Lover og reglar er grunnsteinen i eit sivilisert samfunn. Maktfordelinga i Noreg er delt mellom Stortinget, regjeringa og domstolane for å sikre eit balansert system. Ei lov blir til gjennom ein prosess som startar med eit lovforslag, før det blir diskutert og vedteke i Stortinget. Domstolane handterer rettssaker og avgjer kva som skjer når ei lov blir broten. Digital kriminalitet, som nettsvindel og hacking, har auka i moderne tid, og rettssystemet har måtta tilpasse seg dette. Kriminalitet har konsekvensar både for offeret og for samfunnet som heilskap. Til liks med samfunnet elles, har også arten av kriminalitet endra seg over tid.
I alle samfunn, også i Noreg, har vi uskrivne og skrivne reglar som hjelper oss å leve saman på ein god måte. Uskrivne reglar, eller normer, er ofte ting vi lærer heime eller på skulen. Det er ikkje nødvendigvis ulovleg å bryte desse reglane, men om du gjer det, kan folk rundt deg reagere negativt. Til dømes, om du raper høgt i klasserommet, kan læraren eller klassekameratane dine seie ifrå at det ikkje er greitt.
1Forklare skilnaden mellom skrivne lover og uskrivne normer, og diskutere korleis desse regulerer åtferd og samhandling i samfunnet.
2Gjere greie for kva roller Stortinget og rettssystemet spelar i forvaltninga av lovene.
1.1Lover frå Stortinget
Men er ikkje nok i eit komplisert samfunn som vårt. Derfor har vi lovar. I Noreg er det Stortinget som bestemmer kva vi skal ha. Desse lovene er til for å verne oss og samfunnet, og dei kan endre seg over tid. Til dømes vart det i 2004 forbode å røyke på offentlege stadar for å verne folk mot passiv røyking.
Når det gjeld kriminalitet, er det handlingar som bryt med dei lovene som er fastsett av Stortinget. Det er ulike grader av alvorlegheit, og ikkje alle lovbrot blir sett på som like alvorlege av samfunnet eller rettssystemet. Årsakene til at folk gjer seg skuldig i kriminalitet kan vere mange og komplekse. Det kan vere sosiale eller økonomiske forhold, men det kan også vere individuelle val. Når det kjem til spørsmålet om kven som er dei kriminelle, finn vi dei i alle samfunnslag, aldrar og kjønn, sjølv om statistikken viser at det ofte er menn som står for den mest alvorlege typen kriminalitet.
Figur 1.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
1.2Normer og lover saman
Kva slags lover og reglar som er viktigast i eit samfunn kan variere frå person til person. Nokon vil kanskje seie at lover som vernar personar sin fridom er dei viktigaste, medan andre vil meine at lover som vernar fellesskapet og miljøet er viktigare.
Så både normer og lover har ein plass i samfunnet vårt. Dei hjelper oss å leve saman på ein ordna og føreseieleg måte. Dei fleste av oss følgjer lovene fordi vi meiner dei er rettferdige, og fordi vi vil unngå dei konsekvensane det har om vi bryt dei. Og for dei som likevel vel å bryte lovene, har vi eit rettssystem som trer i kraft.
Figur 1.2 KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 8
Normer – uskrivne reglar
Alle samfunn har uskrivne reglar som hjelper oss å leve saman.
Uskrivne reglar blir kalla normer.
Normer lærer vi ofte heime, på skulen og gjennom samfunnet rundt oss.
Det er vanlegvis ikkje ulovleg å bryte ei norm.
Dersom vi bryt normene, kan andre menneske reagere negativt.
Døme: Å rape høgt i klasserommet er ikkje ulovleg, men læraren eller medelevane kan meine at det ikkje er greitt.
Neste: Lover – skrivne reglar
1
Oppgåver · Punkt 1
Diskuter i gruppa
1.1Kva er skilnaden på ei norm og ei lov?
1.2Kan du gi eit døme på ei uskriven regel på skulen? Kva kan skje om nokon bryt henne?
1.3Kvifor treng vi lover i tillegg til normer?
1.4Kven bestemmer kva lover vi skal ha i Noreg?
1.5Kvifor kan det vere nødvendig å endre ei lov?
1.6Kva vil det seie at ei handling er kriminell?
1.7Kvifor trur du ikkje alle lovbrot blir rekna som like alvorlege?
1.8Kva kan vere årsaker til at nokon bryt lova?
1.9Kva slags lover meiner du er særleg viktige? Grunngi svaret ditt.
For over 350 år sidan i København, Danmark, hadde kong Frederik 3. ein stor plan for bursdagen sin. Han bestemde seg for å gi seg sjølv ei gåve som skulle setje han i full kontroll over både Danmark og Noreg. Han skreiv under på ei lov, kongelova, som sa at han åleine skulle ha all makt og myndigheit. Det var ikkje berre at han bestemde småting; han kunne faktisk lage lover utan å spørje nokon andre. Dette systemet der ein person har all makt blir kalla einevelde.
1Kjenne til viktigheita av maktfordelingsprinsippet.
2.1Frå einevelde til maktfordeling
Ein skulle kanskje tru at det å ha ein konge som bestemmer alt var litt som i eventyra, men det var det ikkje. I praksis betydde det ofte at kongen kunne gjere kva han ville, og vanlege folk hadde ingen måte å stoppe han på. Så kom det nokre smarte folk på banen, som filosofane John Locke og Montesquieu. Dei introduserte noko viktig som vi kallar . Dei sa at makta skulle delast mellom ulike delar av staten for å unngå maktmisbruk.
Figur 2.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
2.2Maktfordeling i Noreg i dag
I dagens Noreg er dette prinsippet veldig viktig. Makta er delt mellom Stortinget, som lagar lover; regjeringa, som sørgjer for at desse lovene blir følgde; og domstolane, som dømer folk og passar på at ingen misbrukar makta. Pressa, eller media som vi ofte kallar det, blir også rekna som ei viktig kraft i samfunnet. Dei er som ei vaktbikkje som passar på at alt går rett for seg.
Dette systemet har vist seg å fungere veldig godt. Det er mykje mindre sjanse for at nokon kan misbruke makta si når det er fleire som deler på ansvaret. Til dømes har vi i Noreg mange lover som regulerer alt frå korleis du skal oppføre deg i trafikken til kva rettar og pliktar du har som elev i skulen.
Så kva synest du er bra med dette systemet? Å bu i ein som Noreg, der makta er så godt fordelt, betyr at du som innbyggjar har ein god del sikkerheit og fridom. Det er jo ikkje verst, eller kva?
Figur 2.2 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 5
Historisk bakgrunn
Kong Frederik 3. i København
Skreiv under kongelova
Einevelde som styringsform
Neste: Problem med einevelde
2
Oppgåver · Punkt 2
Diskuter i gruppa
2.1Kva betyr det at ein konge er eineveldig?
2.2Kva kunne kongen gjere som vanlege folk ikkje kunne påverke?
2.3Kvifor meinte Locke og Montesquieu at makta burde delast?
2.4Kva oppgåve har Stortinget?
2.5Kva oppgåver har regjeringa og domstolane?
2.6Kvifor blir pressa kalla ei vaktbikkje?
2.7Kva kan skje dersom éin person eller éi gruppe får all makt?
2.8Korleis kan maktfordeling gjere samfunnet tryggare for innbyggjarane?
2.9Kva skil ein rettsstat frå eit einevelde?
2.10Kva meiner du er den viktigaste fordelen med maktfordeling? Forklar kvifor.
Først må du finne ut kven som har ansvaret for slike saker. I dette tilfellet er det Kunnskapsdepartementet som tek hand om utdanning. Du samlar ei gruppe menneske som er einig med deg og skriv ein velformulert e-post til . Det er viktig å grunngje godt for kvifor du meiner dette er ein god idé.
Etter at e-posten er send og lesen i departementet, kan det hende finn idéen interessant. Då blir det sett i gang eit arbeid for å forme ut eit konkret lovframlegg. Ekspertar på utdanning og helse blir kanskje konsultert, og det blir sjekka korleis liknande tiltak har fungert i andre land.
Figur 3.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
3.2Høyring og proposisjon
Når eit utkast til lovframlegg er klart, blir det sendt ut på . Dette gir rom for at lærarar, foreldre, helsearbeidarar og andre interesserte kan gi tilbakemeldingar. Kanskje nokre er uroa for at meir fysisk aktivitet vil gå ut over andre fag, medan andre synest det er eit kjempebra tiltak.
Etter høyringsrunda går forslaget tilbake til departementet, der det blir justert etter innspela som har kome inn. Då blir ein laga og sendt til Stortinget. Her blir forslaget diskutert i ein først, i dette tilfellet kanskje utdanningskomiteen, der politikarar frå alle partia ser på det.
Figur 3.2 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
3.3Vedtak på Stortinget
Når komiteen har gjort seg opp ei meining, blir saka ført vidare til heile Stortinget. Her blir det debattert, og alle partia får uttale seg. Etter det blir det avstemming. For å vere heilt sikre på at dei gjer det rette, stemmer dei faktisk to gonger med minst tre dagar imellom.
Om Stortinget vedtek forslaget, går det tilbake til regjeringa for å fastsetje når den nye lova skal tre i kraft. Kongen signerer som eit siste steg, men det er meir ein formalitet enn noko anna.
Til slutt blir lova lagt til i Lovdata, som er ein database over alle norske lover. Dermed er prosessen fullført, og takk vere ditt initiativ vil no alle skular ha eit minimumstal timar med fysisk aktivitet kvar veke. Det er ein lang prosess, men det er slik ein sikrar at alle får høyre på seg og at den endelege lova blir så god som mogleg.
Figur 3.3 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 6
Initiativ
Finn rett departement, til dømes Kunnskapsdepartementet som handterer utdanning.
Dei kan starte arbeidet med å lage ei ny lov om å endre minimumstimar med fysisk aktivitet
Neste: Behandling i departementet
3
Oppgåver · Punkt 3
Diskuter i gruppa
3.1Kva kan du gjere dersom du ønskjer å endre ei lov?
3.2Kvifor er det viktig å grunngje eit lovforslag godt?
3.3Kva kan departementet undersøkje før det lagar eit lovframlegg?
3.4Kva er ei offentleg høyring?
3.5Kven kunne ha gitt innspel til forslaget om meir fysisk aktivitet i skulen?
3.6Kva argument kan tale for og imot forslaget?
3.7Kva skjer med lovframlegget etter høyringa?
3.8Kvifor blir forslaget diskutert i ein komité før heile Stortinget behandlar det?
3.9Korleis avgjer Stortinget om forslaget skal bli ei lov?
3.10Kvifor trur du det tek tid å lage ei ny lov?
3.11Kvar kan folk finne lova når ho har tredd i kraft?
I Noreg har vi eit domstolsystem som behandlar ulike saker. Når folk snakkar om rettssaker, tenkjer dei ofte på straffesaker der nokon er mistenkt for å ha gjort noko ulovleg. Det kan vere alt frå butikktjuveri til alvorlege handlingar som drap. Men domstolane gjer også ein annan viktig jobb; dei behandlar det vi kallar sivile saker. Dette er saker der to eller fleire partar ikkje blir einige om noko, til dømes i ein skilsmisse der foreldra kranglar om kven barna skal bu hos.
I straffesaker er det alltid staten som tek ut tiltale mot han eller dei som er mistenkte. Straffa kan variere avhengig av kva slags lovbrot det er snakk om, og alt dette står skrive i ulike lover som straffelova eller vegtrafikklova. Det finst også som tollova og legemiddellova som gir retningslinjer for straff i spesifikke tilfelle.
er litt annleis. Her går ikkje staten til sak, men det er partane sjølve som gjer det. Domstolane hjelper partane med å finne ei løysing på problema dei har. Her kan retten bestemme ting som kven barna skal bu hos etter ein skilsmisse, eller om ein seljar må reparere eller byte ein øydelagd mobiltelefon du har kjøpt. Det kan også hende at retten dømmer ein av partane til å betale erstatning til den andre parten.
Figur 4.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
4.2Domstolane som ein pyramide
Når det gjeld korleis domstolane er organiserte, kan vi tenkje på det som ein pyramide. Heilt nedst har vi tingrettane. Dette er der dei fleste saker startar, og det er desse rettane som folk oftast har først kontakt med. Om du ikkje er nøgd med avgjerda i , kan du anke saka vidare til . Det finst seks lagmannsrettar i Noreg, og dei ligg i større byar som Oslo, Bergen og Trondheim. Det er ganske få saker som kjem så langt, og det blir sett strenge krav for å få anke ei sak hit. Til sist har vi , som er den øvste rettsinstansen i Noreg. Dei behandlar berre dei mest prinsipielle og viktige sakene.
Figur 4.2 KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 4
Typar rettssaker
Straffesaker
Mistanke om lovbrot
Staten er aktor
Straffelova, tollova, vegtrafikklova osb. som grunnlag
Sivile saker
To eller fleire partar er ueinige
Døme: skilsmisse, øydelagde varer
Erstatningskrav eller andre typar forlik
Neste: Konsekvensar
4
Oppgåver · Punkt 4
Diskuter i gruppa
4.1Kva er skilnaden på ei straffesak og ei sivil sak?
4.2Kan du gi eit døme på kvar av dei to sakstypane?
4.3Kven er partane i ei straffesak?
4.4Kven tek ei sivil sak til retten?
4.5Kva slags avgjerder kan retten ta i ei sivil sak?
4.6Kva betyr det å betale erstatning?
4.7Kva er ei anke, og kvifor kan nokon ønskje å anke?
4.8Kva heiter dei tre nivåa i det norske domstolsystemet?
4.9Kvar startar dei fleste rettssaker?
4.10Kvifor trur du Høgsterett berre behandlar eit lite utval saker?
I ein rettsstat må både innbyggjarane og staten følgje lovene. Politiet skal hindre lovbrot og kan pågripe folk, men berre domstolane kan dømme nokon til straff. Filosofen John Locke åtvara i 1689 om at leiarar kan misbruke makta si dersom lovene ikkje set grenser for dei. I Noreg skal rettsstatsprinsippa verne oss mot slikt maktmisbruk.
1Forklare kva ein rettsstat er og korleis det norske rettssystemet fungerer for å verne om borgarane sine rettar.
5.1Grenser for lovene
Stortinget vedtek lover, men kan ikkje vedta kva som helst. Grunnlova står øvst. Deretter kjem menneskerettslova, andre lover og forskrifter. Ei forskrift er ein bindande regel som til dømes regjeringa, eit departement, eit kommunestyre eller eit fylkesting har fastsett. Læreboka oppgir at Noreg har over 3000 forskrifter. Ei forskrift kan ikkje bryte med ei lov, og ei lov kan ikkje bryte med Grunnlova. Domstolane kontrollerer dette. Lovene er delte inn i paragrafar, som blir skrivne med teiknet §.
Grunnlova og menneskerettane set grenser for korleis staten kan behandle folk. Paragraf 93 i Grunnlova forbyr tortur og umenneskeleg eller nedverdigande behandling. Stortinget kan derfor ikkje gi politiet lov til å slå nokon i arresten. Den europeiske har òg slått fast at slik vald bryt med Den europeiske menneskerettskonvensjonen. EØS-avtalen set andre grenser for kva Stortinget kan vedta. Han legg til rette for at varer, tenester, arbeidskraft og pengar kan flyttast mellom landa i samarbeidet. Ei lov som kravde at all sjokolade i norske butikkar skulle vere produsert i Noreg, eller som forbaud svenskar å arbeide her, ville bryte med avtalen.
Figur 5.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
5.2Lov, folk og menneskerettar
Staten må ha grunnlag i lov for å gripe inn mot rettane dine. Det kallar vi . Ingen skal straffast for noko som ikkje er forbode ved lov. Lovene må òg vere tydelege nok til at folk kan forstå kva som er straffbart. Ein uklar regel om at det er forbode å gjere «noko gale» mot statsministeren, ville ikkje vere nok til å straffe nokon. Ein lærar kan forby elevar å ha beina på pulten, men kan ikkje setje dei i fengsel for det. Ei ny straffelov kan heller ikkje brukast mot noko du gjorde medan det var lovleg. Vi seier at straffelover ikkje har tilbakeverkande kraft.
Folket vel stortingsrepresentantar kvart fjerde år og kan stemme på politikarar som vil endre lover dei meiner er urettferdige. Dette heng saman med folkesuvereniteten: Makta kjem frå folket. Maktfordelingsprinsippet skal hindre at all makt blir samla hos dei same personane. I tillegg vernar menneskerettane oss mot urettferdig behandling frå staten. FNs menneskerettserklæring frå 1948 inspirerte bindande avtalar mellom statar. I Noreg er menneskerettane tekne inn i Grunnlova, menneskerettslova og andre lover.
5.3Rettane dine hos politiet
Rettane dine gjeld også om politiet mistenkjer deg for eit lovbrot. Tenk deg at du er 15 år og er på ein fest der andre brukar narkotika. Politiet kan ikkje rekne deg som skuldig berre fordi du var der. For ungdom mellom 15 og 18 år seier læreboka at pågriping og politiarrest berre skal brukast når det er tvingande nødvendig. Politiet kan til dømes køyre deg heim til foreldra dine. Politiarrest betyr at ein blir sett i ei celle på politistasjonen. Læreboka oppgir at barn blei sette i politiarrest 278 gonger i 2019, og at ingen av dei var under 15 år.
Dersom politiet vil halde ein mindreårig fengsla, må ein domstol etter reglane som er skildra i læreboka, godkjenne det innan eitt døgn. For vaksne er fristen normalt 48 timar. Fengsling medan politiet etterforskar ei sak, heiter . Barn kan berre varetektsfengslast når det er heilt nødvendig. Politiet må ha gode grunnar, til dømes fare for at personen øydelegg bevis, gjer nye lovbrot eller stikk av.
Figur 5.2 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
5.4Uskuldig til det motsette er bevist
Blir du sikta, har du rett til hjelp frå ein advokat som passar på at du blir behandla etter lova. Du kan ta ei sak til domstolane dersom du meiner at du er urettferdig behandla. Blir du dømd, skal minst éin annan domstol kunne kontrollere avgjerda.
Alle skal behandlast som uskuldige til det motsette er bevist i retten og det ligg føre ein endeleg dom. Det er , som leier etterforskinga og fører saka for staten, som må bevise skulda. Den tiltalte må ikkje bevise at han eller ho er uskuldig. Skulda må vere bevist utover rimeleg tvil. Dersom retten er i tvil om det er rett person, eller om handlinga var straffbar, skal tvilen kome den tiltalte til gode. Då må personen frifinnast. I dømet frå festen måtte påtalemakta ha sikre bevis for at du sjølv brukte narkotika eller hjelpte andre med det. Å vere til stades er ikkje nok.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 8
Rettssamfunnet
I ein rettsstat må både innbyggjarane og staten følgje lovene.
Politiet skal hindre lovbrot og kan pågripe folk. Berre domstolane kan dømme nokon til straff.
Lovene skal hindre at dei som har makt, misbrukar henne.
Neste: Grunnlova og andre reglar
5
Oppgåver · Punkt 5
Diskuter i gruppa
5.1Kva vil det seie at Noreg er ein rettsstat?
5.2Kvifor må politiet og andre styresmakter òg følgje lovene?
5.3Kva er skilnaden på oppgåvene til politiet og domstolane?
5.4Kvifor kan ikkje Stortinget vedta ei lov som bryt med Grunnlova?
5.5Kva er ei forskrift, og korleis skil ho seg frå ei lov?
5.6Korleis set menneskerettane grenser for kva staten kan gjere?
5.7Kva betyr legalitetsprinsippet? Kan du gi eit døme?
5.8Kvifor må det vere tydeleg kva som er straffbart?
5.9Kva betyr det at ei straffelov ikkje har tilbakeverkande kraft?
5.10Kva er varetektsfengsling, og kvifor må ein domstol kontrollere om ho er nødvendig?
5.11Kva skal ein advokat hjelpe ein sikta person med?
5.12Kvifor skal ein person reknast som uskuldig heilt til det motsette er bevist?
5.13Kven må bevise at den tiltalte er skuldig?
5.14Kva betyr det at tvilen skal kome den tiltalte til gode?
5.15Tenk deg at du er på ein fest der andre bryt lova. Kvifor er det ikkje nok at du var til stades for å dømme deg?
5.16Kva kan skje i eit samfunn dersom politiet kan arrestere og straffe folk utan å måtte følgje lovene?
Når ein domstol i Noreg skal ta ei avgjerd om ei sak, er det to hovudkategoriar dei jobbar med, nemleg sivil sak og straffesak. I ei sivil sak er det vanlegvis to personar eller grupper som er ueinige om noko. Det kan vere alt frå småting som ein øydelagd mobil til større saker som ulovleg bygging. Domstolen sin jobb er å finne ut kven som har rett og kven som har feil. Dette gjer dei ved å høyre på begge sider og studere bevis. Så gir dei ei avgjerd som kan innebere at ein part må betale erstatning til den andre, eller at noko må endrast, som til dømes å rive eit ulovleg bygd hus.
1Forklare forskjellen mellom sivilsaker og straffesaker i det norske rettssystemet, identifisere dei ulike typane straffar som kan påleggjast.
6.1Kvifor vi straffar
er derimot litt annleis. Her er det staten, altså heile samfunnet, som meiner at nokon har gjort noko ulovleg som krev straff. Målet med straff er ikkje berre å vere ein konsekvens for den som har gjort noko gale, men også å hindre at personen og andre bryt lova i framtida. Straff kan vere mange ulike ting. For mindre brot kan det vere bot, som er ein pengesum ein må betale. For meir alvorlege saker kan det vere fengselsstraff. Det finst også noko som heiter , der ein må jobbe gratis for samfunnet i staden for å sitje i fengsel.
Det er viktig at straffa er passande for brotet som er gjort. Den må vere streng nok til at den som har brote lova, og andre som ser det, ikkje vil bryte lova igjen. Men straffa må også vere rettferdig, så den ikkje er for streng i høve til det som er gjort. Difor er det ein balanse domstolane må finne, og det er eit system for dette i Noreg som har utvikla seg over tid. I 2018 vart det til dømes gitt over 270 000 straffereaksjonar i landet, så det er ein del av korleis samfunnet vårt fungerer.
Så i korte trekk handlar sivilsaker om konfliktar mellom to partar, der domstolen finn ut kven som har rett. Straffesaker handlar om at staten vil straffe nokon for å ha brote lova, og hindre at det skjer igjen i framtida.
Figur 6.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
6.2Bøter og førelegg
Når det gjeld straff i Noreg, er det ulike former vi kan snakke om. Bøter er den mest vanlege. Ei bot er eigentleg ein straff der du må betale pengar til staten. I 2018 var det heile 43 000 bøter som vart gitt ut av domstolane. Kor mykje du må betale, kjem an på kor alvorleg det du har gjort er, og nokre gonger kor mykje pengar du tener.
Men bøter er ikkje alltid noko som blir bestemt i ein rettssal. Dersom du blir teken for å køyre for fort, kan politiet gi deg noko som heiter eit «». Det er ei bot du kan velje å godta der og då. Dette skjedde faktisk 206 000 gonger i 2018!
6.3Fengsel og forvaring
Når det kjem til fengsel, er det tre hovudtypar: , , og forvaring. Fengsel på vilkår betyr at du ikkje må sitje i fengsel viss du følgjer visse reglar, som å ikkje bruke rusmiddel eller halde deg unna visse stadar. Oftast får du ei bot i tillegg.
Fengsel utan vilkår er meir alvorleg. Det tyder at du må sitje i fengsel og sone straffa di. Men i nyare tid kan nokre menneske få sone straffa si heime med ei elektronisk fotlenkje som seier ifrå om dei prøver å gå stadar dei ikkje får lov til.
Forvaring er den strengaste straffa. Det er for folk som domstolane trur kan gjere alvorlege lovbrot igjen. Straffa kan bli forlenga med fem år om gongen, og det kan hende personen aldri får kome ut.
Figur 6.2 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
6.4Særlege reglar og politiattest
Dersom du er under 15 år, kan du ikkje bli straffa i Noreg. Men er du mellom 15 og 18 år, kan du få ungdomsstraff, som oftast følgd opp av konfliktrådet. Det finst også noko som heiter samfunnsstraff. Dette er for mindre alvorlege lovbrot, der du kan bli dømd til å gjere noko nyttig for samfunnet i staden for å sone i fengsel.
Nokre gonger kan folk som er psykisk sjuke eller har funksjonsnedsetjingar, bli dømde til tvunge psykisk helsevern eller tvungen omsorg i staden for straff. Dette er fordi dei kanskje ikkje skjønte kva dei gjorde då dei gjorde det.
Du har kanskje høyrt om noko som heiter rulleblad? Det offisielle namnet er . Det er eit dokument som seier om du har vorte straffa før, og det er noko du må vise fram om du vil ha visse typar jobbar. Forenkla førelegg, som fartsbøter, vil ikkje dukke opp der, og ting du har gjort før du fylte 15 år, vil heller ikkje bli registrerte.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 5
Domstolar i Noreg
Arbeider med to hovudkategoriar: sivil sak og straffesak
Neste: Sivil sak
6
Oppgåver · Punkt 6
Diskuter i gruppa
6.1Kva er skilnaden på ei sivil sak og ei straffesak?
6.2Korleis brukar domstolen forklaringar og bevis for å avgjere ei sak?
6.3Kva kan bli resultatet av ei sivil sak?
6.4Kvifor straffar samfunnet menneske som bryt lova?
6.5Kvifor bør straffa stå i høve til kor alvorleg lovbrotet er?
6.6Kva er skilnaden på ei bot og eit forenkla førelegg?
6.7Kva betyr det å få fengselsstraff på vilkår?
6.8Kva er skilnaden på fengsel utan vilkår og forvaring?
6.9Kva inneber det å sone med elektronisk fotlenkje?
6.10Kva er samfunnsstraff, og kva kan vere formålet med henne?
6.11Kva er den strafferettslege aldersgrensa i Noreg?
6.12Kvifor trur du unge lovbrytarar kan få ein annan reaksjon enn vaksne?
Om du er under 15 år i Noreg, er du for ung til å bli straffa av domstolane. Men det betyr ikkje at du slepp unna om du har gjort noko straffbart. Politiet kan kalle inn deg og foreldra dine til noko som heiter bekymringssamtale. Målet med denne samtalen er å prøve å forstå kvifor du gjorde noko ulovleg, og om det er spesielle problem i livet ditt som det må takast tak i. Om saka er meir alvorleg, kan barnevernet bli involvert. Dei har eigne retningslinjer for korleis dei skal følgje opp slike situasjonar.
1Forklare korleis strafferettslege tiltak og reaksjonar på kriminalitet varierer med alder i Noreg.
7.1Når du fyller 15 år
Når du fyller 15 år, forandrar reglane seg. Då kan du bli straffa for lovbrot, og politiet vil snakke med deg saman med ein advokat. Det er fleire vegar saka kan ta herifrå. Fyrst kan politiet velje å ikkje ta saka vidare, noko som heiter bortlegging. Eit anna alternativ er at du får eit førelegg, som er som ei bot du må betale. Saka kan også bli send til der du og offeret møtest ansikt til ansikt for å prøve å løyse konflikten.
Figur 7.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
7.2Hjelp i staden for straff
Om saka går til domstolane, kan dei i prinsippet straffe deg på same måte som vaksne. Men sidan det ikkje er bra for ungdom å vere i fengsel med vaksne, har vi i Noreg spesialfengsel for ungdom. Derimot er det meir vanleg at saka blir sendt til konfliktrådet eller at du får noko som heiter eller ungdomsoppfølging. Her jobbar ein med tiltak som er meint å forhindre at du gjer nye lovbrot, som til dømes behandling for rusproblem.
Både barn og ungdom kan på ein måte bli «straffa», men ofte med ein tanke om å hjelpe dei til å gjere betre val i framtida, heller enn å berre straffe dei.
Figur 7.2 KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 6
Kriminell lågalder i Noreg
Er 15 år
Under 15 år kan ikkje bli straffa av domstolane
Neste: Bekymringssamtale
7
Oppgåver · Punkt 7
Diskuter i gruppa
7.1Kva betyr det at den strafferettslege aldersgrensa i Noreg er 15 år?
7.2Kva kan politiet gjere dersom eit barn under 15 år har gjort noko ulovleg?
7.3Kva er målet med ein bekymringssamtale?
7.4Når kan barnevernet bli involvert?
7.5Kva endrar seg når ein ungdom fyller 15 år?
7.6Kva ulike måtar kan ei sak bli følgd opp på utan at ho går til domstolen?
7.7Kva er formålet med eit møte i konfliktrådet?
7.8Kva kan ungdomsstraff eller ungdomsoppfølging innebere?
7.9Kvifor blir det lagt vekt på å hjelpe unge til å unngå nye lovbrot?
7.10Kva meiner du vaksne bør gjere for å hjelpe ein ungdom som har brote lova?
Digital kriminalitet er lovbrot som blir gjorde ved hjelp av internett, mobiltelefonar, datamaskinar eller andre digitale tenester. Etter kvart som vi brukar meir tid på nettet, har også kriminelle fått fleire måtar å lure, skade eller stele frå andre på.
1Forklare grunnleggjande prinsipp for opphavsrett som er relatert til digital kriminalitet, og gjere greie for kva rettar ein har til eige digitalt innhald og ansvaret ein har når ein deler innhald frå andre på nettet.
2Diskutere konsekvensane av å bryte åndsverkslova, både når det gjeld deling av bilete og ulovleg fildeling av filmar og musikk.
8.1Svindel og identitetstjuveri
Ei vanleg form for er svindel. Du kan til dømes få ei melding som ser ut til å kome frå banken, Posten eller eit kjent firma. I meldinga kan du bli beden om å trykkje på ei lenkje og skrive inn passord eller bankinformasjon. Dette blir ofte kalla . Målet er å lure deg til å gi frå deg informasjon som dei kriminelle kan misbruke.
er ein annan type digital kriminalitet. Det skjer når nokon stel personlege opplysningar og bruker dei til å late som om dei er ein annan person. Ein kriminell kan til dømes få tilgang til ein konto på sosiale medium og sende meldingar til vener for å prøve å lure dei for pengar.
Figur 8.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
8.2Hacking, truslar og vern
Datainnbrot, ofte kalla hacking, kan også vere kriminalitet. Det betyr at nokon skaffar seg tilgang til ein datamaskin, ein konto eller eit datasystem utan løyve. Kriminelle kan prøve å stele informasjon, øydeleggje filer eller krevje pengar for å gi eigaren tilgang til filene sine igjen. Slik skadeleg programvare blir gjerne kalla utpressingsvirus eller «ransomware».
Digital kriminalitet kan også ramme ungdom direkte. Nokon kan bli truga på nettet, pressa til å sende bilete eller få private bilete spreidde utan samtykke. Falske profilar kan bli brukte til å lure eller trakassere andre. Det som skjer på nettet, kan vere like alvorleg som det som skjer utanfor nettet.
For å beskytte deg bør du bruke sterke og ulike passord, slå på tofaktorinnlogging og vere forsiktig med lenkjer og vedlegg frå personar du ikkje kjenner. Du bør heller aldri dele passord eller personlege opplysningar med andre. Dersom du opplever noko ubehageleg eller mistenkjeleg på nettet, er det lurt å ta skjermbilete, ikkje svare den som trugar deg, og snakke med ein vaksen du stolar på.
Figur 8.2 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 7
Digital kriminalitet
Digital kriminalitet er lovbrot som blir gjorde ved hjelp av internett, mobiltelefonar, datamaskiner eller andre digitale tenester.
Når vi brukar meir tid på nettet, får også kriminelle fleire måtar å lure, skade eller stele frå andre på.
Neste: Digital svindel
8
Oppgåver · Punkt 8
Diskuter i gruppa
8.1Kva meiner vi med digital kriminalitet?
8.2Korleis kan ei svindelmelding sjå ut som om ho kjem frå nokon du stolar på?
8.3Kva er phishing, og kva prøver svindlaren å få tak i?
8.4Kva betyr identitetstjuveri? Kan du gi eit døme?
8.5Kva er eit datainnbrot?
8.6Kva kan eit utpressingsvirus gjere med filene på ei datamaskin?
8.7Kvifor kan truslar og spreiing av private bilete på nettet vere svært alvorleg?
8.8Kva kan du gjere før du trykkjer på ei lenkje du er usikker på?
8.9Kvifor er det lurt å bruke ulike passord og tofaktorinnlogging?
8.10Kva kan du gjere dersom nokon trugar deg eller pressar deg på nettet?
8.11Korleis kan du støtte ein ven som opplever noko ubehageleg på nettet?
Kriminalitet er noko som påverkar mange lag av samfunnet, og konsekvensane kan vere alvorlege og langvarige. Om du blir utsett for kriminalitet, kan du få både fysiske og psykiske skadar. Det er ikkje alltid like enkelt å komme seg over desse skadane, sjølv med hjelp frå helsevesenet eller økonomisk støtte frå staten.
1Forklare korleis kriminalitet påverkar individ, gjerningspersonar og samfunnet som heilskap, samt drøfte dei langvarige konsekvensane av kriminalitet for alle involverte partar.
9.1Konsekvensar for deg og samfunnet
Men det stoppar ikkje der. Den som utfører kriminalitet, risikerer ikkje berre straff som fengsel eller bøter, men også livslange konsekvensar notert i eit kriminelt . Eit slikt rulleblad kan gjere det vanskeleg å få jobb eller til og med å reise til enkelte land. I tillegg kan det føre til at menneska rundt deg endrar oppfatninga si av deg. Så sjølv om det kan kjennast som om handlinga berre påverkar deg sjølv, påverkar det faktisk alle rundt deg og kan føre til at livet ditt blir meir komplisert i framtida.
Og så har vi samfunnet generelt. Kriminalitet er dyrt for samfunnet. Det kostar masse pengar å halde kriminalitet i sjakk, og det er ressursar som kunne vore brukt på andre viktige område, som utdanning eller helsestell. Til og med private bedrifter må bruke pengar på sikkerheitstiltak for å verne seg mot tjuveri og andre former for kriminalitet.
Figur 9.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
9.2Eit feilsteg kan følgje deg
For ungdom som driv med kriminalitet, kan konsekvensane bli særleg alvorlege. Ungdomstida er ei tid der mykje skjer, og eit enkelt feilsteg kan ha konsekvensar for resten av livet. Det kan vere fristande å ta sjansar, men det er viktig å hugse på at konsekvensane ikkje berre påverkar deg no, men kan følgje deg inn i vaksenlivet.
Kriminalitet har altså ein lang rekkje konsekvensar som går langt utover det å bli teken av politiet og straffa. Det påverkar , og heile samfunnet på ein negativ måte. Det er derfor det er så viktig å tenkje gjennom konsekvensane før ein gjer ulovlege handlingar. Det kan spare deg og andre for mykje liding i lengda.
Figur 9.2 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 4
Konsekvensar for offeret
Fysiske skadar: Skadar som kan bli varige, som til dømes hjerneskadar.
Psykiske skadar: Angst, depresjon og mista tillit til andre menneske.
Økonomisk belastning: Kostnader knytt til legebehandling og eventuell valdsoffererstatning.
Neste: Konsekvensar for lovbrytaren
9
Oppgåver · Punkt 9
Diskuter i gruppa
9.1Kva slags følgjer kan kriminalitet få for den som blir utsett for det?
9.2Kvifor kan psykiske skadar vare lenge etter at ei hending er over?
9.3Kva følgjer kan eit lovbrot få for den som utfører det, i tillegg til sjølve straffa?
9.4Korleis kan eit lovbrot påverke familie og vener?
9.5Kvifor kostar kriminalitet pengar for samfunnet?
9.6Kva må bedrifter kanskje bruke pengar på for å verne seg mot kriminalitet?
9.7Kvifor er det viktig at ungdom får hjelp til å unngå nye lovbrot?
9.8Kva kan ein gjere dersom ein ven vurderer å gjere noko ulovleg?
9.9Kvifor bør samfunnet både støtte dei som er utsette for kriminalitet, og hjelpe lovbrytarar med å endre åtferd?
9.10Kven kan bli påverka av eit lovbrot, sjølv om handlinga berre varer i nokre få minutt?
Det er ei vanleg oppfatning at «alt var betre før», og mange trur at det er meir kriminalitet no enn det var tidlegare. Men om vi ser på tal frå Statistisk sentralbyrå (SSB), ser vi at dette ikkje nødvendigvis er sant. I 2006 vart det meldt om rundt 400 000 lovbrot, men i 2019 var talet gått ned til om lag 310 000. Så totalt sett ser det ut som det er mindre kriminalitet no enn før.
1Forklare og drøfte utviklinga i kriminalitetstal i Noreg, med vekt på samanlikning av tal frå 2006 og 2019.
10.1Færre unge blir straffa
Når det gjeld , har det også gått ned. I 2006 vart det straffa om lag 5800 ungdommar mellom 15 og 18 år. I 2018 var talet gått ned til 3624. Så generelt sett er ungdom mindre kriminelle no enn dei var tidlegare.
Figur 10.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
10.2Unntak og nye utfordringar
Men sjølv om desse tala er oppløftande, er det viktig å merke seg at det ikkje er same situasjonen overalt. I større byar som Oslo har det vore ei auka registrering av lovbrot frå ungdom. Og dette blir ofte gjort av eit lite tal personar som bryt lova fleire gonger. Til dømes hadde Oslo-politiet i 2018 registrert 182 ungdommar som var såkalla «», og desse stod for 1385 kriminelle forhold.
Ei anna urovekkjande utvikling er at det blir brukt meir fysisk . Det blir til dømes meir rapportert om unge som trugar med kniv. Så sjølv om generelle tal viser ein nedgang i kriminalitet, er det enkelte område og typar kriminalitet der vi ser ei negativ utvikling.
Generelt sett har kriminalitet gått ned, både blant vaksne og ungdom. Men det er nokre unntak, spesielt i større byar og spesielle typar kriminalitet som bruk av vald. Det er derfor viktig å ikkje generalisere og seie at alt er verre no, for det er eit meir komplekst bilete som må takast i betraktning.
Figur 10.2 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 2
Kriminalitetsutvikling totalt
Nedgang i politimelde lovbrot
2006: 400 000 politimelde lovbrot
2019: 310 000 politimelde lovbrot
Nedgang i talet på straffa personar
2006: nærare 300 000 straffa
2018: 244 000 straffa
Neste: Ungdomskriminalitet
10
Oppgåver · Punkt 10
Diskuter i gruppa
10.1Kva viser tala for melde lovbrot i 2006 og 2019?
10.2Kva viser tala i teksten om ungdom mellom 15 og 18 år?
10.3Kvifor bør vi vere forsiktige med å seie at «alt var betre før»?
10.4Kva er skilnaden på talet på melde lovbrot og talet på lovbrot som faktisk har skjedd?
10.5Korleis kan kriminaliteten gå ned på landsbasis, samstundes som han aukar i ein by?
10.6Kva meiner vi med ein «gjengangar» i denne samanhengen?
10.7Kvifor er det nyttig å sjå på både kor mange ungdommar som bryt lova, og kor mange lovbrot som blir registrerte?
10.8Kva typar kriminalitet blir trekte fram som ei uro i teksten?
10.9Kvifor er det viktig å undersøkje både stad, tidsperiode og type lovbrot når vi snakkar om utviklinga i kriminalitet?
10.10Tala i teksten er frå 2006 til 2019. Kva måtte vi undersøkje for å kunne seie noko sikkert om situasjonen i dag?
