1.1Korleis pengane oppstod
Før menneska byrja å bruke , var det vanleg å byte varer og tenester direkte med kvarandre. For om lag 5000 år sidan kunne korn, ris, husdyr og andre varer fungere som bytemiddel. Ein bonde kunne til dømes byte korn mot fisk. Dette systemet hadde utfordringar dersom fiskaren ikkje trong korn. Etter kvart byrja menneska derfor å bruke verdifulle metall som gull og sølv. I det gamle Egypt vart gull brukt i handel, medan dei første kjende myntane vart laga i området Lydia, i dagens Tyrkia, for om lag 2700 år sidan.
Gjennom historia har pengane utvikla seg mykje. Etter kvart byrja ein å lage myntar av billigare metall og setlar av papir. I dag brukar vi framleis kontantar, men stadig meir av handelen skjer elektronisk. Når vi betaler med bankkort, mobiltelefon eller appar som Vipps, blir pengar overførte frå ein konto til ein annan. Pengane finst då som tal i banksystemet, utan at vi treng fysiske setlar og myntar.
1.2Bankar og marknader
I Noreg er Noregs Bank sentralbanken vår. Han har ansvaret for å utferde norske setlar og myntar og arbeider for at pengesystemet skal vere stabilt. Noregs Bank påverkar òg økonomien gjennom styringsrenta, som har betydning for rentene på lån og sparepengar. fører tilsyn med bankar og andre finansføretak. Eit stabilt pengesystem er viktig fordi både privatpersonar og bedrifter må kunne stole på pengane og bankane.
spelar òg ei viktig rolle i økonomien. Ein marknad er ein stad eller ei ordning der kjøparar og seljarar møtest for å handle varer og tenester. Det kan vere ein fysisk marknad, som ein matbutikk, eller ein digital marknad, som ein nettbutikk. Prisane blir mellom anna påverka av . Tilbod handlar om kor mykje som finst av ei vare, medan etterspurnad handlar om kor mykje folk ønskjer å kjøpe. Dersom mange ønskjer å kjøpe ei vare som det finst lite av, kan prisen stige. Dersom det finst mykje av ei vare, men få ønskjer å kjøpe henne, kan prisen falle.
1.3Når prisane stig
Når det generelle prisnivået på varer og tenester stig over tid, kallar vi det . Inflasjon fører til at pengane blir mindreverdige fordi vi får kjøpt mindre for den same pengesummen. Dersom eit brød kostar 40 kroner eitt år og 44 kroner året etter, har prisen stige med 10 prosent. Dersom inntekta vår ikkje aukar tilsvarande, får vi mindre å rutte med. Høg inflasjon kan derfor gjere det vanskelegare for familiar å betale nødvendige utgifter.
Inflasjon kan ha fleire årsaker. Prisane kan stige dersom etterspurnaden aukar raskare enn produksjonen, eller dersom det blir dyrare å produsere og transportere varer. Auka prisar på energi og råvarer kan til dømes føre til at mange andre varer òg blir dyrare. Mykje pengar i omløp i forhold til mengda varer og tenester kan òg bidra til inflasjon. Noregs Bank brukar mellom anna styringsrenta for å påverke økonomien og bidra til låg og stabil prisvekst.
Pengar, marknader og prisar heng dermed tett saman. Pengane gjer det mogleg å handle, marknaden knyter kjøparar og seljarar saman, og prisane blir påverka av tilbod og etterspurnad. For at økonomien skal fungere godt, er vi avhengige av til pengane, eit stabilt banksystem og ei utvikling der prisane ikkje stig for raskt.
