Eit samfunn er ei samling av menneske som lever saman, med felles normer, verdiar og institusjonar. Gjennom historia har samfunn utvikla seg frå jakt- og samlarsamfunn, via jordbrukssamfunn til industrialiserte samfunn. Den industrielle revolusjonen, som byrja på 1700-talet, var ei tid med enorme endringar, der produksjonen vart mekanisert, og samfunnet vart urbanisert. I det norske samfunnet i dag er det stor vekt på likestilling, demokrati og velferd. Samfunnet vårt er sterkt påverka av teknologi og digitalisering, og det er ei kontinuerleg utvikling for å møte nye utfordringar og moglegheiter.
Når vi tenkjer på ordet «samfunn», er det mange ulike bilete som kan dukke opp i hovudet vårt. Eit samfunn kan vere definert på fleire måtar, men i hovudsak kan vi seie at eit samfunn er ei gruppe menneske som vel å leve saman over ei lengre tid. Dette er ikkje avgrensa til små grupper, men strekkjer seg ut over heile verda.
1Forklare ulike definisjonar av omgrepet «samfunn»
1.1Samfunn av ulike storleikar
Eit kan bestå av personar som bur innanfor eit avgrensa . Det kan vere ein by, eit fylke, eit land, eller til og med heile verda. I dette geografiske området vil medlemene dele ein felles kultur, felles tradisjonar og felles interesser. Desse elementa bidreg til å forme samfunnet, og skapar ein felles identitet for medlemene.
Din eigen familie kan reknast som eit lite samfunn. Det same kan skulesamfunnet, klassen du går i, arbeidsplassen din, nabolaget ditt, og så vidare. I alle desse «minisamfunna» spelar du ei rolle som , med dine eigne oppfatningar, erfaringar og bidrag.
Figur 1.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
1.2Frå nasjon til verdssamfunn
Det store biletet inkluderer også det større nasjonale samfunnet du er ein del av, det vil seie landet du bur i. Men det stoppar ikkje der. Vi er også ein del av eit større globalt samfunn – verdssamfunnet.
Så, som eit individ er du ein viktig del av mange ulike samfunn, frå det minste til det største, og alt du gjer har ein innverknad på desse samfunna, anten det er direkte eller indirekte. Du er eit viktig bindeledd i samfunnskjedene, og har ei rolle å spele i å forme og utvikle desse samfunna på din eigen unike måte.
Figur 1.2 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 5
Omgrepet «samfunn»
Kan ha mange ulike tydingar og assosiasjonar
Hovudsakleg kan det definerast som ei gruppe menneske som vel å leve saman over ei lengre tid
Storleiken på eit samfunn kan variere frå små grupper til heile befolkninga i verda
Neste: Geografisk omfang av eit samfunn
1
Oppgåver · Punkt 1
Diskuter i gruppa
1.1Kva meiner vi med ordet samfunn?
1.2Korleis kan eit samfunn definerast?
1.3Kvifor seier vi at eit samfunn kan vere både lite og stort?
1.4Kva er døme på små samfunn?
1.5Kva er eit globalt samfunn?
1.6Kva meiner vi med at menneske «vel å leve saman over lengre tid»?
1.7Kva slags felles ting deler menneske i eit samfunn?
1.8Korleis kan kultur og tradisjonar påverke eit samfunn?
1.9Kvifor kan ein familie bli kalla eit samfunn?
1.10På kva måte er ein klasse eit samfunn?
1.11Kva for samfunn er du ein del av i kvardagen din?
1.12Kva rolle meiner du at du har i eitt av desse samfunna?
1.13Korleis kan handlingane dine påverke andre i eit samfunn?
1.14Kva trur du er viktig for at eit samfunn skal fungere godt?
1.15Kva er skilnaden på eit lokalt samfunn og eit globalt samfunn?
1.16Kan eit samfunn eksistere utan felles kultur? Kvifor eller kvifor ikkje?
1.17Kva skjer med eit samfunn dersom medlemmane ikkje samarbeider?
1.18Korleis kan enkeltpersonar vere med på å endre eit samfunn?
1.19Kva ansvar har du som medlem av eit samfunn?
1.20Er det mogleg å høyre til fleire samfunn samtidig? Forklar.
I alle samfunn, uavhengig av kvar du finn deg, finst det reglar ein må følgje. Desse reglane skapar eit rammeverk som hjelper oss å forstå kva som blir tolerert og kva som ikkje blir tolerert. Det kan vere betydeleg variasjon i det som blir akseptert, avhengig av kulturen, geografien, og dei sosiale normene som er rådande på staden.
1Forklare funksjonen til reglar og normer i ulike samfunn og korleis desse bidreg til sosial orden.
2Forstå skilnaden mellom formelle og uformelle normer, og vurdere korleis både skrivne og uskrivne reglar påverkar individuell og kollektiv oppførsel.
3Reflektere over kvifor menneske generelt vel å følgje desse reglane.
2.1Normer og sanksjonar
er sosiale reglar som bestemmer korleis vi skal oppføre oss i ulike situasjonar. Dei kan vere skrivne ned, slik som i eit samfunn, eller dei kan vere uskrivne, som i kulturelle eller sosiale forventningar. Desse skrivne reglane er kjende som formelle normer, medan dei uskrivne er uformelle normer.
Det er konsekvensar dersom vi ikkje følgjer reglane. Ofte, når vi bryt med det som er forventa av oss, får vi ein reaksjon frå dei rundt oss. Dette blir kjent som ein sanksjon. kan vere negative, som straff for å bryte lova, eller dei kan vere positive, som ros eller påskjøning for god oppførsel.
Figur 2.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
2.2Kvifor vi følgjer reglane
Men kvifor følgjer menneske stort sett lovene og reglane i samfunnet? Det er fleire grunnar til dette. For det første gir det oss ei kjensle av tryggleik og føreseielegheit. Det hjelper oss å vite kva vi kan vente av oss sjølve og andre. For det andre er det ofte i vårt eige beste å følgje reglane. Dei fleste av oss ønskjer å unngå negative konsekvensar, som straff eller sosial utestenging. For det tredje kan vi følgje reglane fordi vi verdset dei. Vi kan tru at reglane er rettferdige og bidreg til eit betre samfunn.
Til slutt kan vi følgje reglane fordi vi fryktar konsekvensane av å ikkje gjere det, eller fordi vi ønskjer å få dei positive sanksjonane som kjem med å følgje reglane. Så, medan reglane kan variere frå stad til stad og kultur til kultur, er vår tendens til å følgje dei nesten universell.
Figur 2.2 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 4
Reglar
I alle samfunn finst det reglar ein må følgje.
Desse reglane skaper eit rammeverk som hjelper oss å forstå kva som er tolerert og kva som ikkje er tolerert.
Det kan vere stor variasjon i kva som blir akseptert eller blir avvist, avhengig av kultur, geografi og dei rådande sosiale normene på staden.
Neste: Normer
2
Oppgåver · Punkt 2
Diskuter i gruppa
2.1Kva meiner vi med reglar i eit samfunn?
2.2Kvifor trur du alle samfunn har reglar?
2.3Kva er ein norm?
2.4Kva er forskjellen på formelle og uformelle normer?
2.5Kan du gi eit døme på ei uformell norm?
2.6Kvifor kan normer vere ulike frå stad til stad?
2.7Kva betyr det at noko er sosialt akseptert?
2.8Kva er ein sanksjon?
2.9Kva er forskjellen på positive og negative sanksjonar?
2.10Kva kan skje dersom vi bryt normer?
2.11Kvifor følgjer dei fleste menneske reglar, trur du?
2.12Kva for reglar følgjer du i kvardagen utan å tenkje over det?
2.13Er det nokon reglar du meiner er urettferdige? Kvifor?
2.14Kva kan skje med eit samfunn dersom ingen følgjer reglane?
2.15Er det alltid rett å følgje reglar? Kvifor eller kvifor ikkje?
2.16Kva er viktigast: å følgje reglar eller å gjere det du meiner er rett?
2.17Kan det vere positivt å bryte normer? Har du døme?
2.18Kva slags sanksjonar meiner du fungerer best – positive eller negative?
2.19Korleis lærer vi normer i samfunnet?
2.20Kva rolle spelar kultur for kva som blir sett på som rett og gale?
Å ha det godt i eit samfunn krev at folket blir einige om grunnleggjande reglar. Alternativet er kaos. Likevel skal ein hugse at ulike samfunn har ulikt verdigrunnlag. Når desse ulike samfunna møtest, med ulike reglar og verdiar, kan det oppstå konflikt.
1Forstå og diskutere korleis grunnleggjande reglar og verdigrunnlag påverkar samfunn, og korleis ulikskapar i desse kan føre til konfliktar, særleg i fleirkulturelle samfunn.
2Reflektere over korleis samfunn kan organisere seg for å handtere konfliktar og ulikskapar på ein måte som fremjar samarbeid og fellesskap.
3.1Usemje i eit demokrati
Så korleis bør organiserast? Det er naturleg at det oppstår konfliktar i eit samfunn. Alle menneske endrar seg over tid, og noko som skil eit velfungerande samfunn frå eit som fungerer mindre godt, er korleis vi handterer ulikskapane våre og dei konfliktane som av og til oppstår. Alle i eit samfunn, uansett bakgrunn, bør lære seg normene i samfunnet. Samtidig må vi alle skaffe oss kunnskap om verdiane til andre kulturar.
Å ha rett til å seie meiningane sine er ein av grunnsteinane i eit demokratisk samfunn. Men korleis oppfører du deg når du møter menneske du er ueinig med?
Figur 3.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
3.2Avhengige av kvarandre
og betre kommunikasjonsmetodar har gjort at verda har blitt mindre. Vi lever i eit , der varer, tenester, menneske og pengar flyttar seg raskt og enkelt over landegrensene. Krig og forfølging påverkar også dette, og dette endrar det norske samfunnet. I Noreg bur det no menneske med variert kulturell bakgrunn.
Kan du tenkje deg nokre måtar vi har blitt meir avhengige av kvarandre på? Ei stadig meir globalisert verd gjer oss alle meir avhengige av kvarandre. Vi er avhengige av internasjonal handel for å sikre råvarer og produkt vi ikkje produserer sjølv. Vi er avhengige av å forstå og respektere kulturelle forskjellar for å kunne samarbeide effektivt. Og vi er avhengige av kvarandre for å løyse dei store, globale utfordringane vi står overfor, som klimaendringar og sosial ulikskap.
Figur 3.2 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 5
Velvære i eit samfunn
Krev semje om grunnleggjande reglar
Alternativet til semje er kaos
Ulike samfunn har ulike verdigrunnlag
Neste: Fleirkulturelle samfunn
3
Oppgåver · Punkt 3
Diskuter i gruppa
3.1Kva meiner vi med at eit samfunn treng felles reglar for å fungere?
3.2Kvifor kan det oppstå kaos dersom folk ikkje er einige om grunnleggjande normer og reglar?
3.3Kva betyr det at ulike samfunn har ulike verdiar? Kan du gi døme?
3.4Kva slags konfliktar kan oppstå når menneske med ulik kulturell bakgrunn møtest?
3.5Kva meiner du kjenneteiknar eit velfungerande samfunn?
3.6Korleis kan vi handtere konfliktar på ein god måte i eit samfunn?
3.7Kvifor er det viktig at alle lærer seg normene i samfunnet dei bur i?
3.8Kvifor er det også viktig å ha kunnskap om andre kulturar sine verdiar?
3.9Kva betyr ytringsfridom i praksis?
3.10Korleis bør du oppføre deg når du møter nokon du er sterkt ueinig med?
3.11Kva meiner vi med at verda har blitt meir globalisert?
3.12Korleis har globalisering påverka kvardagen vår?
3.13Kvifor bur det i dag menneske med mange ulike kulturelle bakgrunnar i Noreg?
3.14På kva måtar er vi avhengige av andre land i dag?
3.15Kvifor er internasjonalt samarbeid viktig for å løyse globale utfordringar?
3.16Korleis kan respekt for kulturelle forskjellar bidra til betre samarbeid?
3.17Kva utfordringar og moglegheiter meiner du eit fleirkulturelt samfunn fører med seg?
I Noreg har vi mange velferdsordningar som gjer livet betre for oss alle. Vi har gratis sjukehus og skule, vi får sjukepengar om vi blir sjuke, dagpengar om vi blir arbeidsledige, og permisjonspengar når vi får barn. Desse ordningane er ikkje like i alle land, men i Noreg har vi råd til å tilby dei fordi vi er eit rikt land. Vi er også stort sett einige om at alle i Noreg skal ha same retten til eit godt liv.
1Forklare hovudtrekka ved den norske velferdsstaten, inkludert utviklinga og finansieringa av velferdsordningar, og korleis desse bidreg til eit inkluderande samfunn i Noreg.
4.1Velferdsstaten og pengane
Dette systemet vi har blir kalla . Det tok til for alvor etter andre verdskrig, med Arbeidarpartiet i spissen. Dei la vekt på at alle skulle ha tilgang til skulegong, arbeid, mat og ein stad å bu. På denne måten kunne alle bidra i samfunnet. Dette er rettar som vi har som innbyggjarar i Noreg.
Mykje av finansieringa av velferdsstaten kjem frå . Det er ei oversikt, eller budsjett, over utgiftene og inntektene til staten. Mesteparten av pengane som staten har går til å drive velferdsstaten og som barnetrygd, sjukepengar og pensjon. Dei fleste inntektene kjem frå skatt og ulike avgifter.
Vi har også noko som blir kalla og handlingsregelen. Dette er sparepengane våre, og vi bruker om lag 3 % av desse kvart år.
Figur 4.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
4.2Prioriteringar og rettar
Dette er ein del av det som blir kalla den nordiske modellen, som er typisk for landa i Norden. Mykje av politikken i Noreg handlar om korleis vi skal prioritere på statsbudsjettet, og korleis vi skal få inntekter. Men det er demokratiet som styrer kven som skal få bestemme dette.
Innbyggjarane i Noreg har rett til å tru på det dei vil, gi uttrykk for meiningane sine, og bestemme kven som skal styre landet. , og er viktige verdiar i det norske samfunnet. Dette er fundamentale rettar som vi verdset høgt, og som vi trur bidreg til å skape eit rettferdig og inkluderande samfunn.
Figur 4.2 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 8
Velferdsordningar i Noreg
Neste: Grunnar til velferdsordningane
4
Oppgåver · Punkt 4
Diskuter i gruppa
4.1Kva meiner vi med velferdsordningar?
4.2Kan du nemne nokre døme på velferdsordningar i Noreg?
4.3Kvifor har Noreg råd til å tilby mange velferdsordningar?
4.4Kva betyr det at alle skal ha same retten til eit godt liv?
4.5Kva er ein velferdsstat?
4.6Når byrja utviklinga av velferdsstaten i Noreg for alvor?
4.7Kva rolle hadde Arbeidarpartiet i utviklinga av velferdsstaten?
4.8Kvifor var det viktig at alle fekk tilgang til skule, arbeid og bustad?
4.9Kva er statsbudsjettet?
4.10Kvar kjem mesteparten av inntektene til staten frå?
4.11Kva bruker staten mest pengar på?
4.12Kva er oljefondet, og kvifor har vi det?
4.13Kva går handlingsregelen ut på?
4.14Kva er den nordiske modellen?
4.15Kva handlar mykje av politikken i Noreg om?
4.16Korleis påverkar demokratiet kva pengar staten bruker?
4.17Kva betyr religionsfridom?
4.18Kva betyr ytringsfridom?
4.19Kvifor er stemmerett viktig i eit demokrati?
4.20Korleis bidreg desse rettane til eit rettferdig samfunn?
Det norske samfunnet er bygd på tillit, eit element så grunnleggjande at det kan samanliknast med limet som held oss saman. Denne tilliten er ein viktig del av kvardagen vår, og vi ser det i mange delar ved samfunnet.
1Forklare kva rolle tillit spelar i det norske samfunnet og korleis denne tilliten påverkar funksjonane til ulike samfunnsinstitusjonar som skattesystemet, helsevesenet og trafikksikkerheit.
2Diskutere medborgarskap i Noreg
3Reflektere over utfordringar knytte til tillit og medborgarskap i møte med globalisering og internasjonale kriser.
5.1Tillit held samfunnet saman
Ta til dømes . For at skattesystemet skal fungere, må vi stole på at alle bidreg med sin rettferdige del. Vi har til at skattestyresmaktene bruker desse pengane fornuftig og til beste for fellesskapet. Koronapandemien er eit anna døme der tillit spelte ei avgjerande rolle. Vi stolte på helsestyresmaktene når dei gav råd om vaksinar og karantene, og vi stolte på at medborgarane følgde desse råda for å verne seg sjølv og andre. Trafikkreglane er eit tredje døme. Vi har tillit til at andre følgjer reglane og dermed sikrar tryggleiken til alle på vegen.
Det er lett å sjå kvifor tillit er så viktig i eit samfunn. Utan tillit ville samfunnet vore kaotisk og usikkert. Men det er ikkje berre medborgarane som må vere verdige til tillit. Styresmaktene, som er ansvarlege for å leie samfunnet, må også vise seg tillitsfulle. Dei må unngå , arbeide for folkets beste og alltid handle med openheit og rettferd. Ikkje minst må media, som ofte blir omtalt som den fjerde statsmakta, fortelje sanninga og formidle informasjon på ein ansvarleg måte. Vi har tillit til at politiet og domstolane vil oppføre seg rettferdig, og at dei vil sørgje for rettstryggleik for alle borgarar, uavhengig av kven dei er.
Når vi ser på samfunn der folk ikkje stolar på styresmaktene eller kvarandre, ser vi ofte uro, konflikt og stagnasjon. Tillit er fundamentet for eit velfungerande samfunn. Det gjer det mogleg for oss å arbeide saman, å byggje sterkare fellesskap, og å skape eit samfunn der vi alle kan trivast og blomstre.
5.2Kva er medborgarskap?
er noko meir enn å berre ha ein identitet knytt til ein spesifikk stat. Det er ein føresetnad som handlar om at alle innbyggjarar blir behandla som likeverdige medlemer av samfunnet. Medborgarskapet inneber å engasjere seg aktivt i samfunnet, delta i val, lytte til medborgarane og løyse oppgåver saman.
Men det er ikkje berre det. Medborgarskap inneber òg å ta ansvar for det globale fellesskapet. Vi bur i ei verd der globaliseringa bind oss saman. Utfordringar som klimaendringar, fattigdom og flyktningkriser er ikkje avgrensa til individuelle land. Dei krev global handling. Dette inneber å støtte FN og hjelpe menneske i naud, anten dei er innanfor eller utanfor landegrensene våre.
Figur 5.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
5.3Medborgarar i ei open verd
Noreg har forplikta seg til å hjelpe flyktningar gjennom internasjonale avtalar. Likevel, i ei tid der fleire og fleire menneske i verda blir tvinga til å flykte frå heimane sine, blir motsetningane i dei rike landa i Europa større og større. Diskusjonar om innvandring har vorte ein sentral del av politikken. Det er ikkje alltid enkelt å finne ein balanse mellom å hjelpe dei som er i nød og å oppretthalde stabiliteten i samfunnet.
Å vere ein medborgar inneber å delta i desse diskusjonane, å setje seg inn i saka, lytte til synspunkta til andre og prøve å finne løysingar saman. Medborgarskap er ikkje berre eit spørsmål om rettar, det er òg eit spørsmål om ansvar.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 11
Det norske samfunnet
Det norske samfunnet er bygd på tillit.
Eit grunnleggjande element.
Limet som held oss saman.
Tillit er meir enn eit abstrakt konsept; det er ein konkret del av kvardagen vår.
Neste: Skatten
5
Oppgåver · Punkt 5
Diskuter i gruppa
5.1Kva meiner vi med at samfunnet er bygd på tillit?
5.2Kva døme frå teksten viser korleis tillit fungerer i kvardagen?
5.3Kvifor er tillit viktig for at skattesystemet skal fungere?
5.4Kva rolle spelte tillit under koronapandemien?
5.5Kva meiner vi med medborgarskap?
5.6Kvifor kan vi seie at tillit er som «limet» i samfunnet?
5.7Kva kan skje dersom folk sluttar å stole på kvarandre?
5.8Kvifor er det viktig at styresmaktene oppfører seg på ein måte som skaper tillit?
5.9Kva ansvar har media i eit samfunn med høg tillit?
5.10På kva måtar kan ein vere ein aktiv medborgar?
5.11Har vi for mykje eller for lite tillit i Noreg i dag? Kvifor?
5.12Er det alltid bra å ha tillit, eller kan det også vere problematisk?
5.13Korleis kan ein byggje opp att tillit dersom ho blir broten?
5.14Bør Noreg ta imot fleire flyktningar, eller bør vi vere meir restriktive? Kvifor?
5.15Kva ansvar har vi for menneske i andre delar av verda?
5.16Korleis heng tillit saman med demokrati?
5.17Kva samanheng er det mellom tillit og rettstryggleik?
5.18Korleis kan globalisering påverke tilliten mellom menneske og statar?
5.19Er medborgarskap mest eit spørsmål om rettar eller plikter? Grunngi svaret ditt.
5.20Korleis kan ein balansere nasjonale interesser og globalt ansvar?
Dei første menneska, langt tilbake i tida, dyrka ikkje jorda. Dei var jegerar og samlarar, nomadar som reiste frå stad til stad for å jakte og samle mat. Dei levde eit enkelt liv, alltid på leit etter det neste måltidet.
1Forklare korleis mennesket har utvikla seg frå å vere nomadiske jegerar og samlarar til å bli medlemmar av eit digitalt, globalt samfunn.
2Gjere greie for viktige epokar i denne utviklinga, som jordbruksrevolusjonen, industrielle revolusjonen og overgangen til det moderne, digitale samfunnet.
6.1Frå jakt til jordbruk
For om lag 10 000 år sidan skjedde det noko som forandra menneska for alltid. Det vi kjenner som starta, og folk byrja å danne . Dei slo seg ned rundt store elvar, som Nilen i Egypt og Eufrat og Tigris i det som i dag er Irak, der det var rikeleg tilgjenge på vatn. Naturlandskap vart forvandla til kulturlandskap, og dei første jordbrukssamfunna oppstod.
I Nord-Europa skjedde overgangen til jordbrukssamfunnet seinare, for om lag 6000 år sidan. Fram til 1700-talet dominerte sjølvforsyningsjordbruket. Folk levde av det dei kunne dyrke og hauste på eiga hand. Men så kom endringane igjen.
På 1700-talet starta , der bønder produserte meir enn dei sjølve trong, for å kunne byte til seg andre varer. Byane vaks fram, og veksten heldt fram og auka heilt fram til i dag.
Figur 6.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
6.2Mot det moderne samfunnet
Midten av 1700-talet markerte starten på den industrielle revolusjonen, og den moderne tida tok form. Livet vart stadig betre for folk flest på 1800- og 1900-talet. Rettar for fabrikk- og kolgruvearbeidarar vart kjempa fram av fagforeiningar, stadig fleire fekk stemmerett, og utviklinga av medisinar gjorde det mogleg å kurere sjukdommar som før hadde vore dødelege. Jordbruket utvikla seg vidare til handelsjordbruk.
Mange nordmenn reiste til Amerika mellom 1846 og 1930 i håp om eit betre liv, og den norske velferdsstaten byrja å ta form på 1960-talet, samtidig som oljealderen i Noreg starta.
I dag lever vi i den digitale tidsalderen, i eit samfunn der informasjon er lett tilgjengeleg. Vi har gått frå å vere nomadar som jakta for å overleve, til å bli digitale innbyggjarar i eit globalt informasjonssamfunn. Det er ei utvikling som har teke tusenvis av år, men som har ført oss dit vi er i dag.
Figur 6.2 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 7
Tidlege menneske (før ca. 10 000 år sidan)
Menneska var jeger-samlarar, ikkje bønder.
Dei levde som nomadar, reiste frå stad til stad for å jakte og samle mat.
Livet var enkelt, alltid på jakt etter det neste måltidet.
Neste: Jordbruksrevolusjonen (ca. 10 000 år sidan)
6
Oppgåver · Punkt 6
Diskuter i gruppa
6.1Korleis levde dei første menneska på jorda?
6.2Kva betyr det at menneska var nomadar?
6.3Kva var hovudforskjellen på jegerar og samlarar og jordbrukssamfunn?
6.4Kva var jordbruksrevolusjonen, og kvifor var ho viktig?
6.5Kvifor slo dei første jordbrukssamfunna seg ned ved elvar som Nilen og Eufrat og Tigris?
6.6Kva meiner vi med natur- og kulturlandskap?
6.7Kvifor kom jordbruket seinare til Nord-Europa enn til andre område?
6.8Kva er sjølvforsyningsjordbruk?
6.9Kva endringar førte bytejordbruket til?
6.10Kvifor byrja byane å vekse fram?
6.11Kva var den industrielle revolusjonen?
6.12Korleis endra livet seg for folk under den industrielle revolusjonen?
6.13Kva rolle spelte fagforeiningar for arbeidarane?
6.14Kvifor fekk fleire menneske stemmerett på 1800- og 1900-talet?
6.15Kva betydning hadde utviklinga av medisinar for samfunnet?
6.16Kvifor utvandra mange nordmenn til Amerika mellom 1846 og 1930?
6.17Når byrja velferdsstaten å ta form i Noreg?
6.18Kva meiner vi med oljealderen i Noreg?
6.19Kva kjenneteiknar den digitale tidsalderen?
6.20Korleis har utviklinga frå jegerar og samlarar til dagens samfunn påverka måten vi lever på?
For over 10 000 år sidan levde menneska i det vi kallar jeger- og samlesamfunn. Dei levde på ein annan måte enn vi gjer i dag. Menneska på denne tida var ikkje bønder, dei hadde ikkje husdyr eller dyrka mark. Dei var jegerar og sankarar. Det vil seie at dei levde av dyr dei kunne jakte på og mat dei fann i naturen.
1Forklare korleis menneska i jeger- og samlesamfunna levde for over 10 000 år sidan.
2Reflektere over korleis desse livsvilkåra skil seg frå dagens samfunn.
7.1Saman for å overleve
For å kunne klare seg i dette tøffe livet, var det nødvendig for dei å leve saman. Det var ikkje enkelt å jakte eller samle mat åleine. Ved å leve saman, kunne dei hjelpe kvarandre med desse oppgåvene. Samfunna var ofte små, med grupper på opptil 30 personar. Alle i gruppa var vanlegvis i familie med kvarandre.
Figur 7.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
7.2Nomadar og leiarar
Dei levde der det var nok mat å finne. Dette betydde at dei ofte måtte flytte på seg. Difor blir dei kalla . Nomadane hadde få eigedelar, fordi dei heile tida måtte flytte på seg. Det var ikkje plass til å ta med seg mykje.
Truleg hadde dei ein . Leiaren var den som bestemde kor gruppa skulle dra, og kva dei skulle jakte på. Men dette er noko vi ikkje veit sikkert, fordi det er så lenge sidan. Det vi veit, er at livet som var eit hardt liv, men det var også eit liv der menneska lærte seg å samarbeide og hjelpe kvarandre.
Figur 7.2 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 4
Menneska levde for over 10 000 år sidan i jeger- og samlesamfunn.
Dei levde annleis enn vi gjer i dag.
Dei var ikkje bønder, hadde ikkje husdyr eller dyrka mark.
Dei var jegerar og sankarar, det vil seie at dei levde av dyr dei kunne jakte på og mat dei fann i naturen.
Neste: Det var nødvendig for menneska å leve saman for å overleve.
7
Oppgåver · Punkt 7
Diskuter i gruppa
7.1Kva meiner vi med eit jeger- og samlesamfunn?
7.2Korleis skaffa menneska seg mat i slike samfunn?
7.3Kvifor hadde dei ikkje jordbruk eller husdyr?
7.4Kvifor var det viktig for menneska å leve saman i grupper?
7.5Kor store var desse gruppene vanlegvis?
7.6Kva slags relasjon hadde menneska i gruppene til kvarandre?
7.7Kvifor måtte dei ofte flytte frå stad til stad?
7.8Kva betyr det at menneska var nomadar?
7.9Kvifor hadde nomadane få eigedelar?
7.10Kva oppgåver hadde dei ulike medlemmene i gruppa?
7.11Kva veit vi om leiarskap i desse samfunna?
7.12Kvifor er det vanskeleg å vite sikkert korleis dei levde?
7.13Kva gjorde livet som jeger og sankar krevjande?
7.14Kva fordelar hadde det å leve i eit slikt samfunn?
For om lag 10 000 år sidan skjedde det ei av dei viktigaste endringane i mennesket si historie – overgangen til jordbrukssamfunnet. Menneska starta å utforske korleis dei kunne manipulere naturen for å få det dei trengde, når dei trengde det.
1Forklare betydninga av overgangen til jordbrukssamfunnet for mennesket si historie.
8.1Jordbruket tek til
Menneska tok kontroll over dyra og styrte dei til sin eigen fordel. Folk slapp å stadig flytte på seg for å følgje årstidene og søkje nye matkjelder. I staden kunne jorda og dyra gje dei grønsaker, frukt, kjøt og mjølk. Det vart òg enklare å skaffe skinn til klede og anna utstyr.
Denne store endringa skjedde om lag 4000 år seinare i Nord-Europa, då klimaet endra seg. I Midtausten var klimaet tørt, men fruktbart takk vere dei store elvane. Nilen i Egypt og Eufrat og Tigris i Irak låg i eit område kalla , og det var i desse landa i Midtausten at først blomstra.
Figur 8.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
8.2Eit nytt samfunn tek form
Med innføringa av jordbruk vart samfunna sterkt forandra. Folk måtte samarbeide meir, og det var behov for å skaffe seg eit felles forsvar mot fiendar. Det oppstod behov for å lage reglar og lover for korleis samfunnet skulle fungere. Menneska starta å samle på eigedelar, og skilnadane mellom folk auka. Dei som hadde rikdom fekk meir .
Såleis vart samfunnet organisert på ein ny måte fordi menneska gjorde ting annleis. Jordbruket endra ikkje berre korleis folk levde, men òg korleis samfunna deira var strukturerte. Det var ei tid med store endringar, men det la grunnlaget for slik vi kjenner samfunnet i dag.
Figur 8.2 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 6
Overgang til jordbrukssamfunnet
Skjedde for om lag 10 000 år sidan. Dette markerer ei av dei viktigaste endringane i menneskets historie.
Menneska starta med å utforske korleis dei kunne manipulere naturen til eigen fordel.
Dei tok kontroll over dyr, styrte dei for å oppnå nødvendige ressursar.
Neste: Permanent busetting
8
Oppgåver · Punkt 8
Diskuter i gruppa
8.1Kva meiner vi med overgangen til jordbrukssamfunnet?
8.2Kvifor var denne overgangen ei viktig endring i mennesket si historie?
8.3Kva betyr det at menneska byrja å manipulere naturen?
8.4Korleis endra livet seg då menneska byrja med jordbruk?
8.5Kva fordelar fekk menneska ved å temje dyr?
8.6Kvifor trong ikkje menneska lenger å flytte like mykje som før?
8.7Kvifor kom jordbruket seinare til Nord-Europa enn til Midtausten?
8.8Kva kjenneteiknar området som blir kalla den fruktbare halvmånen?
8.9Kvifor var elvar som Nilen, Eufrat og Tigris viktige for utviklinga av jordbruk?
8.10Korleis påverka jordbruket samarbeidet mellom menneska?
8.11Kvifor oppstod behovet for reglar og lover?
8.12Kvifor vart det viktig med forsvar mot fiendar?
8.13Kva førte til at skilnadane mellom folk auka?
8.14Korleis heng rikdom saman med makt i jordbrukssamfunnet?
8.15På kva måtar endra jordbruket korleis samfunnet var organisert?
8.16Kva likskapar og skilnader er det mellom jordbrukssamfunnet og samfunnet i dag?
8.17Kvifor kan vi seie at jordbruket la grunnlaget for moderne samfunn?
Den industrielle revolusjonen, som starta i Storbritannia på midten av 1700-talet, var ei tid med djupe endringar på mange område i samfunnet. Forståinga av årsakene bak denne revolusjonen krev at ein ser på ei rekkje ulike faktorar.
Les for meg · Årsakene til den industrielle revolusjonen
1Forklare årsakene bak den industrielle revolusjonen.
9.1Ressursar og ny teknologi
Ein viktig føresetnad for var jordbruksrevolusjonen på 1700-talet. Fram til då hadde fleirtalet av befolkninga livnært seg av jordbruk, men nye teknikkar og verkty gjorde det mogleg å produsere meir mat med færre folk. Dette, saman med befolkningsvekst, førte til at mange menneske forlét landsbygda og søkte arbeid i byane. Denne flyttinga skapte ein stor arbeidskraftreserve, noko som la grunnlaget for industriell vekst.
Storbritannia var rikt på naturressursar, spesielt kol og jern. Kol vart drivstoffet som gav kraft, medan jern vart brukt i produksjonen av nye maskinar, jernbanar og bruer. Dette bidrog til å auke produksjonskapasiteten og effektiviteten i industrien.
Samstundes vart det gjort mange betydelege teknologiske framsteg. Oppfinningar som dampmaskina og revolusjonerte produksjonsprosessane, noko som førte til at varer kunne produserast raskare og billigare. Dette gjorde det mogleg for industrien å møte den aukande etterspurnaden som oppstod i takt med at folk flytta inn til byane (urbanisering).
Figur 9.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
9.2Politikk og kapital
Den britiske regjeringa spelte også ei viktig rolle gjennom den økonomiske politikken sin. Storbritannia var ein viktig handelsnasjon, og regjeringa støtta industriell vekst gjennom tiltak som patentlover og investeringar i infrastruktur. Dette skapte eit gunstig miljø for industriell utvikling.
Med økonomisk vekst og utvikling, vart det også tilgjengeleg meir kapital (pengar) for å investere i nye bedrifter og teknologiar. Dette var avgjerande for den raskare utviklinga og spreiinga av industriell produksjon.
Alle desse faktorane bidrog til den industrielle revolusjonen, ei tid med enorme endringar, men også med store utfordringar. Denne perioden forma ikkje berre måten varer vart produserte på, men også sosiale forhold, arbeidsforhold og miljøet.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 7
Introduksjon
Den industrielle revolusjonen starta i Storbritannia på midten av 1700-talet.
Denne perioden var ei tid med djupe endringar på mange område i samfunnet.
Neste: Jordbruksrevolusjonen
9
Oppgåver · Punkt 9
Diskuter i gruppa
9.1Kva var den industrielle revolusjonen?
9.2Når og kvar starta den industrielle revolusjonen?
9.3Kvifor må vi sjå på fleire faktorar for å forstå årsakene til den industrielle revolusjonen?
9.4Kva rolle spelte jordbruksrevolusjonen i utviklinga av industrien?
9.5Kvifor kunne færre menneske produsere meir mat etter jordbruksrevolusjonen?
9.6Kvifor flytta mange menneske frå landsbygda til byane?
9.7Kva meiner vi med omgrepet urbanisering?
9.8Korleis bidrog flyttinga til byane til industriell vekst?
9.9Kvifor var tilgang på kol og jern viktig for utviklinga i Storbritannia?
9.10Kva vart kol og jern brukt til i industrien?
9.11Kva betydning hadde oppfinningar som dampmaskina og Spinning Jenny?
9.12Korleis endra teknologiske framsteg produksjonen av varer?
9.13Kva rolle spelte styresmaktene i utviklinga av industrien?
9.14Kva er patentlover, og kvifor var dei viktige?
9.15Kvifor var tilgang på kapital viktig under den industrielle revolusjonen?
9.16Kva meiner vi med økonomisk vekst?
9.17Kva positive konsekvensar førte den industrielle revolusjonen til?
9.18Kva utfordringar og problem oppstod i denne perioden?
9.19Korleis påverka den industrielle revolusjonen arbeidsforholda til folk?
9.20På kva måtar har den industrielle revolusjonen påverka samfunnet vi lever i i dag?
Den industrielle revolusjonen, som starta i Storbritannia på midten av 1700-talet, var ei tid som fundamentalt endra måten samfunnet fungerte på. Desse endringane har forma den verda vi lever i i dag, og har hatt djupgåande konsekvensar på mange ulike område.
Les for meg · Konsekvensar av den industrielle revolusjonen
1Forklare og vurdere konsekvensane av den industrielle revolusjonen for samfunnet.
10.1Byar, arbeid og teknologi
Eit av dei mest synlege resultata av den industrielle revolusjonen var . Etterspurnaden etter arbeidskraft i dei veksande industrianlegga førte til at mange menneske flytta frå landsbygda til byane. Dette førte til rask vekst av byar og utviklinga av nye sosiale klassar, inkludert ein industriell . Gradvis vart mange land forvandla frå bondesamfunn til .
Arbeidsforholda i den nye industrielle økonomien var ofte svært vanskelege. Arbeidarane jobba lange dagar under farlege og usunne forhold. Dette skapte ei bølgje av sosial uro og bidrog til framveksten av fagforeiningar, som kjempa for betre lønningar og arbeidsforhold.
På same tid som arbeidsforholda var utfordrande, såg vi også enorme teknologiske framsteg. Innovasjonar som dampmaskina og Spinning Jenny endra produksjonsprosessane fullstendig. Desse framstega la grunnlaget for masseproduksjon, noko som igjen førte til auka velstand og breiare tilgang på varer for befolkninga.
Figur 10.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
10.2Miljø, økonomi og samfunn
Den industrielle revolusjonen hadde likevel også negative konsekvensar for miljøet. Bruken av førte til auka luftforureining og bidrog til dei første teikna på klimaendringar. Den raske urbaniseringa og industrialiseringa førte også til øydelegging av naturområde.
Økonomisk sett endra den industrielle revolusjonen verda fullstendig. Den skapte ein periode med eineståande økonomisk vekst, og gjorde handel til ein global aktivitet. Kapitalismen, med fokus på privat eigedom og marknadsøkonomi, vart det dominerande økonomiske systemet.
Sosialt sett endra også den industrielle revolusjonen samfunnet. Den rike, industrielle eliten og den urbane arbeidarklassen vart viktige aktørar i samfunnet, noko som førte til nye spenningar. Desse spenningane hjelpte til med å forme nye politiske idear, som sosialisme og feminisme.
Figur 10.2 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 9
Starten på den industrielle revolusjonen
Starta i Storbritannia på midten av 1700-talet
Fundamentalt endra måten samfunnet fungerte på
Neste: Resultat av den industrielle revolusjonen
10
Oppgåver · Punkt 10
Diskuter i gruppa
10.1Kva var den industrielle revolusjonen, og kvifor er ho viktig?
10.2Kvar og når starta den industrielle revolusjonen?
10.3Kva meiner vi med at revolusjonen endra måten samfunnet fungerte på?
10.4Kva er urbanisering, og kvifor skjedde det under den industrielle revolusjonen?
10.5Kvifor flytta mange menneske frå landsbygda til byane?
10.6Kva nye sosiale klassar oppstod i denne perioden?
10.7Kva kjenneteiknar ein industriell arbeidarklasse?
10.8Korleis var arbeidsforholda for arbeidarane i industrien?
10.9Kvifor oppstod fagforeiningar, og kva kjempa dei for?
10.10Kva rolle spelte oppfinningar som dampmaskina og Spinning Jenny?
10.11Kva meiner vi med masseproduksjon?
10.12Korleis førte teknologiske framsteg til auka velstand?
10.13Kva negative konsekvensar fekk den industrielle revolusjonen for miljøet?
10.14Kva er fossile brensel, og kvifor vart dei mykje brukte?
10.15Korleis påverka den industrielle revolusjonen den globale økonomien?
10.16Kva kjenneteiknar kapitalismen som økonomisk system?
10.17Kva sosiale spenningar oppstod i samfunnet?
10.18Korleis førte desse spenningane til nye politiske idear?
10.19Kva er sosialisme og feminisme, og kvifor voks desse ideane fram?
10.20På kva måtar har den industrielle revolusjonen påverka samfunnet vi lever i i dag?
Karl Marx var ein tysk filosof, økonom, sosiolog, historikar og politisk teoretikar som levde på 1800-talet. Han vart fødd 5. mai 1818 i Trier i Tyskland og døydde 14. mars 1883 i London i England.
er mest kjend for arbeidet sitt i utviklinga av den sosialistiske rørsla og teorien om . Saman med sin medarbeidar, Friedrich Engels, skreiv han «Det kommunistiske manifestet», som beskriv kommunismen som ein politisk ideologi.
Marx sin filosofi, kjent som marxismen, er basert på ideen om som ein drivkraft bak historisk utvikling. Marx hevda at , som er eit økonomisk system basert på privat eigedom og produksjon for profitt, ville føre til utbytting av arbeidarane. Han argumenterte for at arbeidarklassen, eller proletariatet, skulle reise seg i revolusjon mot dei som eig produksjonsmidla, og opprette eit samfunn utan klassar.
Figur 11.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
11.2Arven etter Marx
Marx sitt verk, «Das Kapital», er eit grundig studium av naturen til kapitalismen. Dette verket har hatt stor innverknad på politiske og økonomiske teoriar over heile verda.
Sjølv om Marx døydde for over 130 år sidan, held ideane hans fram med å prege politiske og økonomiske debattar. Hans kritiske syn på kapitalismen og synet hans om eit meir rettferdig samfunn har inspirert mange politiske rørsler og har forma grunnlaget for mange moderne sosialistiske og kommunistiske regjeringar i ulike land.
Figur 11.2 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 4
Om Karl Marx
Fødd 5. mai 1818 i Trier, Tyskland
Døydde 14. mars 1883 i London, England
Yrke: Tysk filosof, økonom, sosiolog, historikar og politisk teoretikar
Neste: Marx sin filosofi og politiske bidrag
11
Oppgåver · Punkt 11
Diskuter i gruppa
11.1Kven var Karl Marx, og kva fagområde arbeidde han innanfor?
11.2Når og kvar vart Karl Marx fødd, og kvar døydde han?
11.3Kva er Karl Marx mest kjend for?
11.4Kven samarbeidde Marx med om å skrive «Det kommunistiske manifestet»?
11.5Kva handlar «Det kommunistiske manifestet» om?
11.6Kva meiner vi med marxismen?
11.7Kva er klassekamp, ifølgje Marx?
11.8Korleis forklarer Marx kapitalismen som økonomisk system?
11.9Kvifor meinte Marx at kapitalismen fører til utbytting av arbeidarane?
11.10Kven er proletariatet?
11.11Kva meinte Marx burde skje for å skape eit meir rettferdig samfunn?
11.12Kva handlar verket «Das Kapital» om?
11.13Kvifor har Marx hatt stor innverknad på politiske og økonomiske teoriar?
11.14På kva måtar påverkar ideane til Marx framleis samfunnet i dag?
11.15Kan du nemne døme på politiske rørsler eller ideologiar som er inspirerte av Marx?
Noreg i dag er kjent for den høge levestandarden sin. Med gode velferdsordningar, likestilling og ein stabil økonomi, har vi skapt oss eit trygt og godt samfunn. Dette har ikkje kome av seg sjølv, men er frukta av politikarar som har gjort kloke val for fellesskapet over mange år.
1Forklare kvifor Noreg blir vurdert som eit av dei beste landa å bu i, med utgangspunkt i landets velferdsordningar, økonomiske stabilitet og likestilling.
2Diskutere korleis naturressursar og teknologisk utvikling bidreg til samfunnsutviklinga i Noreg, og reflektere over etiske dilemma knytt til ny teknologi.
3Vurdere betydninga av aktivt medborgarskap for eit velfungerande samfunn.
12.1Eit av dei beste landa å bu i
Det er ikkje utan grunn at Noreg gjennom fleire år har vorte kåra til det beste, eller eit av dei beste landa å bu i. Dette viser både FN og Human Development Index (), som måler menneskeleg utvikling, forventa levealder, utdanning og inntekt.
Men FN måler ikkje berre materiell velstand og utvikling. Dei ser også på kor lykkelege vi er. Og her skårar Noreg høgt på lista. Kvifor trur du det er slik? Kva er det som gjer oss så tilfredse med livet vårt?
Figur 12.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
12.2Ressursar, kunnskap og fellesskap
Ein viktig grunn er at Noreg er rikt på . Vi har vatn, fisk, mineral, jordbruk, skogbruk, gass og olje. I tillegg har vi oljefondet, sparepengar som skal brukast til å sikre ei god framtid for barna og barnebarna våre, og for kommande generasjonar.
Vi lever også i eit , der informasjon og kunnskap er ein viktig del av kvardagen. Dette er grunnlaget for å bruke og skape teknologi, som vi kan bruke for å redde klimaet. Men denne utviklinga kan også skape etiske dilemma. Kva slags teknologi meiner du er viktig for deg og for samfunnet vårt?
For oss menneske er det viktig å bu saman. Du og kunnskapen din er viktig for at samfunnet skal utvikle seg. For at eit samfunn skal vere ein god stad å leve, treng det aktive samfunnsborgarar som har mykje kunnskap. Eit samfunn er summen av alle menneska som bur i det. Vi treng kvarandre for å skape eit godt samfunn.
Figur 12.2 KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 5
Noreg i dag
Kjent for høg levestandard.
Har gode velferdsordningar.
Likestilling.
Stabil økonomi.
Trygt og godt samfunn, resultat av kloke politiske val over mange år.
Neste: Noregs internasjonale rangering
12
Oppgåver · Punkt 12
Diskuter i gruppa
12.1Kva kjenneteiknar levestandarden i Noreg i dag?
12.2Kvifor seier teksten at utviklinga i Noreg ikkje har kome av seg sjølv?
12.3Kva rolle har politikarane hatt i utviklinga av det norske samfunnet?
12.4Kva måler FN og Human Development Index når dei vurderer land?
12.5Kvifor trur du Noreg skårar høgt på lykke og livstilfredsheit?
12.6Kva naturressursar har Noreg, og kvifor er dei viktige?
12.7Kva er oljefondet, og kvifor er det viktig for framtida?
12.8Kva meiner vi med at vi lever i eit informasjonssamfunn?
12.9Korleis kan teknologi bidra til å løyse klimaproblem?
12.10Kva slags etiske dilemma kan ny teknologi skape?
12.11Kva teknologi meiner du er viktigast i kvardagen din? Kvifor?
12.12Kvifor er kunnskap viktig for utviklinga av samfunnet?
12.13Kva meiner teksten med at eit samfunn er summen av menneska som bur der?
12.14Kva kjenneteiknar ein aktiv samfunnsborgar?
12.15Korleis kan du bidra til å gjere samfunnet betre?
1Forklare utfordringar og moglegheiter som Noreg står overfor i framtida.
13.1Ei aldrande befolkning
Eitt av problema vi møter er at befolkninga vår blir stadig eldre. Vi har mange og færre , noko som inneber at vi har færre menneske som kan jobbe og tene pengar til samfunnet. Dette kjem i stor grad av at fleire menneske ikkje jobbar lenger fordi dei har vorte pensjonistar.
Det er også ein realitet at vi lever lenger enn tidlegare. Det er sjølvsagt ein god ting, men det er også veldig kostbart. Vi treng derfor fleire menneske som kan vere med på å arbeide, og slik sikre inntekter til samfunnet.
Dersom ikkje fødselstala aukar og reproduksjonsnivået blir halde stabilt, vil det bli færre menneske i samfunnet som kan sikre velferdsstaten. Innvandring kan vere ein del av løysinga på dette problemet. Det er likevel viktig at innvandrarar lærer seg det norske språket, og at dei ikkje vert diskriminerte.
Figur 13.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
13.2Energi og ansvar for framtida
Noreg har store inntekter frå , men det er viktig at samfunnet vårt utviklar høg kompetanse på alternative energikjelder som vind-, vass- og solkraft. Dette er fornybare ressursar som ikkje berre kan gi oss inntekter, men som også kan bidra til å løyse global oppvarming.
Vi lever i eit fantastisk land, men vi må ikkje ta det for gitt. Det er viktig at vi erkjenner problema vi står overfor og tek dei på alvor. Berre slik kan vi sikre at Noreg framleis vil vere ein god stad å leve for alle.
Figur 13.2 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 6
Noreg som ein god stad å leve
Noreg har utvilsamt mange positive aspekt, men utfordringar finst òg.
Neste: Befolkningsstruktur
13
Oppgåver · Punkt 13
Diskuter i gruppa
13.1Kvifor blir Noreg omtalt som ein god stad å leve, ifølgje teksten?
13.2Kva meiner ein med uttrykka «tærande» og «nærande»?
13.3Kvifor kan ei aldrande befolkning vere ei utfordring for samfunnet?
13.4Kva fordelar og ulemper finst ved at vi lever lenger enn før?
13.5Kvifor er det viktig at mange menneske er i arbeid?
13.6Kva kan skje dersom fødselstala held fram med å vere låge?
13.7Korleis kan innvandring bidra til å løyse utfordringane i samfunnet?
13.8Kvifor er det viktig at innvandrarar lærer norsk og ikkje blir diskriminerte?
13.9Kva meiner teksten om bruken av ikkje-fornybar energi i Noreg?
13.10Kvifor bør Noreg satse på fornybare energikjelder som vind-, vass- og solkraft?
13.11Korleis kan fornybar energi vere med på å løyse globale utfordringar?
13.12Kva meiner teksten med at vi ikkje må ta velferda i Noreg for gitt?
13.13Kva ansvar har enkeltmenneske for å bidra til eit godt samfunn?
13.14Kva meiner du er den største utfordringa Noreg står overfor i dag? Kvifor?
13.15Kva løysingar meiner du er viktigast for å sikre velferdsstaten i framtida?
Menneske har alltid søkt dei beste forholda for å overleve, og har derfor slått seg ned der dei finn dyrkbar jord, ferskvatn og andre livsviktige naturressursar. Det har vore avgjerande med tilgang på mat og vatn for kor samfunna har dukka opp.
1Forklare korleis naturlege tilhøve som dyrkbar jord, tilgang på ferskvatn og andre naturressursar har påverka menneskeleg busetnad og samfunnsutvikling, med særleg fokus på Noreg sin geografiske og demografiske struktur.
14.1Eit langt land med få folk
Noreg er eit land som er spesielt i denne samanhengen. Det er eit land som er tynt folkesett, der vi er relativt få menneske som bur her samanlikna med den store plassen vi har til rådvelde. Du finn mesteparten av befolkninga rundt Oslo og områda rundt Oslofjorden, men dei store byane ligg langs kysten. Frå Tromsø og Bodø i nord, til Trondheim, Bergen, Stavanger, Kristiansand, Arendal, Drammen og til slutt Oslo i søraust.
Landet vårt er langt og har ein rikdom av variert natur. Her finn du høge fjell, djupe innsjøar, lange fjordar og vidstrekte dalar, og ikkje minst har vi mykje hav. Landet er delt inn i fem landsdelar: Austlandet, Sørlandet, Vestlandet, Trøndelag og Nord-Noreg, og innbyggjarane er spreidde over heile landet. Berre 1,7 % av landet er utbygd, men likevel bur nesten 80 % av oss på tettstadar.
Figur 14.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
14.2Variert natur og klima
Geografisk er Noreg særs variert. Halvparten av landet består av fjell, våtmark, ferskvatn og vidder. Vi har også rike skogar. Høgfjellet i Sør-Noreg, med dei alpine fjella sine, strekkjer seg majestetisk over landskapet. Kystlinja vår er lang og innfløkt, med mange øyar, holmar og fjordar. Den lengste av alle er Sognefjorden.
Noreg har eit , noko som er takk vere . Vi har eit med varme somrar og kalde vintrar, og eit med milde vintrar og svale somrar. Med denne variasjonen og rike natur, kan vi dyrke ein god del av maten vår sjølv.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 5
Menneske har alltid søkt dei beste overlevingsforholda, som inkluderer
Dyrkbar jord
Ferskvatn
Andre livsviktige naturressursar
Neste: Mat og vatn
14
Oppgåver · Punkt 14
Diskuter i gruppa
14.1Kvifor har menneske gjennom historia busett seg der dei har gjort?
14.2Kva naturressursar har vore viktigast for busetjing?
14.3Kvifor er Noreg rekna som eit tynt folkesett land?
14.4Kvar i Noreg bur dei fleste menneska, og kvifor trur du det er slik?
14.5Kvifor ligg mange av dei største byane langs kysten?
14.6Kva kjenneteiknar naturen i Noreg?
14.7Kva er dei fem landsdelane i Noreg?
14.8Kva betyr det at berre ein liten del av landet er utbygd?
14.9Kvifor bur likevel så mange menneske i tettstadar?
14.10Korleis påverkar fjell og landskap kor folk kan bu?
14.11Kva er spesielt med kystlinja i Noreg?
14.12Kva er Sognefjorden kjend for?
14.13Kva er skilnaden på innlandsklima og kystklima?
14.14Korleis påverkar Golfstraumen klimaet i Noreg?
14.15Korleis kan klima og natur påverke matproduksjon i Noreg?
14.16Kvifor er det viktig å forstå samanhengen mellom natur og busetjing?
14.17Kva meiner du er fordelar og ulemper ved å bu i Noreg samanlikna med andre land?
Noreg er eit land rikt på natur. Frå dei høgaste fjella til dei djupe fjordane, frå dei tette skogane til dei opne kystlinjene, har vi eit mangfald av landskap som gjer landet vårt unikt.
1Forklare skilnaden mellom natur- og kulturlandskap i Noreg, og gi døme på ulike typar landskap som fjell, skog, kyst og bylandskap.
15.1Natur- og kulturlandskap
er område som er forma av naturlege prosessar, utan direkte menneskeleg påverknad. Dette inkluderer fjell, elvar, innsjøar og fjordar. Fjellandskapet i Noreg, med dei høge toppane og djupe dalar, er eit resultat av istidene som har prega landet vårt.
er område som er forma eller påverka av menneske gjennom tidene. Dette inkluderer jordbrukslandskap, bylandskap, og andre område der menneske har sett sitt preg. Jordbrukslandskapet er prega av åkrar og eng, og viser korleis vi har brukt og forvalta jorda vår for å produsere mat.
Figur 15.1 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
15.2Skog, kyst og byar
Skoglandskapet i Noreg er også eit viktig trekk ved naturen vår. Frå dei tette granskogane på Austlandet til dei opne furuskogane på Vestlandet, er skogane våre fulle av liv og mangfald.
Kystlandskapet er prega av havet. Med den lange kystlinja si har Noreg eit variert kystlandskap, frå sandstrender og flate skjærgardar, til bratte fjell som stuper ned i havet.
Byar og tettstadar er også ein del av landskapet vårt. Dei viser korleis vi har bygd og organisert samfunnet vårt, og korleis vi lever saman.
Figur 15.2 KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.
15.3Vern og allemannsrett
Verna naturlandskap er område der naturen er spesielt verna av lov. Dette er stadar med særskild naturleg eller kulturell verdi, som eller . Dei hjelper oss med å ta vare på den unike naturen vår for framtidige generasjonar.
er ein spesiell del av den norske naturforvaltninga. Det er ein rett alle har til å ferdast og opphalde seg i utmarka, uansett kven som eig grunnen. Denne retten gjer det mogleg for oss alle å nyte naturen, så lenge vi tek omsyn til miljøet og andre menneske.
Figur 15.3 KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.
Repetisjon
Kort oppsummert
1 av 5
Noreg og naturrikdom
Høge fjell
Djupe fjordar
Tette skogar
Opne kystlinjer
Neste: Naturlandskap
15
Oppgåver · Punkt 15
Diskuter i gruppa
15.1Kva gjer naturen i Noreg unik, ifølgje teksten?
15.2Kva er eit naturlandskap, og kan du gi døme frå Noreg?
15.3Korleis har istidene påverka landskapet i Noreg?
15.4Kva er eit kulturlandskap, og kva skil det frå naturlandskap?
15.5Kva fortel jordbrukslandskapet oss om korleis menneske lever?
15.6Kva kjenneteiknar skoglandskapet i Noreg?
15.7Kva forskjellar finn vi mellom skogane på Austlandet og Vestlandet?
15.8Korleis vil du beskrive kystlandskapet i Noreg?
15.9Kvifor er byar og tettstadar ein del av landskapet?
15.10Kva betyr det at eit område er verna natur?
15.11Kvifor er det viktig å verne naturen?
15.12Kva er allemannsretten, og kva inneber han?
15.13Kva ansvar har vi når vi bruker naturen gjennom allemannsretten?
15.14Kvifor er det viktig å ta vare på naturen for framtidige generasjonar?
