Politikk i Noreg handlar om korleis samfunnet skal styrast. Det inkluderer diskusjonar mellom ulike parti med ulike verdisyn. Medborgarskap er sentralt i eit demokrati, og gir rettar og plikter. Partia i Noreg stiller til val både i Stortinget og kommunane, og veljarane får slik innverknad. Rettsstaten sikrar likskap for lova og beskyttar individet sine rettar. Truslar mot demokratiet kan vere forsøk på å underminere frie val eller ytringsfridommen, og er noko som kontinuerleg må vernast mot.
Diskusjonar er ein kjernedel av demokratiet vårt. Det betyr at kvar og ein av oss har rett til å ytre meininga si og bli lytta til, anten det er heime, på skulen, blant venner, i sosiale medium eller ute i samfunnet. Det er ved å dele tankar, stille spørsmål og prøve å forstå andre sine synspunkt at vi lærer og veks.
1forstå at diskusjonar er ein grunnleggjande del av demokratiet delta i diskusjonar
1.1Diskusjon på nett
Når ein diskuterer, kan vi dele ting vi har lese eller sett, som til dømes ei sak om ein flyktningleir. Og på nettet kan alle delta i diskusjonen. Ein kan seie om ein er einige eller ueinige, og forklare kvifor. Men å diskutere er noko ein blir betre på med tid, og alle opplever både støtte og kritikk for meiningane sine. Det viktige er å stå ved det ein meiner, men også vere open for å endre om ein får ny informasjon.
Men nettet har også sine utfordringar. Nokre gonger skriv folk ting litt for raskt, utan å tenkje seg godt nok om. Og så finst det dei som blir kalla for . Dette er personar som med vilje skriv stygge og negative kommentarar, ofte . Desse kommentarane kan gjere det vanskeleg for nokon å ville halde fram med å delta i diskusjonen. Det er viktig å hugse på at ein ikkje skal ta slike kommentarar personleg.
Figur 1.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
1.2Engasjement og forståing
Det er også viktig å engasjere seg i samfunnet rundt oss. Når ein blir gammal nok til å stemme, kan ein påverke retninga samfunnet vårt skal ta. Diskusjonar hjelper oss med å forstå kva folk meiner og kvifor, og kva verdiar vi vil ha i samfunnet vårt. Til dømes kan diskusjonar om flyktningar i Noreg bli veldig kjensleladde. Mange har sterke meiningar, og det kan vere utfordrande å finne felles grunn.
I gode diskusjonar ligg det ei moglegheit for læring og forståing. Det er ved å snakke med og lytte til andre at vi byggjer bruer og skaper eit sterkare samfunn.
Figur 1.2 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 6
Diskusjonar i demokratiet
Alle har rett til å ytre seg.
Viktig verktøy for læring og vekst.
Skjer heime, på skulen, blant venner, i sosiale medium og i samfunnet.
Neste: Å delta i diskusjonar på nettet
1
Oppgåver · Punkt 1
Diskuter i gruppa
1.1Kvifor er diskusjonar viktige i eit demokrati?
1.2Kva vil det seie å ytre meininga si?
1.3Kvar kan vi delta i diskusjonar? Gi nokre døme.
1.4Kva er eit nettroll?
1.5Kva kan skje dersom nokon får mange stygge kommentarar på nettet?
1.6Korleis kan vi påverke samfunnet når vi blir gamle nok til å stemme?
1.7Kva meiner teksten med at ein blir betre til å diskutere med tid?
1.8Kvifor bør vi forklare kvifor vi er einige eller ueinige, og ikkje berre seie at vi er det?
1.9Kvifor er det viktig å lytte til andre når vi diskuterer?
1.10Er det bra eller dårleg å endre meining? Forklar svaret ditt.
1.11Kvifor trur du folk kan skrive ting på nettet som dei ikkje ville sagt ansikt til ansikt?
1.12Kva kan vi gjere dersom vi møter stygge eller negative kommentarar på nettet?
1.13Kva meiner du kjenneteiknar ein god diskusjon?
1.14Kan to personar vere heilt ueinige og likevel ha ein god diskusjon? Korleis?
1.15Kva er viktigast når du diskuterer: å få rett eller å forstå den andre? Kvifor?
1.16Kva kan du gjere dersom nokon seier noko du blir sint eller provosert av?
1.17Kvifor kan tema som flyktningar skape sterke kjensler og meiningar?
1.18Kva meiner teksten med at diskusjonar kan «byggje bruer» mellom menneske?
1.19Har du nokon gong endra meining etter ein diskusjon? Kva gjorde at du endra synspunkt?
1.20Tenk deg at ein medelev seier noko du er heilt ueinig i. Korleis kan du svare på ein respektfull måte?
Når vi snakkar om medborgarskap, snakkar vi eigentleg om kva rolle du og eg har i samfunnet. Du har kanskje høyrt ordet «politikk» mange gonger, men kva betyr det eigentleg? Politikk er ikkje berre det du ser på TV der politikarar diskuterer. Det handlar om korleis vi i eit samfunn bestemmer ting saman. Kven skal få kva, kven skal gjere kva, kva reglar vi skal ha, korleis pengane skal brukast, og kva rettar og pliktar vi alle har.
Som medborgar i Noreg er du ein del av dette. Det betyr at du har rettar, som retten til å seie meininga di, og du har , som å følgje lovene. Når familien din diskuterer kva dei skal ete til middag, eller kvar dei skal reise på ferie, er det som ei lita utgåve av politikk. Alle seier meininga si, og så bestemmer dei saman.
Men kvifor bør vi bry oss om det som skjer i samfunnet? Kanskje tenkjer du at du er berre éin person, og at du ikkje kan påverke noko. Men historia viser oss at når mange går saman, kan dei skape store endringar. Folk har stått opp mot urettferd, som i «metoo-rørsla» eller Black Lives Matter. Saman kan vi endre retninga samfunnet vårt går i.
Figur 2.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
2.2Bry seg og vere kritisk
Verda er ikkje alltid ein enkel stad. Det skjer ofte ting som er vanskelege å forstå, som oljeutslepp, krig eller urettferd. Men om vi bryr oss, og om vi gjer noko med det vi bryr oss om, kan vi gjere verda litt betre. I Noreg er vi veldig heldige. Vi kan seie meininga vår høgt, vi kan stemme, og vi kan påverke kva som skjer rundt oss. Det er eit stort ansvar, men det er også ei stor moglegheit.
I ei tid der vi får så mykje informasjon frå internett og media, er det viktig å vere kritisk. Vi må sjekke fakta og tenkje sjølve. Det er ein del av det å vere ein god medborgar. Så, handlar ikkje berre om å vere ein del av eit land eller eit samfunn. Det handlar om å ta ansvar, å bry seg, og å prøve å gjere ein forskjell. Alle kan bidra på sin eigen måte.
Figur 2.2 KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 7
Medborgarskap
Betyr å vere ein del av eit samfunn.
Rolla vår i samfunnet.
Neste: Politikk
2
Oppgåver · Punkt 2
Diskuter i gruppa
2.1Kva betyr ordet medborgarskap?
2.2Kva er politikk?
2.3Kan du gi eit døme på politikk frå kvardagen?
2.4Kva er skilnaden på ei rett og ei plikt?
2.5Nemn ei rett du har som medborgar i Noreg.
2.6Nemn ei plikt du har som medborgar.
2.7På kva måtar kan vanlege menneske påverke samfunnet?
2.8Kvifor er det viktig å vere kritisk til informasjon frå internett og media?
2.9Kvifor kan ein seie at ein diskusjon i familien kan vere ei lita form for politikk?
2.1010.Kva meiner vi med at politikk handlar om «kven som skal få kva»?
2.11Kvifor er ytringsfridom viktig i eit demokrati?
2.12Korleis kan mange menneske saman skape endringar i samfunnet?
2.13Kva kan skje dersom folk sluttar å bry seg om politikk og samfunn?
2.14Kvifor er det både ei moglegheit og eit ansvar å kunne påverke samfunnet?
2.1515.Må ein stemme ved val for å vere ein god medborgar? Kvifor eller kvifor ikkje?
2.16Kva meiner du kjenneteiknar ein god medborgar?
2.17Dersom du meiner noko i samfunnet er urettferdig, kva kan du gjere for å prøve å endre det?
2.18Kan det nokon gong vere riktig å protestere mot noko fleirtalet har bestemt?
2.19Korleis kan sosiale medium både hjelpe og skade demokratiet?
2.20Har unge som ikkje har stemmerett, likevel moglegheit til å påverke samfunnet? Korleis?
2.21Kva er ei sak i lokalsamfunnet, Noreg eller verda som du bryr deg om? Kvifor?
Politikk handlar om korleis vi bestemmer kva som skal skje i samfunnet vårt. Det er litt som å bestemme kva vi skal ete til middag i familien, men på eit mykje større plan. Det kan vere vanskeleg å forstå alt som politikk handlar om, så la oss bryte det ned litt.
1Forklare kva politikk er og korleis politiske avgjerder påverkar samfunnet vårt.
3.1Pengar og natur
Ein stor del av er å velje korleis vi skal bruke pengane i landet vårt. Noreg har tent mykje pengar på olje, og vi må bestemme korleis desse pengane skal brukast. Kanskje nokon vil bruke dei på eit nytt sjukehus, medan andre vil bruke dei på skular eller tog og bussar. Dette er val som politikarane må ta, og dei er ofte usamde om kva som er best.
Politikk handlar også om korleis vi skal ta vare på naturen og miljøet. Skal vi byggje vindmølleparkar for å lage rein energi? Men kva om det øydelegg landskapet og skadar dyrelivet? Dette er spørsmål som politikarane må diskutere og finne svar på.
Figur 3.1 KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.
3.2Verdiar og omsorg
Men politikk er ikkje berre om pengar og natur. Det handlar også om kva verdiar vi har som samfunn. Til dømes har det vore diskusjonar om homofile skulle få gifte seg eller ikkje, og om kvinner skulle få rett til sjølvbestemd abort. Desse spørsmåla handlar om kor mykje kontroll vi skal ha over eigne kroppar og liv, og korleis samfunnet skal sjå på slike saker.
Politikken bestemmer også korleis vi skal ta vare på kvarandre. Skal vi hjelpe flyktningar, eller skal vi fokusere på å ta vare på oss sjølve? Skal vi ha av helsevesenet og skular, eller skal det styrast av staten? Dette er ting som politikarane må ta stilling til, og som har stor innverknad på kvar og ein av oss.
Figur 3.2 KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.
3.3Noreg i verda
Politikk handlar også om internasjonale spørsmål. Noreg er del av verda, og vi er involverte i ting som skjer i andre land. Når vi sender soldatar til Afghanistan og Libya, eller deltek i internasjonale organisasjonar som FN, er det også eit politisk val.
Når du blir gamal nok til å stemme, er det viktig at du brukar røysteretten din, slik at dine meiningar og verdiar også blir høyrde i samfunnet vårt. Det er slik vi byggjer eit samfunn som fungerer best for oss alle.
Figur 3.3 KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 6
Politikk
Er ein viktig del av samfunnet vårt som rører ved mange ulike område
Frå økonomiske val til verdispørsmål og internasjonale forhold
Er avgjerder som formar korleis samfunnet vårt fungerer og kva retning vi tek i framtida.
Neste: Verdidebatt og menneskerettar
3
Oppgåver · Punkt 3
Diskuter i gruppa
3.1Kva er politikk?
3.2Kan du gi eit døme på politikk frå kvardagen?
3.3Kva er skilnaden på ei rett og ei plikt?
3.4Nemn ei rett du har som medborgar i Noreg.
3.5Nemn ei plikt du har som medborgar.
3.6På kva måtar kan vanlege menneske påverke samfunnet?
3.7Kvifor er det viktig å vere kritisk til informasjon frå internett og media?
3.8Kvifor kan ein seie at ein diskusjon i familien kan vere ei lita form for politikk?
3.9Kva meiner vi med at politikk handlar om «kven som skal få kva»?
3.10Kvifor er ytringsfridom viktig i eit demokrati?
3.11Korleis kan mange menneske saman skape endringar i samfunnet?
3.12Kva kan skje dersom folk sluttar å bry seg om politikk og samfunn?
3.13Kvifor er det både ei moglegheit og eit ansvar å kunne påverke samfunnet?
3.14Må ein stemme ved val for å vere ein god medborgar? Kvifor eller kvifor ikkje?
3.15Kva meiner du kjenneteiknar ein god medborgar?
3.16Dersom du meiner noko i samfunnet er urettferdig, kva kan du gjere for å prøve å endre det?
3.17Kan det nokon gong vere riktig å protestere mot noko fleirtalet har bestemt?
3.18Korleis kan sosiale medium både hjelpe og skade demokratiet?
3.19Har unge som ikkje har stemmerett, likevel moglegheit til å påverke samfunnet? Korleis?
3.20Kva er ei sak i lokalsamfunnet, Noreg eller verda som du bryr deg om? Kvifor?
Politikk handlar om korleis vi vil styre samfunnet vårt, og i Noreg har vi mange ulike parti som står for ulike verdisyn. Desse verdisyna blir kalla ideologiar, og dei gir oss eit innblikk i korleis kvart parti ser for seg at samfunnet bør styrast.
1Forklare grunnleggande politiske ideologiar og korleis desse påverkar partipolitikk i Noreg.
2Identifisere og samanlikne dei norske politiske partia sine ideologiske grunnlag, inkludert konservatisme, liberalisme, sosialisme og kommunisme, og drøfte korleis desse ideologiane speglar seg i partiprogramma til Høgre, Framstegspartiet, Arbeidarpartiet, SV og Raudt.
3Utforske korleis andre parti som Miljøpartiet Dei Grøne, Senterpartiet, Kristeleg Folkeparti og Venstre bidreg til det ideologiske mangfaldet i norsk politikk.
4Reflektere over personlege politiske preferansar i høve til dei omtalte ideologiane og partia.
4.1Ideologiane
er ein ideologi der ein vil bevare samfunnet slik det er og ta vare på tradisjonane. Høgre er eit døme på eit konservativt parti i Noreg. Dei er opptekne av å avgrense makta til staten og ta vare på samfunnet som det er.
handlar om at menneske er fødde frie og med grunnleggjande rettar. Framstegspartiet er eit parti som trur på denne ideologien. er knytt til tanken om at det bør vere sosial og økonomisk likskap mellom borgarane. Arbeidarpartiet og SV står for denne tanken i dagens Noreg.
, som Raudt har røter i, seier at samfunnet skal ikkje ha rike eller fattige borgarar, og alt skal delast likt. Dette er ein tanke, fordi det inneber store og raske endringar i samfunnet.
Figur 4.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
4.2Parti på tvers
Men ikkje alle parti i Noreg kan plasserast inn i desse kategoriane. Miljøpartiet Dei Grøne, Senterpartiet, Kristeleg Folkeparti og Venstre har verdiar som går på tvers av desse ideologiane eller som ikkje passar inn i nokon av dei. Dei bidreg til at norsk partipolitikk er mangfaldig og brei.
Historia til dei norske partia byrja med Venstre og Høgre på 1800-talet. Venstre kjempa for dei svake, medan Høgre ville behalde privilegium til overklassen. Dette skapte det første partipolitiske skiljet i Noreg, mellom dei som ville behalde samfunnet som det var, og dei som ønskte å endre det.
Figur 4.2 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
4.3Konservativ eller radikal?
Konservative er opptekne av tradisjon og få endringar, medan radikale ønskjer store endringar. Både kommunistar og radikale høgreekstremistar kan vere radikale.
Til slutt er spørsmålet: Kva er du oppteken av? Vil du bevare samfunnet som det er, eller vil du ha endringar? Dette kan hjelpe deg med å finne ut kva du meiner politisk, og kanskje finne eit parti som passar for deg.
Figur 4.3 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 7
Konservatisme
Ta vare på tradisjonar
Styre samfunnet slik det har vorte styrt
Parti: Høgre
Neste: Liberalisme
4
Oppgåver · Punkt 4
Diskuter i gruppa
4.1Kva handlar politikk om?
4.2Kva meiner vi med ein politisk ideologi?
4.3Kva kjenneteiknar konservatismen?
4.4Kva parti blir nemnt som eit døme på eit konservativt parti?
4.5Kva kjenneteiknar liberalismen?
4.6Kva parti blir knytt til liberalismen i teksten?
4.7Kva kjenneteiknar sosialismen?
4.8Kva norske parti blir knytte til sosialismen?
4.9Kva er hovudtanken i kommunismen?
4.10Kvifor kan kommunismen kallast ein radikal ideologi?
4.11Kva parti har ifølgje teksten røter i kommunismen?
4.12Kvifor kan ikkje alle norske parti enkelt plasserast innanfor éin av desse ideologiane?
4.13Kva parti nemner teksten som døme på dette?
4.14Kva var dei to første politiske partia i Noreg?
4.15Kva stod Venstre og Høgre for på 1800-talet, ifølgje teksten?
4.16Kva var det viktigaste politiske skiljet mellom Venstre og Høgre?
4.17Kva er forskjellen på å vere konservativ og å vere radikal?
4.18Kan du gi eit døme på ei endring ein konservativ kanskje ville vore skeptisk til?
4.19Kan du gi eit døme på ei endring ein radikal person kunne ønskje?
4.20Kva meiner du sjølv er viktigast i politikken?
4.21Meiner du at vi først og fremst bør bevare samfunnet slik det er, eller bør vi gjere større endringar? Kvifor?
4.22Kva politiske saker er viktigast for deg?
4.23Ut frå det du har lært om ideologiane, kva politisk ideologi ligg nærast dine eigne tankar? Grunngi svaret ditt.
I politikken i Noreg, og mange andre land, blir politiske parti ofte delt inn i raude og blå. Dei raude partia, som Arbeidarpartiet, Sosialistisk Venstreparti og Raudt, er gjerne opptekne av fellesskap og kollektive verdiar. Tradisjonelt har arbeidarklassen støtta desse partia. Dei vil at staten skal ha mykje ansvar for at alle får dei same moglegheitene, og dei kjempar for rettferdig fordeling.
1Forklare korleis politiske parti i Noreg og andre land tradisjonelt har vore grupperte i raudt og blått, og korleis denne inndelinga reflekterer ulike ideologiske tilnærmingar til samfunnsstyring.
2Diskutere korleis nye politiske parti og meir nyanserte politiske skilje har utvikla seg over tid, samt forklare rolla til sentrumsparti og spesialinteresseparti i det moderne politiske landskapet.
5.1Blått og sentrum
På den andre sida har du dei , som Høgre og Framstegspartiet. Dei blir ofte skildra som , og dei vil at kvar person skal ha litt større ansvar for seg sjølv. Dei støttar næringslivet og er for private alternativ innan skule og helse. Tradisjonelt har dei blå partia fått støtte frå dei betrestilte.
Men det er ikkje berre raudt og blått i politikken. Senterpartiet er eit eksempel på eit som ikkje er verken blått eller raudt. Dei har tradisjonelt støtta bøndene, men arbeider no for betre kår for heile Distrikts-Noreg. Andre sentrumsparti er Venstre og Kristeleg Folkeparti, som har eigne fokusområde som fridom og kristne verdiar.
Figur 5.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
5.2Fleire fargar i politikken
I tillegg har vi partia som har spesielle interesser. Miljøpartiet Dei Grøne er mest opptekne av klima, medan Bompengepartiet er imot bompengar, og Kystpartiet fokuserer på kystkommunane.
Før i tida var skilja mellom dei raude og dei blå klare, men no er det meir nyansert. Partia har endra seg, og det er mange fleire parti å velje mellom. Nokre av dei samarbeider, medan andre er ueinige. Raudt til venstre, blått til høgre, men det er mange fleire fargar i politikken no. Det som er viktig, er å finne det partiet som passar best for deg og dine verdiar.
Figur 5.2 KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 6
Raude parti
Arbeidarpartiet (AP): Oppteke av velferdssamfunnet og rettferdig fordeling.
Sosialistisk Venstreparti (SV): Ønskjer å støtte dei svakaste og tek imot flyktningar.
Raudt (R): Kjempar mot fattigdom og vil ha meir rettferdig fordeling.
Neste: Blå parti
5
Oppgåver · Punkt 5
Diskuter i gruppa
5.1Kva meiner vi når vi snakkar om raude og blå parti i norsk politikk?
5.2Kva parti blir rekna som raude parti i teksten?
5.3Kva verdiar er dei raude partia gjerne opptekne av?
5.4Kven har tradisjonelt støtta dei raude partia?
5.5Kva rolle meiner dei raude partia at staten bør ha i samfunnet?
5.6Kva meiner vi med rettferdig fordeling?
5.7Kva parti blir rekna som blå parti i teksten?
5.8Kva verdiar er dei blå partia gjerne opptekne av?
5.9Kva meiner dei blå partia om ansvaret til enkeltmennesket?
5.10Kva meiner dei blå partia om næringslivet og private alternativ innan skule og helse?
5.11Kven har tradisjonelt støtta dei blå partia?
5.12Kva er dei viktigaste forskjellane mellom raude og blå parti?
5.13Kva meiner vi med eit sentrumsparti?
5.14Kvifor kan Senterpartiet kallast eit sentrumsparti?
5.15Kven har Senterpartiet tradisjonelt arbeidd for, og kva er dei opptekne av i dag?
5.16Kva andre sentrumsparti blir nemnde i teksten?
5.17Kva saker eller verdiar blir Venstre og Kristeleg Folkeparti knytte til?
5.18Kva meiner vi med parti som har spesielle interesser eller hjartesaker?
5.19Kva saker er Miljøpartiet Dei Grøne, Bompengepartiet og Kystpartiet særleg opptekne av?
5.20Korleis har skiljet mellom raud og blå side endra seg over tid?
5.21Kvifor er det vanskelegare å dele norsk politikk berre inn i raudt og blått i dag?
5.22Kvifor må politiske parti nokre gonger samarbeide sjølv om dei er ueinige om enkelte saker?
5.23Kva saker og verdiar meiner du er viktigast når du skal velje eit politisk parti?
5.24Kvar meiner du at dine eigne politiske meiningar passar best, og kvifor?
I Noreg har vi eit system der folk kan stemme på kva parti dei vil ha til å styre landet. Dette systemet kallar vi eit indirekte demokrati, og det betyr at vi vel nokre få personar som skal ta avgjerdene for oss.
1Forklare kva eit indirekte demokrati er og korleis det fungerer i Noreg.
2Gjere greie for korleis valkampar fungerer, og kva rolle politiske parti spelar i dette systemet.
3Forstå korleis stemmer blir talt og korleis representasjon på Stortinget blir fordelt, inkludert korleis ulik vekting av stemmer i forskjellige delar av landet påverkar resultatet.
4Diskutere kva ein koalisjonsregjering er, og kva føremål slike regjeringar har i det norske politiske landskapet.
6.1Valkampen og Stortinget
Tenk deg at det er ein fotballkamp, der kvart parti er eit lag. I ein prøver kvart lag å vinne stemma di ved å seie kva dei vil gjere for landet. Dei kan snakke om ting som klima, innvandring, likestilling, og korleis dei vil hjelpe dei som har det vanskeleg økonomisk.
Når valet er over, blir plassane på Stortinget fordelt etter kor mange stemmer kvart parti har fått. Det er totalt 169 representantar, og dei representerer ulike delar av landet. Det er som ein stor familie, der kvar person representerer eit lite område.
No kan du lure på kvifor ikkje alle stemmer er like? Jo, det er fordi vi vil at heile landet skal ha ei stemme på Stortinget, også dei plassane der det ikkje bur så mange menneske. Difor er det slik at i nokre område tel kvar stemme meir enn i andre.
Figur 6.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
6.2Å danne regjering
Dei største partia har tradisjonelt vore Høgre og Arbeidarpartiet. Etter valet kan det største partiet danne regjering. Men det er lenge sidan eit parti har fått så mange stemmer at dei kan styre åleine. Difor blir det ofte laga , som betyr at fleire parti samarbeider om å styre.
Ei slik regjering kan samanliknast med eit lag som spelar saman for å nå same mål. Eit døme på dette er Regjeringa Stoltenberg, som styrte frå 2005 til 2013. Det var ei koalisjonsregjering der fleire parti samarbeidde.
Kampen om den politiske makta i Noreg er som eit stort spel der alle vil prøve å overtyde deg om at dei har dei beste ideane. Dei kjempar for å få stemma di, og dei som vinn får høvet til å ta avgjerdene som formar framtida i landet vårt. Det er spennande og viktig, og det er difor vi har val og demokrati. Det gjer at du og alle andre i Noreg får vere med å bestemme korleis landet vårt skal styrast.
Figur 6.2 KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 6
Indirekte demokrati
Folk stemmer på representantar
Representantar tek avgjerdene for folket
Neste: Valkamp
6
Oppgåver · Punkt 6
Diskuter i gruppa
6.1Kva betyr det at Noreg er eit indirekte demokrati?
6.2Kva er det folket stemmer på ved eit val i Noreg?
6.3Kva skjer i ein valkamp?
6.4Kva slags saker kan dei politiske partia vere opptekne av i ein valkamp?
6.5Kvifor prøver partia å overtyde folk om å stemme på dei?
6.6Kva skjer med stemmene når valet er over?
6.7Kor mange representantar er det på Stortinget?
6.8Kven representerer stortingsrepresentantane?
6.9Kvifor tel ikkje alle stemmer heilt likt i Noreg?
6.10Kvifor er det viktig at også område med få innbyggjarar blir representerte på Stortinget?
6.11Kva parti har tradisjonelt vore blant dei største i Noreg?
6.12Kva skjer dersom eitt parti får nok støtte til å styre åleine?
6.13Kvifor er det vanleg at fleire parti må samarbeide for å danne regjering?
6.14Kva er ei koalisjonsregjering?
6.15Kva døme på ei koalisjonsregjering blir nemnt i teksten?
6.16Kva må ulike parti gjere for å klare å styre landet saman?
6.17Kva meiner vi med politisk makt?
6.18Kvifor ønskjer dei politiske partia å få stemma di?
6.19Kvifor er val viktig i eit demokrati?
6.20Korleis kan du som innbyggjar vere med på å påverke korleis Noreg blir styrt?
6.21Kva meiner du er viktigast for at eit demokrati skal fungere godt? Grunngi svaret ditt.
Politikk i Noreg handlar om å styre samfunnet. Det vil seie å bestemme kva reglar som skal gjelde og korleis pengane skal brukast. Politikarane får makt ved val, der folk stemmer på dei dei vil ha til å styre. Dette er eit viktig prinsipp i demokratiet vårt.
1Forklare hovudprinsippa i det norske demokratiet og korleis makta er fordelt i Noreg. Dette inkluderer ei forståing av folkesuverenitet, maktfordelingsprinsippet og parlamentarisme.
7.1Grunnlova og maktfordelinga
I Noreg er den øvste lova. Ho seier at folket skal ha rett til å styre seg sjølv gjennom folkevalde representantar. Dette prinsippet kallar vi .
Grunnlova deler makta i tre ulike delar. Først har vi , som har ansvar for å lage lover, bestemme korleis pengane skal brukast, og passa på at alt blir gjort rett. Deretter har vi Kongen eller regjeringa, som har den utøvande makta og sørgjer for at vedtaka blir følgde. Til slutt har vi domstolane, som bestemmer kven som har rett og gale i konfliktar. Stortinget kontrollerer også regjeringa, noko som kallast .
7.2Val og stortingsåret
Stortingsvala er ein viktig del av demokratiet vårt. Då stemmer folk på politikarane som skal ha makt dei neste fire åra. Fylka i Noreg har ulike tal representantar, og nokre fylke kan ha fleire representantar enn innbyggjartalet skulle tilseie. Stortinget kan ha representantar frå seks til ni ulike parti.
Stortinget tek sete første kvardag i oktober, og dei vel då presidentar og andre leiarar. er den fremste personen i landet etter kongen, og han eller ho leiar møta på Stortinget. Kongen gjer den høgtidelege opninga av Stortinget med trontalen, og han seier kva regjeringa vil arbeide for i året som kjem.
Figur 7.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
7.3Arbeidet på Stortinget
Stortinget har mange oppgåver. Dei skal vedta nye lovar, avgjere inntektene og utgiftene til staten, og kontrollere at regjeringa gjer det som er bestemt. Dei arbeider også i fagkomitear og handsamar ulike saker.
er viktige samlingar der politikarane diskuterer og stemmer over saker. Møta vert leidde av Stortingspresidenten og er opne for alle. Her kan det bli lagt fram nye lovforslag, som vert kalla kongeleg proposisjon.
er planen for korleis staten skal bruke pengane sine. Stortinget bestemmer korleis pengane skal brukast, og regjeringa legg fram forslag til budsjettet. Etterpå følgjer ein debatt.
7.4Kontroll og regjeringar
Stortinget har også ansvar for å kontrollere regjeringa. Dei kan stille spørsmål, få informasjon om viktige saker, og kan sjekke korleis pengane blir brukt.
Til slutt kan vi sjå på ulike typar . Etter stortingsval kan eitt eller fleire parti danne regjering. Det kan vere ulike samarbeid mellom partia, som eittpartiregjering, samarbeidsregjering, samlingsregjering, fleirtalsregjering og mindretalsregjering.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 8
Politikk i Noreg
Handlar om å styre samfunnet
Politikarane får makt ved val
Folkesuverenitet: folket har rett til å styre seg sjølv
Neste: Grunnlova
7
Oppgåver · Punkt 7
Diskuter i gruppa
7.1Kva handlar politikk om?
7.2Korleis får politikarane makt i Noreg?
7.3Kva er Grunnlova, og kvifor er ho viktig?
7.4Kva meiner vi med folkesuverenitet?
7.5Kva betyr det at makta i Noreg er delt i tre?
7.6Kva oppgåver har Stortinget?
7.7Kva meiner vi med den utøvande makta, og kven har denne makta?
7.8Kva rolle har domstolane?
7.9Kva er parlamentarisme?
7.10Kor ofte er det stortingsval i Noreg?
7.11Kva stemmer vi på ved eit stortingsval?
7.12Kvifor har ulike delar av landet ulikt tal representantar på Stortinget?
7.13Kva skjer når Stortinget samlast om hausten?
7.14Kva oppgåve har stortingspresidenten?
7.15Kva skjer under den høgtidelege opninga av Stortinget?
7.16Kva er trontalen?
7.17Kva er dei viktigaste oppgåvene til Stortinget?
7.18Kvifor arbeider stortingsrepresentantane i ulike fagkomitear?
7.19Kva skjer under eit stortingsmøte?
7.20Korleis blir forslag til nye lover behandla på Stortinget?
7.21Kva er statsbudsjettet?
7.22Kven lagar forslag til statsbudsjettet, og kven bestemmer det endelege budsjettet?
7.23Korleis kan Stortinget kontrollere regjeringa?
7.24Kva oppgåve har Riksrevisjonen?
7.25Kva skjer når ei regjering skal dannast etter eit stortingsval?
7.26Kva er forskjellen på ei eittpartiregjering og ei regjering med fleire parti?
7.27Kva er forskjellen på ei fleirtalsregjering og ei mindretalsregjering?
7.28Kvifor trur du det er viktig at Stortinget kan kontrollere regjeringa?
7.29Kvifor er maktfordeling viktig i eit demokrati?
7.30Kva meiner du er den viktigaste oppgåva til Stortinget? Grunngi svaret ditt.
Ein kommune er ein del av organiseringa av Noreg og handterer lokale spørsmål og avgjerder. Det heile byrja med formannskapslovene i 1837, der landet vart delt inn i kommunar. I ein kommune vert styret leia av eit kommunestyre, og ordet «kommune» kjem frå det som tyder «felles». Dette viser at ein kommune arbeider saman for å løyse felles oppgåver og utviklar nærmiljøet i fellesskap. I dag er det om lag 356 kommunar i Noreg, og alle stadar i landet tilhøyrer ein kommune.
1Forklare kva ein kommune er, og korleis kommunal styring i Noreg er organisert
8.1Kommunevalet
Kommunevalet gjev oss høve til å velje representantar til , eller bystyre i bykommunar. Det blir haldne der listar med namn blir sett saman, og folk kan røyste på kandidatar dei kjenner. Det er også mogleg å stryke kandidatar, føye til nye eller , som vil seie å gje ei dobbeltstemme. Mengda stemmer avgjer kor mange representantar kvart parti får i kommunestyret.
For å røyste ved eit kommuneval må du ha fylt 18 år og vere norsk statsborgar. Utanlandske statsborgarar som har budd i Noreg dei tre siste åra kan også stemme. Det finst eit manntal som folk kan kontrollere seg i før valet.
Valdagen er første måndagen i september. Du går til vallokalet, kryssar deg av i manntalet og brukar stemmesetelen. Val er hemmeleg, så stemmesetelen vert lagt i ein konvolutt som vert putta i ei valurne. Det er valsendingar på radio og tv, og det blir målt oppslutning.
Figur 8.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
8.2Kommunestyre og ordførar
Kommunestyret skal styre kommunen og inneheld , varaordførar og komitear. Dei har ansvar for å løyve og fordele pengar til ulike føremål, og partia kan ha ulike meiningar om dette. førebur saker for kommunestyret og kjem med forslag til vedtak. Byråd finst i Bergen og Oslo, og dei fleste politikarane i kommunestyret har vanlege jobbar, men brukar fritida si til politisk arbeid.
Ordføraren frå det partiet som får flest stemmer ved val leiar kommunestyret. Varaordføraren overtek når ordføraren ikkje er til stades. Ordføraren har ikkje så mykje makt på eiga hand, men leiar møta i kommunestyret, skriv under på viktige papir og representerer kommunen ved ulike høve.
8.3Administrasjon og påverknad
Kommunen utfører sine oppgåver gjennom administrasjonen. Leiaren vert kalla rådmann, og det er også andre sjefar som leiar ulike etatar eller avdelingar. Det arbeider mange menneske i kommunen, og dei har faste utval og komitear som foreslår for kommunestyret kva ein skal gjere i ulike saker. Hovudutval kan arbeide med saker som eldreomsorg, undervisning, helse og meir.
prøver å påverke politikarane. Ordet «lobby» kjem frå engelsk og tyder korridor. Lobbyistane jobbar med å overtale politikarane til å støtte ulike saker.
Figur 8.2 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
8.4Kommunen og fylkeskommunen
Kommunen har mange oppgåver som Stortinget og regjeringa har bestemt, som å planleggje kva områda i kommunen skal brukast til, sørgje for vatn i springen og hente søpla. Dei skal jobbe for innbyggarane sine interesser og tilby tenester som skule, helse- og velferdstenester. Tanken bak dette lokaldemokratiet er at kommunen kjenner dei lokale problema best og veit korleis dei kan løysast. Kommunen har ansvar for ulike velferdstenester som undervisning, helse, transport og tekniske oppgåver, kultur og fritid.
Kommunen har mange oppgåver å gjere, og dei fleste er kostbare. Dei skaffar pengar gjennom skatt, avgifter, tenester, føretak og pengar frå staten. Partia er ofte usamde om kva som er viktigast å bruke pengane på.
Det finst 11 fylkeskommunar som utfører tenester som fleire kommunar har nytte av. Dei er mellomledd mellom staten og kommunane. Oslo er spesiell, for byen er både ein kommune og eit fylke. Fylkeskommunen styrer tenester som vidaregåande skular, fylkesmuseum, fylkesvegar, hamner og flyplassar.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 11
Kva er ei kommune?
Del av organiseringa i Noreg
Styring gjennom kommunestyret
Arbeider og løyser felles oppgåver
Neste: Kva er eit kommuneval?
8
Oppgåver · Punkt 8
Diskuter i gruppa
8.1Kva er ein kommune?
8.2Kvifor har vi kommunar i Noreg?
8.3Kva var formannskapslovene frå 1837?
8.4Kva betyr ordet «kommune»?
8.5Kva er eit kommunestyre, og kva oppgåve har det?
8.6Kva skjer ved eit kommuneval?
8.7Kva er forskjellen på eit kommunestyre og eit bystyre?
8.8Kva skjer på eit nominasjonsmøte før eit val?
8.9Korleis blir det bestemt kor mange representantar kvart parti får i kommunestyret?
8.10Kven har stemmerett ved kommuneval?
8.11Kva er manntalet, og kvifor er det viktig?
8.12Kva skjer når du skal stemme ved eit kommuneval?
8.13Kvifor er det viktig at val er hemmelege?
8.14Kva oppgåver har kommunestyret?
8.15Kva er formannskapet, og kva oppgåve har det?
8.16Kva er ein ordførar?
8.17Kva oppgåver har ordføraren?
8.18Kva er oppgåva til varaordføraren?
8.19Kva meiner vi med administrasjonen i ein kommune?
8.20Kva oppgåver har dei som arbeider i kommuneadministrasjonen?
8.21Kva er eit hovudutval eller ein komité, og kva slags saker kan dei arbeide med?
8.22Kva er ein lobbyist?
8.23Korleis prøver lobbyistar å påverke politikarane?
8.24Kva slags tenester og oppgåver har kommunen ansvar for?
8.25Kvifor er det kommunen som har ansvar for mange lokale oppgåver?
8.26Kva meiner vi med lokaldemokrati?
8.27Kvar får kommunen pengar frå?
8.28Kvifor kan politiske parti vere usamde om korleis kommunen skal bruke pengane sine?
8.29Kva er ein fylkeskommune?
8.30Kva er forskjellen på ein kommune og ein fylkeskommune?
8.31Kva slags oppgåver har fylkeskommunen?
8.32Kvifor står Oslo i ei særstilling samanlikna med andre kommunar?
8.33Kva kommunale tenester brukar du eller familien din i kvardagen?
8.34Kva meiner du kommunen bør bruke mest pengar på? Kvifor?
Det politiske landskapet i Noreg har endra seg mykje over tid. Frå å vere sterkt dominert av ideologiske motsetnader, der dei radikale ville ha forandring og dei konservative ville halde på det gamle, har vi fått eit landskap med mange parti og meir breidd.
1Forklare korleis det politiske landskapet i Noreg har endra seg over tid, med særleg vekt på overgangen frå ideologiske motsetnader til eit mangfald av parti og saker.
9.1Saker framfor ideologi
Men kva betyr eigentleg denne forandringa? For det første har politikarane vorte meir opptekne av enn av . Det betyr at dei ofte fokuserer på bestemde problem eller saker, som til dømes korleis norske elevar gjer det i engelsk samanlikna med andre land. Dei kan bruke desse resultata til å støtte opp om sin eigen politikk.
I tillegg har politikken vorte meir som underhaldning. Politikarar prøver å få motstandarane til å verke usikre eller dumme ved å skåre billege poeng eller latterleggjere dei. Slik blir politikk ofte presentert som eit show på TV.
Figur 9.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
9.2Mindre lojale veljarar
Ei anna viktig endring er at familietilknytinga til partia har vorte svekt. Tidlegare kjende mange arbeidarar ei sterk tilknyting til Arbeidarpartiet. I dag er det mindre klårt kven ein skal stemme på, og ein arbeidar kan like gjerne stemme Framstegspartiet, Senterpartiet, eller Raudt som Arbeidarpartiet.
Partia endrar seg fordi samfunnet endrar seg, og dei må komme med populære forslag for å vinne veljarar. Veljarane er mindre lojale, og partia fokuserer meir på enkeltsaker som kan engasjere folk, som til dømes kampen mot bompengar.
Figur 9.2 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
9.3Eit delt landskap
Eit anna trekk er i politikken. Mange saker blir delte i to ekstreme syn, med lite rom for nyansar. Dette kan gjere debatten mindre konstruktiv og meir prega av svart-kvitt-tenking.
Nokre døme på slike komplekse saker kan vere diskusjonar om kor mykje staten bør gripe inn i folks liv. Til dømes reglane for foreldrepermisjon, der staten bestemmer at begge foreldra må ta ut minst 15 veker kvar, eller spørsmålet om private eller offentlege helsetenester.
Det politiske landskapet i Noreg er i konstant forandring, med ein auke i fokus på enkeltsaker, underhaldning, og polarisering, og ein nedgang i fokus på ideologi og partilojalitet. Det gjev oss alle utfordringar og moglegheiter når vi skal følgje med på og delta i politikken.
Figur 9.3 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 5
Endring frå ideologi til enkeltsaker
Fokus på bestemde problem eller saker, ikkje berre ideologi
Politikk som underhaldning
Svekka familietilknyting til partia
Neste: Partia si tilpassing til veljarane
9
Oppgåver · Punkt 9
Diskuter i gruppa
9.1Korleis har det politiske landskapet i Noreg endra seg over tid?
9.2Kva var forskjellen mellom dei radikale og dei konservative?
9.3Kva betyr det at politikarane har blitt meir opptekne av enkeltsaker enn av ideologi?
9.4Kva kan vere døme på ei politisk enkeltsak?
9.5Korleis kan politikarar bruke undersøkingar og resultat til å støtte sin eigen politikk?
9.6Kva meiner teksten med at politikk har blitt meir som underhaldning?
9.7Korleis kan politikarar prøve å skåre poeng mot politiske motstandarar?
9.8Kva meiner vi med partitilknyting eller partilojalitet?
9.9Korleis har veljarane si tilknyting til politiske parti endra seg?
9.10Kvifor var det tidlegare vanleg at mange arbeidarar stemde på Arbeidarpartiet?
9.11Kvifor er det mindre føreseieleg kva parti folk stemmer på i dag?
9.12Kvifor må politiske parti endre seg når samfunnet endrar seg?
9.13Kvifor prøver partia å finne enkeltsaker som engasjerer mange veljarar?
9.14Kva blir meint med polarisering i politikken?
9.15Kva meiner vi med svart-kvitt-tenking i ein politisk debatt?
9.16Kvifor kan sterk polarisering gjere ein politisk debatt mindre konstruktiv?
9.17Kvifor kan det vere vanskeleg å dele kompliserte politiske saker inn i berre to sider?
9.18Kva døme gir teksten på saker der ein diskuterer kor mykje staten skal bestemme?
9.19Kva kan vere argument for og imot at staten bestemmer mykje i livet til innbyggjarane?
9.20Kva er forskjellen på private og offentlege tenester?
9.21Kva meiner du er viktigast når folk vel parti: ideologi, enkeltsaker eller politikarane sjølve? Kvifor?
9.22Kva fordelar og ulemper kan det vere at veljarane er mindre lojale mot eitt bestemt parti?
9.23Korleis meiner du sosiale medium og TV kan påverke politiske debattar?
9.24Kva kan vi gjere for å få ein politisk debatt med meir nyansar og mindre polarisering?
9.25Kva meiner du er den største utfordringa for norsk politikk i dag? Grunngi svaret ditt.
I Noreg har vi diskusjonar om korleis helsetenesta skal styrast og kven som skal betale for dei. Nokre politiske parti meiner at private sjukehus og klinikkar bør få lov til å tilby helsetenester så sant folk har råd til å betale for det. Det vil seie at om du har nok pengar, kan du velje å gå til eit privat sjukehus i staden for det offentlege. Desse private klinikkane skal vere eit tillegg til dei offentlege sjukehusa. Slik tenkjer nokre at vi kan få fleire til å hjelpe kvarandre med helseproblema sine, og kanskje korte ned på ventetida på eit offentleg sjukehus.
1Forklare ulike syn på organiseringa og finansieringa av helsetenester i Noreg, diskutere fordeler og ulemper ved både privat og offentleg drift, og reflektere over konsekvensane dette kan ha for ulike grupper i samfunnet.
10.1Frykt for forskjellar
Andre parti meiner at helsetenester berre bør vere , det vil seie at staten styrer alt. Desse politikarane er redde for at sjukehus kan gjere at berre dei rike får god hjelp, medan dei som ikkje har så mykje pengar, må nøye seg med mindre. Dei fryktar også at dei flinkaste legane vil jobbe på private sjukehus for å tene meir pengar, noko som kan gjere det offentlege helsevesenet dårlegare.
Figur 10.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
10.2Kven skal betale?
For å forstå dette betre kan vi sjå på USA. Der er mesteparten av helsetenesta privat, og det kan bli veldig dyrt om du skadar deg. Mange amerikanarar har ikkje råd til å betale for operasjonar eller dyr . I Noreg har alle dette sikringsnettet der staten betaler for det meste, og folk betaler litt sjølve. Dette er mogleg takk vere pengar frå olje og gass, og fordi alle betalar skatt og avgifter. Slik kan både fattige og rike få god hjelp om dei blir sjuke.
Likevel er det nokon som meiner at vi betalar for mykje skatt og avgifter, og at folk heller bør betale meir sjølve for dei tenestene dei brukar. Det er ikkje enkle svar her, og ulike folk har ulike meiningar om kva som er rett. Kva synest du? Skal vi ha både private og offentlege helsetenester, eller berre offentlege? Dette er eit viktig spørsmål som påverkar korleis vi alle har det i samfunnet vårt.
Figur 10.2 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 4
Privat og offentleg samarbeid
Private heilsetenestar kan vere eit tillegg til offentlege.
Rike kan velje private tenester om dei ønskjer og har råd.
Kan korte ned på ventetid i offentlege heilsetenestar.
Risiko for at dyktige legar søkjer seg til private klinikkar for å tene meir.
Neste: Berre offentleg helsevesen
10
Oppgåver · Punkt 10
Diskuter i gruppa
10.1Kva er forskjellen på offentlege og private helsetenester?
10.2Kva meiner dei som ønskjer fleire private sjukehus og klinikkar?
10.3Kvifor kan nokre velje å bruke eit privat sjukehus?
10.4Korleis kan private helsetenester vere eit tillegg til det offentlege helsevesenet?
10.5Korleis kan private sjukehus og klinikkar bidra til å redusere ventetida i det offentlege?
10.6Kvifor meiner nokre at helsetenestene berre bør vere offentlege?
10.7Korleis kan fleire private helsetenester føre til større forskjellar mellom folk?
10.8Kvifor er nokre bekymra for at legar kan gå frå offentlege til private sjukehus?
10.9Kva konsekvensar kan det få for det offentlege helsevesenet dersom mange legar vel å arbeide privat?
10.10Kva forskjellar peikar teksten på mellom helsetenestene i Noreg og USA?
10.11Korleis blir det norske helsevesenet finansiert?
10.12Kva meiner vi med at det offentlege helsevesenet fungerer som eit sikringsnett?
10.13Kvifor betaler vi skatt og avgifter for å finansiere felles helsetenester?
10.14Kva argument kan det vere for at folk skal betale meir sjølve for helsetenestene dei brukar?
10.15Kva argument kan det vere for at staten skal betale mesteparten av kostnadene?
10.16Kvifor er spørsmålet om private og offentlege helsetenester også eit spørsmål om likskap?
10.17Kva kan vere fordelar med private helsetenester?
10.18Kva kan vere ulemper med private helsetenester?
10.19Kva kan vere fordelar med eit offentleg helsevesen?
10.20Kva kan vere ulemper med eit offentleg helsevesen?
10.21Meiner du at alle bør ha tilgang til dei same helsetenestene, uavhengig av kor mykje pengar dei har? Kvifor?
10.22Synest du det er greitt at dei som har god råd, kan betale for å få raskare behandling? Kvifor eller kvifor ikkje?
10.23Kva meiner du er viktigast: at folk får velje mest mogleg sjølve, eller at helsetenestene er mest mogleg like for alle?
10.24Meiner du Noreg bør ha både private og offentlege helsetenester, eller bør helsetenestene hovudsakleg vere offentlege? Grunngi svaret ditt.
Noreg er ein rettsstat, og dette har vore tilfelle sidan Grunnlova vart underteikna 17. mai 1814. Det betyr at staten ikkje kan gjere kva som helst, men må følgje lover og reglar som er bestemde av Stortinget. Stortinget er folket sitt organ, og det er folket som har valt stortingsrepresentantane, så det er indirekte folket sjølv som bestemmer lovene i landet.
1Forklare kva ein rettsstat er, med særleg fokus på korleis Noreg fungerer som ein rettsstat med utgangspunkt i Grunnlova av 1814.
11.1Lov, rett og ytringsfridom
I ein som Noreg, har staten avgrensa makt, og det må vere ei lov som gir staten lov til å gripe inn i livet til innbyggjarane. Til dømes, staten har høve til å arrestere folk som bryt lovene, som dei som svindlar eller smuglar narkotika. Men dei som er skulda for noko, får saka si prøvd i ein rettssal før dei blir dømde og straffa.
er eit anna viktig element i ein rettsstat. Folk må kunne føle at dei kan ytre seg og bli høyrde. Det er nødvendig for at folk skal kunne fungere som gode og aktive medborgarar. Dei må også føle at lovene som politikarane lagar, er til beste for samfunnet, og for å sikre at demokratiet fungerer, må folk delta aktivt. Men i nokre land er demokratiet under press. Det kan vere at folk sluttar å stemme, eller at dei stemmer på meir ytterleggåande parti som ønskjer å svekkje demokratiet. Det er teikn på at demokratiet har vorte svakare i nokre land, både i Europa og i andre verdsdelar. Dette kan vere grunna politisk uro, økonomiske problem eller andre utfordringar som gjer at folk mistar trua på systemet. Det er trygt å vite at i ein rettsstat som Noreg, har vi lovar og reglar som beskyttar oss, men vi må alltid vere vakne og følgje med, slik at vi bevarar desse viktige verdiane.
Figur 11.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 5
Noreg som rettsstat
Grunnlova frå 1814: Avgrensar makta til staten.
Lovheimel: Staten treng lov for å gripe inn i livet til innbyggjarane.
Rettstryggleik: Folk får saka si prøvd i ein rettssal før dom.
Neste: Stortinget og lovene
11
Oppgåver · Punkt 11
Diskuter i gruppa
11.1Kva betyr det at Noreg er ein rettsstat?
11.2Kvifor er Grunnlova viktig for rettsstaten?
11.3Kvifor kan ikkje staten gjere kva den vil?
11.4Kven lagar lovene i Noreg?
11.5Kvifor kan vi seie at folket indirekte er med på å bestemme lovene?
11.6Kva betyr det at staten har avgrensa makt?
11.7Kva må vere på plass før staten kan gripe inn i livet til innbyggjarane?
11.8Når kan staten ha rett til å arrestere ein person?
11.9Kvifor skal ein person som er skulda for noko, få saka si prøvd i ein domstol?
11.10Kvifor er det viktig at ein person ikkje blir straffa før saka er behandla?
11.11Kva er ytringsfridom?
11.12Kvifor er ytringsfridom viktig i ein rettsstat?
11.13Kva meiner vi med å vere ein aktiv medborgar?
11.14Kvifor er det viktig at innbyggjarane deltek aktivt i demokratiet?
11.15Kva kan skje dersom mange sluttar å stemme ved val?
11.16Kva meiner vi når vi seier at demokratiet er under press?
11.17Kva kan føre til at folk mistar tilliten til demokratiet og det politiske systemet?
11.18Korleis kan politisk uro og økonomiske problem påverke demokratiet?
11.19Korleis kan lover og reglar vere med på å beskytte innbyggjarane?
11.20Kvifor må vi følgje med på utviklinga i samfunnet sjølv om vi lever i ein rettsstat?
11.21Kva meiner du er dei viktigaste kjenneteikna på eit godt demokrati?
11.22Kva trur du kan skje i eit samfunn dersom staten får for mykje makt?
11.23Kvifor meiner du at ytringsfridom og rettstryggleik er viktige for demokratiet?
11.24Kva kan vanlege innbyggjarar gjere for å bidra til å bevare demokratiet?
Har du nokon gong følt at ingen i familien din høyrer på deg? At meiningane dine ikkje har noko å seie? I eit demokrati er det viktig at alle kan få uttrykt meininga si. Men det er visse grenser for kva ein kan seie, til dømes rasistiske utsegner. Det er nokon som risikerer å bli dømde for slik ytring. Så har nokon laga sine eigne, lukka nettsamfunn der dei kan uttrykkje seg fritt. Dette har vorte ein trussel for demokratiet.
1Forklare korleis ulike faktorar, som ekkokammer, polarisering, politikarane si mangel på lytting, statleg innblanding i privatlivet, og spreiing av falsk informasjon, kan truge demokratiet.
12.1Ekkokammer og polarisering
Framveksten av , som hemmelege «», der alle roper ut hatet sitt i lukka grupper på nettet, blir ein stadig større trussel mot demokratiet. Når hatet blir formidla i lukka grupper, møter det ingen motstemmer, og det kan lett føre til ekstreme meiningar og ønskje om å handle utanfor dei demokratiske reglane.
Ein annan trussel mot demokratiet er auka polarisering. Dette kan føre til sterke motsetnader i samfunnet, som vi har sett i USA etter valet i 2020. Svart-kvitt-tenking og sterke polariserte oppfatningar kan skade demokratiet.
Figur 12.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
12.2Tillit og statsmakt
I tillegg kan politikarane sin mangel på lytting til folket vere ein trussel mot demokratiet. Brotne kan føre til at folket mistar tillit til politikarane. Det at folk ikkje stemmer ved val, er også med på å svekkje demokratiet.
Ein fjerde trussel er staten si innblanding i privatlivet til folk. Dette kan vi sjå med koronapandemien der regjeringa hadde til å gripe sterkt inn i privatlivet til folk. Spørsmålet om kor mykje staten bør gripe inn i slike situasjonar blir aktuelt.
Figur 12.2 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
12.3Falske sanningar
Falske «sanningar» er ein annan trussel mot demokratiet. Vi har vore vande til å stole på politikarane, men det har endra seg, som vi såg med president Trump i USA. Det å føre folk bak lyset med usann informasjon er farleg, og det understrekar kvifor vi må kunne stole på politiske leiarar.
Kvar av desse truslane kan undergrave demokratiet vårt og gjer at vi som borgarar må vere vakne og kritiske. Vi må diskutere og reflektere over kva vi meiner er akseptable ytringar og handlingar i samfunnet vårt, og kor grensene går for kva styresmaktene kan tvinge oss til å gjere.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 5
Hemmelege ekkokammer
Lukka nettsamfunn
Ingen motstemmer
Ekstreme meiningar
Neste: Auka polarisering
12
Oppgåver · Punkt 12
Diskuter i gruppa
12.1Kvifor er det viktig at alle får uttrykkje meiningane sine i eit demokrati?
12.2Kva meiner vi med ytringsfridom?
12.3Er det grenser for ytringsfridomen? Kan du gi eit døme?
12.4Kva meiner vi med eit lukka nettsamfunn?
12.5Kva er eit ekkokammer?
12.6Kvifor kan ekkokammer på internett vere ein trussel mot demokratiet?
12.7Kva kan skje dersom menneske berre møter andre som har dei same meiningane som dei sjølve?
12.8Korleis kan ekstreme meiningar utvikle seg i lukka grupper?
12.9Kva meiner vi med polarisering?
12.10Kvifor kan sterk polarisering vere skadeleg for demokratiet?
12.11Kva meiner vi med svart-kvitt-tenking?
12.12Kvifor er det viktig at politikarane lyttar til innbyggjarane?
12.13Korleis kan brotne valløfte påverke tilliten til politikarane?
12.14Kvifor kan låg valdeltaking vere eit problem for demokratiet?
12.15Kvifor kan staten si innblanding i privatlivet vere ei demokratisk utfordring?
12.16Kvifor kan det i enkelte situasjonar vere nødvendig at staten innfører reglar som avgrensar fridomen til innbyggjarane?
12.17Kvar meiner du grensa bør gå for kor mykje staten kan bestemme over enkeltmennesket?
12.18Kva meiner vi med falsk eller usann informasjon?
12.19Kvifor kan falsk informasjon vere ein trussel mot demokratiet?
12.20Kvifor er det viktig at vi kan stole på informasjon frå politiske leiarar?
12.21Kva kan vi sjølve gjere for å finne ut om informasjon vi møter på nettet, er sann eller usann?
12.22Kva av truslane mot demokratiet i teksten meiner du er mest alvorleg? Kvifor?
12.23Kva kan vi som innbyggjarar gjere for å ta vare på demokratiet?
12.24Kvifor er det viktig at vi er kritiske, diskuterer med andre og lyttar til menneske vi er usamde med?
