2023 og Sverige i 2024. Alle viktige avgjerder i NATO blir tekne ved semje mellom medlemslanda. Det betyr at NATO ikkje kan vedta ein politikk eller ein operasjon gjennom vanleg fleirtalsrøysting.

For Noreg inneber NATO-medlemskapet at landet er ein del av det kollektive forsvaret i alliansen. Samtidig inneber medlemskapet forpliktingar til forsvarssamarbeid, militær planlegging og bidrag til den felles tryggleiken. Medlemskap betyr likevel ikkje automatisk at eit land må delta militært i alle operasjonar NATO gjennomfører.

4.3OSSE og tryggleik i Europa

er Organisasjonen for tryggleik og samarbeid i Europa. Historia til organisasjonen går tilbake til den kalde krigen, ikkje til tida etter han. På byrjinga av 1970-talet starta austlege og vestlege land eit samarbeid som vart kalla Konferansen om tryggleik og samarbeid i Europa, forkorta KSSE. I 1975 underteikna 35 land Helsingfors-erklæringa, som la viktige prinsipp for tryggleik, samarbeid og menneskerettar.

Etter den kalde krigen vart samarbeidet bygd ut, og i 1995 fekk det namnet OSSE. Organisasjonen har i dag 57 deltakarstatar frå Europa, Nord-Amerika og Asia. USA, Canada, Russland og Noreg er blant deltakarstatane. OSSE er den største regionale tryggleiksorganisasjonen i verda.

OSSE arbeider breitt med tryggleik. Det omfattar mellom anna konfliktførebygging, menneskerettar, demokratiske val, våpenkontroll og samarbeid mellom statar. Organisasjonen sender òg observatørar til val i ulike land og kan ha oppdrag i område der det er konflikt eller politisk uro.

Avgjerder i OSSE blir som hovudregel tekne ved . Det betyr at alle dei 57 deltakarstatane må godta ei avgjerd for at ho skal bli vedteken. Dette kan gjere det mogleg å få brei oppslutning om avgjerder, men kan òg gjere det vanskeleg å bli samde når landa har svært ulike interesser.

**Figur 4.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

4.4Samarbeid på mange område

Europarådet, NATO og OSSE viser at europeisk samarbeid skjer på mange ulike område. Europarådet arbeider først og fremst med menneskerettar, demokrati og rettsstat. NATO er ein forsvarsallianse som byggjer på kollektivt forsvar. OSSE er ein arena for dialog og samarbeid om tryggleik, konfliktførebygging, demokrati og menneskerettar.

Noreg er dermed tett knytt til europeisk og internasjonalt samarbeid sjølv om landet ikkje er medlem av EU. Gjennom ulike organisasjonar samarbeider Noreg med andre land om spørsmål som går på tvers av landegrensene.

**Figur 4.3** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 5

Europarådet

Eldste samarbeidsorganisasjonen i Europa.
Medlemskap: 46 land.
Hovudmål: Fremje menneskerettar, demokrati, og lov og orden.
Verktøy: Den europeiske menneskerettskonvensjonen frå 1950.
Borgarar kan klage til Den europeiske menneskerettsdomstolen ved brot på menneskerettane.
Har bidrege til rettferd i mange saker, som urettmessig fengsling av demonstrantar og rett til likekjønna ekteskap.

Neste: NATO

Ferdig med punkt 4NesteTyskland

Punkt 5 · Europa no

Tyskland

Tyskland er eit viktig land for både Noreg og resten av Europa. Landet er ein av dei viktigaste handelspartnarane til Noreg, og Noreg og Tyskland er allierte gjennom NATO. Tyskland spelar òg ei sentral rolle i EU og hadde i 2025 den største økonomien blant medlemslanda.

Les for meg · Tyskland

4 min lesing Kort oppsummert

Dette skal du lære

1Notere ned kjenneteikn ved Tyskland som land.

5.1Eit delt Tyskland

Etter den andre verdskrigen vart Tyskland delt i to statar. Vest-Tyskland, eller Forbundsrepublikken Tyskland, utvikla seg til ein parlamentarisk republikk med marknadsøkonomi. Aust-Tyskland, eller DDR, vart ein kommunistisk som stod under sterk innverknad frå Sovjetunionen. Berlin vart òg delt mellom aust og vest.

Berlinmuren vart bygd i 1961 for å hindre innbyggjarar i Aust-Tyskland i å flykte til Vest-Berlin og vidare til Vest-Tyskland. Den 9. november 1989 opna grenseovergangane i Berlin etter fleire månader med demonstrasjonar og politisk uro i DDR. Store folkemengder strøymde over grensene, og folk byrja kort tid etter å rive delar av muren. Denne hendinga blir vanlegvis omtalt som Berlinmurens fall.

Berlinmurens fall vart eit viktig symbol på slutten av den kalde krigen og delinga av Europa. Mindre enn eitt år seinare, 3. oktober 1990, vart Aust- og Vest-Tyskland formelt sameinte. Berlin vart samtidig fastsett som hovudstad i det samla Tyskland. Flyttinga av parlamentet og store delar av regjeringa frå Bonn til Berlin skjedde først fleire år seinare.

**Figur 5.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

5.2Etter sameininga

førte til store endringar, særleg i dei tidlegare austtyske områda. Mange statseigde bedrifter vart lagde ned eller privatiserte, og arbeidsløysa steig kraftig. Mange menneske flytta frå aust til vest for å finne arbeid og nye moglegheiter. Samtidig vart det investert store summar i vegar, jernbane, bygningar og annan i dei austlege delstatane.

Sidan 1990 har mange av skilnadene mellom aust og vest blitt mindre. Levekåra har på fleire område nærma seg kvarandre, og yngre generasjonar har berre erfaring med eit samla Tyskland. Samtidig finst det framleis forskjellar når det gjeld mellom anna inntekt, økonomisk styrke og representasjon i leiande stillingar. Den tyske regjeringa peikar framleis på at det er ei oppgåve å skape meir likeverdige levekår i alle delar av landet.

Det betyr at det ikkje lenger er like enkelt å dele Tyskland inn i eit rikt vest og eit fattig aust. Det finst store forskjellar også mellom by og land og mellom ulike regionar i både aust og vest. Samtidig viser undersøkingar at enkelte skilnader i erfaringar og syn på samfunnet framleis kan sporast tilbake til den tidlegare delinga.

**Figur 5.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

5.3Tyskland i dag

Den 3. oktober er Tyskland sin nasjonaldag og blir kalla «Tag der Deutschen Einheit» – dagen for tysk einskap. Dagen markerer den formelle sameininga i 1990. Dei offisielle feiringane blir arrangerte i ein ny tysk delstat kvart år, avhengig av kva delstat som har presidentskapet i Forbundsrådet. Markeringa omfattar mellom anna offisielle seremoniar, kulturarrangement og folkefestar.

Tyskland er i dag ein føderal parlamentarisk republikk med 16 delstatar. Landet er medlem av både EU og NATO og spelar ei viktig rolle i europeisk økonomi, tryggleik og politisk samarbeid.

Historia om Tyskland etter 1945 viser kor store politiske og samfunnsmessige endringar eit land kan gå gjennom på relativt kort tid. Frå å vere delt mellom to rivaliserande politiske system vart Tyskland i 1990 samla til éin stat. Samtidig viser utviklinga etter sameininga at det tek lang tid å jamne ut økonomiske, sosiale og historiske skilnader.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 9

Handelspartnar og politisk alliert

Viktig økonomisk partnar for Noreg
Sentral politisk alliert i internasjonale samanhengar

Neste: Kjerne i Den europeiske unionen (EU)

Ferdig med punkt 5NesteRussland

Punkt 6 · Europa no

Russland

Lengst nordaust i Noreg finn vi landegrensa mot Russland. Ho er 197,7 kilometer lang og er den kortaste landegrensa Noreg har mot eit naboland. Om lag to tredelar av grensa går gjennom Pasvikelva. Grensa kan berre kryssast ved Storskog grenseovergangsstad utanfor Kirkenes.

Les for meg · Russland

4 min lesing Kort oppsummert

Dette skal du lære

1Notere ned kjenneteikn ved Russland som land.

6.1Naboar i nord

Under den kalde krigen var kontakten over grensa svært avgrensa. Noreg var medlem av NATO, medan Sovjetunionen var den viktigaste stormakta i den kommunistiske austblokka. Den politiske og militære spenninga gjorde at det var strenge reglar for reiser mellom landa.

Etter at Sovjetunionen vart oppløyst i 1991, vart kontakten over grensa mykje større. Det voks fram samarbeid innan kultur, næringsliv og andre område. Rundt 1990 var det berre nokre få tusen grensepasseringar ved Storskog kvart år. Omkring 2010 hadde talet vakse til over 300 000.

Denne utviklinga endra seg kraftig etter Russlands fullskalainvasjon av Ukraina i 2022. Kontakten mellom norske og russiske styresmakter vart redusert til eit minimum, og grensetrafikken gjekk kraftig ned. Norske styresmakter opplyste i 2024 at talet på passeringar hadde falle til rundt 70 000 i året. Frå 29. mai 2024 vart det òg innført strengare reglar for russiske borgarar som ønskjer å reise til Noreg som turistar eller på andre reiser som ikkje blir rekna som nødvendige.

**Figur 6.1** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

6.2Frå Sovjetunionen til dagens Russland

Russland er det største landet i verda og strekkjer seg over både Europa og Asia. Landet omfattar elleve tidssoner. Russland har ei lang og samansett historie med tsarstyre, revolusjon, Sovjetunionen og store politiske og økonomiske endringar. Landet har òg ein omfattande kulturarv innan mellom anna litteratur, musikk, kunst og ballett.

Då Sovjetunionen vart oppløyst i 1991, heldt Boris Jeltsin fram som president i det nye Russland. Han hadde blitt vald til president i den russiske sovjetrepublikken allereie i juni 1991. Under Jeltsin vart økonomien raskt endra frå til marknadsøkonomi. Prisane vart sleppte fri, og mange statlege verksemder vart privatiserte. Overgangen førte samtidig til sterk , fall i produksjonen og store økonomiske og sosiale utfordringar for mange russarar.

Vladimir Putin vart president i 2000. På 2000-talet opplevde Russland sterk økonomisk vekst, mellom anna på grunn av høge prisar på olje og gass. Samtidig vart den politiske makta i landet meir sentralisert, og staten fekk større kontroll over mellom anna landsdekkjande medium.

I dag blir Russland styrt gjennom eit politisk system der mykje makt er samla rundt presidenten. FN sin spesialrapportør for menneskerettar i Russland har dokumentert omfattande avgrensingar av ytringsfridommen og press mot journalistar, politiske motstandarar, menneskerettsforkjemparar og andre som kritiserer styresmaktene eller krigen mot Ukraina.

**Figur 6.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

6.3Krig og eit endra naboskap

Forholdet mellom Russland og nabolanda har òg endra seg kraftig. Russland okkuperte og annekterte Krim i 2014, og 24. februar 2022 sette landet i gang ein fullskala invasjon av Ukraina. FNs generalforsamling vedtok i mars 2022 ein resolusjon som slo fast at den russiske aggresjonen var i strid med FN-pakta og kravde at russiske styrkar skulle trekkjast ut av Ukraina.

Krigen har fått store konsekvensar for forholdet mellom Noreg og Russland. Noreg har innført omfattande og redusert den politiske kontakten. Samtidig er det enkelte område der landa framleis må samarbeide fordi dei er naboar. Eit viktig døme er forvaltninga av dei felles fiskeressursane i Barentshavet. Noreg og Russland inngjekk også ein fiskeriavtale for 2026.

Noreg og Russland har dermed ei lang historie som naboar, med periodar prega av både samarbeid og politisk spenning. For å forstå forholdet mellom landa i dag må vi kjenne både historia, geografien og den sikkerheitspolitiske situasjonen i Europa.

**Figur 6.3** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 9

Grensa mellom Noreg og Russland

Nesten 20 mil lang i nordaust.
Auka trafikk frå nokre få tusen passeringar rundt 1990 til over 300 000 rundt 2010.
Krav om pass og visum for kryssing.

Neste: Den kalde krigen og grensekryssing

Ferdig med punkt 6NesteNye krigar i Europa

Punkt 7 · Europa no

Nye krigar i Europa

I dei siste tiåra har Europa opplevd fleire alvorlege krigar som viser at fred ikkje kan takast for gitt. To viktige døme er krigane under oppløysinga av Jugoslavia på 1990-talet og krigen mellom Russland og Ukraina.

Les for meg · Nye krigar i Europa

5 min lesing Kort oppsummert

Dette skal du lære

1Snakke om ein ny konflikt i Europa.

7.1Jugoslavia går i oppløysing

Jugoslavia var ein føderasjon i Søraust-Europa som bestod av seks republikkar: Slovenia, Kroatia, Bosnia-Hercegovina, Serbia, Montenegro og Makedonia. Landet hadde mange ulike folkegrupper, språk og religionar. Etter at president Josip Broz Tito døydde i 1980, fekk landet stadig større økonomiske og politiske problem. Nasjonalistiske rørsler voks fram, og motsetningane mellom ulike grupper og politiske leiarar vart sterkare. Det som byrja som ein , utvikla seg etter kvart til fleire krigar.

I 1991 erklærte Slovenia og Kroatia seg sjølvstendige. Slovenia kom seg ut av Jugoslavia etter ein kort krig, medan krigen i Kroatia vart langt meir omfattande. Makedonia, som i dag heiter Nord-Makedonia, erklærte òg sjølvstende i 1991 og kom seg i første omgang ut av Jugoslavia utan krig. Bosnia-Hercegovina erklærte sjølvstende i 1992, og der braut det ut ein svært brutal krig som varte til 1995.

Krigen i Bosnia-Hercegovina vart den mest dødelege av krigane under oppløysinga av Jugoslavia. Over 100 000 menneske vart drepne, og rundt to millionar menneske vart drivne på flukt. Krigen var prega av massedrap, valdtekter, interneringsleirar og . I Srebrenica i juli 1995 vart meir enn 8 000 bosnjakiske menn og gutar drepne av bosnisk-serbiske styrkar. Internasjonale domstolar har slått fast at massedrapet i Srebrenica var .

Oppløysinga av Jugoslavia skjedde over fleire år. Serbia og Montenegro heldt fram i ein felles stat etter at dei andre republikkane hadde gått ut. Montenegro vart sjølvstendig i 2006. Kosovo, som tidlegare var ein del av Serbia, erklærte sjølvstende i 2008 etter krigen i Kosovo i 1998–1999. Mange land anerkjenner Kosovo som ein sjølvstendig stat, men Serbia og fleire andre land gjer det ikkje.

**Figur 7.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

7.2Krigen i Ukraina

Ein annan alvorleg konflikt i Europa byrja i 2014. Russland tok kontroll over Krim og annekterte halvøya frå Ukraina. Samtidig braut det ut kampar i Aust-Ukraina mellom ukrainske styrkar og russiskstøtta separatistar. Konflikten heldt fram i fleire år.

Den 24. februar 2022 gjekk Russland til ein fullskala invasjon av Ukraina. Krigen vart dermed langt større og spreidde seg til store delar av landet. FN omtalar den russiske invasjonen som eit brot på FN-pakta og reknar av Krim som ulovleg. Krigen held fram i 2026 og har ført til omfattande tap av menneskeliv, store øydeleggingar og millionar av menneske på flukt.

Krigen handlar mellom anna om territorium, tryggleik, sjølvstende og forholdet mellom Ukraina og Russland. Russland har okkupert delar av ukrainsk territorium, medan Ukraina kjempar for å forsvare landet og få tilbake kontrollen over områda. Fleire vestlege land har støtta Ukraina økonomisk, politisk og militært, medan Russland har blitt møtt med omfattande internasjonale sanksjonar.

**Figur 7.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

7.3Lærdom frå krigane

Både krigane i det tidlegare Jugoslavia og krigen i Ukraina viser kor store konsekvensar væpna konflikt kan få for sivile. Menneske kan miste livet, heimane sine og kontakten med familie og venner. Krigar kan òg skape konfliktar og traume som varer lenge etter at kampane er over.

Internasjonale organisasjonar og andre land har prøvd å bidra til fred gjennom , fredsavtalar, humanitær hjelp og internasjonalt samarbeid. Erfaringane viser samtidig at det kan vere svært vanskeleg å finne varige løysingar når det er store motsetningar mellom partane.

Å studere desse konfliktane kan hjelpe oss med å forstå korleis nasjonalisme, politiske motsetningar, territorielle krav og kamp om makt kan bidra til krig. Samtidig viser dei kor viktig det er å arbeide med diplomati, internasjonalt samarbeid og vern av sivile når konfliktar oppstår.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 2

Krigen i Jugoslavia

Årsaker til konflikten
Etniske og nasjonale spenningar mellom dei ulike folkegruppene i Jugoslavia.
Økonomiske utfordringar og politisk uro etter døden til president Tito.
Nasjonalistiske rørsler og ynskje om sjølvstende i republikkane.
Hovudfaser og hendingar
Slovenia og Kroatia erklærer sjølvstende i 1991, følgt av Bosnia-Hercegovina og andre.
Etnisk reinsing, særleg i Bosnia-Hercegovina, der det vart gjort folkemord.
Internasjonale forsøk på å mekle i konflikten, inkludert Daytonavtalen i 1995.
Konsekvensar
Store humanitære katastrofar, med tusenvis av døde og millionar av flyktningar.
Øydelegging av infrastruktur og sosialt samhald.
Skipinga av nye, uavhengige statar.

Neste: Konflikten i Ukraina

Ferdig med punkt 7NesteUtfordringar for Europa

Punkt 8 · Europa no

Utfordringar for Europa

Europa står overfor mange utfordringar som går på tvers av landegrensene. Nokre av dei er globale, som klimaendringar, krig og migrasjon, medan andre handlar om demokrati, rettsstat, terrorisme, ytringsfridom og samarbeid mellom europeiske land. Mange av desse utfordringane kan ikkje løysast av eitt land åleine.

Les for meg · Utfordringar for Europa

5 min lesing Kort oppsummert

Dette skal du lære

1Kjenne til kva for utfordringar Europa står overfor.
2Finne konsekvensar, årsaker og løysingar på problema Europa står overfor.

8.1Brexit og usemje i EU

Eit døme på politisk usemje i Europa er . I ei folkerøysting i 2016 stemde 51,9 prosent av britane for at Storbritannia skulle forlate EU. Det fanst fleire grunnar til at folk stemde for brexit. Nokre ønskte at det britiske parlamentet skulle få større kontroll over lover og politiske avgjerder, medan andre var opptekne av innvandring, økonomi og Storbritannia sitt forhold til EU. Storbritannia gjekk formelt ut av EU 31. januar 2020.

EU er òg eit samarbeid der medlemslanda kan vere usamde om korleis felles verdiar skal praktiserast. Rettsstaten, uavhengige domstolar, demokrati og frie medium er grunnleggjande verdiar i EU. EU-kommisjonen vurderer kvart år utviklinga i alle medlemslanda. Polen har dei siste åra gjennomført og foreslått reformer for å styrkje rettsstaten etter tidlegare konfliktar med EU, men det finst framleis utfordringar. I Ungarn har EU-kommisjonen mellom anna peika på problem knytte til mediefridom, maktbalanse og kampen mot korrupsjon. Situasjonen i dei to landa er derfor ikkje den same, og ho endrar seg over tid.

**Figur 8.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

8.2Migrasjon og flyktningar

Migrasjon og flyktningar er ei anna stor utfordring. Europa har dei siste åra teke imot mange menneske som har flykta frå krig, forfølging og uro. frå Ukraina etter den russiske fullskalainvasjonen i 2022 har vore den største flyktningsituasjonen i Europa sidan den andre verdskrigen. Ved utgangen av 2025 var det om lag 5,2 millionar ukrainske flyktningar i Europa. Samtidig kjem flyktningar og migrantar til Europa frå andre delar av verda.

Dette skaper politiske diskusjonar om korleis land skal ta imot menneske på flukt, korleis asylsystemet skal fungere, og korleis ansvaret skal fordelast mellom landa. Nokre legg stor vekt på plikta til å hjelpe menneske som treng vern, medan andre er opptekne av kapasiteten til lokalsamfunn, integrering, økonomi og kontroll med grensene. Dette er spørsmål der europeiske land ofte har ulike syn.

8.3Terror og ytringsfridom

har òg ramma fleire europeiske land. I januar 2015 vart redaksjonen til det franske satiremagasinet Charlie Hebdo angripen av islamistiske terroristar. Tolv menneske vart drepne. I Noreg vart regjeringskvartalet og AUF sin sommarleir på Utøya angripne 22. juli 2011 av ein høgreekstrem terrorist. Til saman vart 77 menneske drepne. Dei to terrorangrepa hadde ulike ideologiske utgangspunkt, men viser korleis kan føre til politisk motivert vald.

har òg vore eit viktig tema. Den franske læraren Samuel Paty vart drepen i 2020 etter at han hadde undervist om ytringsfridom. Drapet førte til ein omfattande debatt om tryggleiken til lærarar, religionskritikk og retten til å uttrykkje meiningar.

Ytringsfridom betyr at menneske skal ha stor fridom til å uttrykkje meiningar, også meiningar som andre kan oppfatte som provoserande eller støytande. Det betyr likevel ikkje at alle ytringar er lovlege. Truslar, oppmodingar til vald og enkelte former for hatefulle ytringar kan vere forbode ved lov. I eit demokrati må ein derfor både verne om retten til å uttrykkje seg og verne menneske mot vald, truslar og diskriminering.

**Figur 8.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

8.4Felles utfordringar

Europa står dermed overfor utfordringar som handlar om både tryggleik, migrasjon, demokrati, klima og samarbeid. Landa kan vere usamde om kva løysingar som er best, men mange av problema går på tvers av grensene. Derfor spelar både nasjonale styresmakter, EU, NATO, Europarådet og andre internasjonale organisasjonar viktige roller.

Å forstå desse utfordringane handlar ikkje berre om å finne enkle svar. Det handlar òg om å kunne undersøkje ulike synspunkt, bruke pålitelege kjelder og forstå kvifor menneske og land kan vurdere dei same problema på forskjellige måtar.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 5

Interne konfliktar

EU-medlemskap
Storbritannia forlét EU (Brexit) grunna ønskje om meir nasjonal kontroll og uro rundt arbeidsinnvandring.
Skepsis mot EU i enkelte medlemsland som Polen og Ungarn, grunna politikk som bryt med EU-verdiar som rettsstatsprinsippet og mediefridommen.
Verdikamp i EU
Polen og Ungarns utfordringar med EU knytt til rettsstatsprinsippet, mediefridommen og handteringa av flyktningar og seksuelle minoritetar.
Fleirtalet i Polen og Ungarn ønskjer likevel å behalde EU-medlemskapet.

Neste: Brexit

Ferdig med punkt 8Til toppen

Europa no – oversikt over opplegget

Lærarpakke

Europa no

Samfunnsfag · iSamfunnetPunkt 1–8

I pakken

PresentasjonarPowerPoint og PDF, med lærarnotat og viktige omgrep – éin for kvar del

ArbeidshefteSpørsmål til kvar tekst, faktaboksar og varierte oppgåver

Test deg sjølvFleirvalstest til kvar del – òg til Microsoft Forms og Kahoot

TemavurderingFleirvalstest, skriftleg prøve og omgrepsprøve for heile temaet

Fasit til lærarenMed poengtolking og forslag til svar

Sjå opplegget på skolefag.com289 kr

Nynorsk og bokmålLisens for éin lærarNedlasting rett etter kjøp