BETA
Noreg på 1800-talet var ei tid med store kulturelle og litterære omveltingar. Kulturstriden spegla ein konflikt mellom romantikken, med Henrik Wergeland og nasjonalromantiske idear, og Johans Sebastian Welhaven sitt meir konservative syn. Camilla Collett og Bjørnstjerne Bjørnson utforska sosiale spørsmål og nasjonal identitet. Overgangen til realismen vart markert av Henrik Ibsen sitt samtidsdrama, som utfordra samfunnsnormene. Alexander Kielland og Amalie Skram bidrog til naturalismen med verk som kritisk undersøkte mennesket sine vilkår. Romanen vart ein viktig sjanger for å utforske individet og samfunnet.
Noreg på 1800-talet
Folkediktinga har vore ei viktig kjelde til inspirasjon og identitet i det norske bondesamfunnet. Dette kjem tydeleg fram i kunsthandverk som rosemåling og treskjering, i tillegg til viser, eventyr og segner fortalt på dialekt. Slike uttrykk for kultur og tradisjon har lenge vore levande blant bøndene.
Etter kvart byrja òg lærde folk i byane å få auga opp for den rike bondekulturen. På denne tida, på 1800-talet, var mange norske embetsmenn svært opptekne av å byggje Noreg som ein sjølvstendig nasjon. Men, sjølv om dei ønskte å styrkje Noregs sjølvstende, var det ulike meiningar om korleis dette skulle gjerast.
Nokre meinte at Noreg burde byggje på dei fellast dansk-norske tradisjonane. Dette var fordi Noreg og Danmark hadde vore i union i over 400 år, fram til 1814. Andre meinte at Noreg burde finne sin eigen, unike veg og identitet.
Det dukka opp fleire spørsmål: Korleis skulle Noreg som ein sjølvstendig nasjon finne identiteten sin? Skulle nordmenn halde fram med å skrive og snakke dansk? Desse spørsmåla delte folk i to grupperingar. På den eine sida var det dei som ville at Noreg skulle skape sin eigen identitet, og på den andre sida dei som ville at landet skulle byggje vidare på den dansk-norske kulturarva.
To kjende norske forfattarar, Henrik Wergeland og Johan Sebastian Welhaven, stod i sentrum for denne striden. Dei representerte dei to ulike sidene i debatten om norsk identitet.
I 1814 var eit viktig år for Noreg. Landet fekk sin eigen grunnlov den 17. mai, noko som markerte slutten på 432 år under dansk herredømme. Noreg vart ein fri og sjølvstendig nasjon, men gjekk inn i ein union med Sverige som varte fram til 1905, med ein svensk konge frå 1818.
På denne tida skjedde det òg store endringar i korleis Noreg vart styrt. Nesten halvparten av alle menn over 25 år fekk stemmerett ved stortingssval. Grunnlova var moderne og gav folket større makt og innverknad. Likevel, embetsmenn styrte framleis landet, og fleirtalet av nordmennene var fattige bønder eller arbeidarar som budde spreidd utover landet.
I andre halvdelen av 1800-talet byrja dette å endre seg. Nye skulelover gjorde at fleire fekk utdanning og opplæring, noko som gradvis førte til endringar i samfunnet. Denne perioden var ei tid med store omveltingar og viktige avgjerder som forma det moderne Noreg vi kjenner i dag.
Kulturstriden
Kulturstriden i Noreg på 1800-talet var ein viktig og komplisert periode i norsk historie. Denne tida var prega av ein kamp for å finne Noreg si eiga kulturelle identitet etter unionen med Danmark som varte frå 1536 til 1814. Etter at Noreg gjekk inn i union med Sverige i 1814, byrja ei tid der nordmenn ønskte å forme sin eiga nasjonale identitet.
Frå midten av 1830-åra såg vi at embetsmenn, som hadde styrt Noreg i mange år, møtte konkurranse frå ein ny gruppe i politikken: bondepolitikarane. Desse bondepolitikarane, som kom inn på Stortinget, vart etter kvart ein viktig maktfaktor i norsk politikk. Dette skiftet i maktbalansen førte til nye idear og tankar om kva det norske samfunnet og kulturen skulle vere.
Eit sentralt spørsmål i denne tida var korleis den unge nasjonen Noreg skulle utvikle sin eigen litteratur og sitt eige språk. På denne tida var det to ulike grupper med ulike meiningar om dette. På den eine sida hadde vi dei som støtta bondetradisjonane og ønskte å byggje ein sjølvstendig norsk kultur basert på desse. Desse vart ofte kalla "Patriotane", og dei såg opp til personar som Henrik Wergeland, som var ein kjent diktar og ein forkjempar for norsk kultur og sjølvstende.
Patriotane meinte at det norske språket og litteraturen måtte skapast av nordmenn sjølve, og dei vektla viktigheita av å byggje vidare på dei gamle bondetradisjonane. Dei såg for seg eit Noreg som var sjølvstendig, ikkje berre politisk, men også kulturelt.
På den andre sida hadde vi "Intelligenspartiet", òg kjent som danomanane, som var meir orienterte mot den dansk-norske kulturarven. Dette partiet, med Johan Sebastian Welhaven som ein leiande figur, argumenterte for at kulturlivet i Noreg trong impulsar utanfrå og at det var viktig å byggje vidare på den rike kulturarva Noreg hadde felles med Danmark. Dei ynskte òg å halde fast på privilegia til embetsmennene i Noreg.
Striden mellom desse to gruppene vart lang og bitter, og han varte langt utover i 1830-åra. Diskusjonane og argumenta i denne tida var ofte svært usaklege og personlege. Eit døme på dette er det personlege fiendskapen mellom Henrik Wergeland og Johan Sebastian Welhaven, som var to sentrale figurar i kvar leiren sin. Camilla Wergeland, syster til Henrik, var også vitne til denne bitre striden.
Kulturstriden var viktig for utviklinga av den norske nasjonale identiteten. Den la grunnlaget for diskusjonar om kva som skulle vere typisk norsk, både i språk, litteratur og andre kulturelle uttrykk. Denne perioden var altså ein avgjerande del av prosessen med å byggje den norske nasjonen og kulturen.
Romantikken
Romantikken, som starta på byrjinga av 1800-talet, var ein ny epoke i kunsten og kulturen. Denne perioda kom etter opplysingstida, som var prega av trua på kunnskap og fornuft. I romantikken endra dette seg. Dikt var ein viktig sjanger, og dei som skapte kunst, hadde nokre sentrale kjenneteikn. Dei trudde at Guds ånd fanst i naturen og i menneska sjølve, og la stor vekt på kjensler og det unike og spesielle hos kvart individ.
Romantikarane trudde ikkje lenger på at menneskeleg fornuft åleine var nok til å forstå livsens mysterium. Dei meinte at ein berre kunne finne sanninga om seg sjølv gjennom draum og fantasi. Kunstnarar i denne tida skildra ofte kjensler og stemningar, lengslar og fantasiar. Mange av dei var også opptekne av avstandsforelsking og kjærleik som var uoppnåeleg. Dei tok avstand frå samfunnet dei levde i og kjende seg framande overfor den raske teknologiske utviklinga. Dei var meir opptekne av fortida og skildra ofte ein fredeleg idyll i landlege miljø, eller dramatiske og historiske hendingar.
I romantikken var kunsten sett på som den høgste sanninga. Kunstnarar og forfattarar hadde nesten ein gudommeleg status. Naturen vart sett på som levande, med ånd og sjel, og var ofte likna med Gud sjølv.
Nasjonalromantikken, som varte frå 1840 til 1850-åra, var ein del av romantikken der kjærleiken til norsk natur og norsk folkeliv stod i sentrum. Denne perioden vert ofte kalla for det "nasjonale gjennombrotet". Folk oppdaga den norske folkesjela gjennom eventyr, segnar, kunst og musikk. Det var ei tid då mange ynskte å utvikle Noreg til ein eigen moderne nasjon. Det var store framsteg i infrastrukturen med nye vegar, jernbane, telegraf og dampskipsruter, og lovar som gjorde det lettare å drive handel.
Vitskapsmenn og kunstnarar ynskte å skape ein eigen norsk kultur basert på norsk folkedikting og ein rik bondekultur. Dei meinte at for å lære eit folk å kjenne, måtte ein forstå folkesjela som fanst i den nasjonale folkediktinga.
I denne perioden samla brørne Grimm tyske folkeeventyr i Tyskland, medan Asbjørnsen og Moe gjorde det same i Noreg. Peter Andreas Munch skreiv om norsk historie. Kunstnarar som Adolph Tidemand og Hans Gude reiste rundt i norske fjell og dalar og laga måleri av den ville og storslåtte norske naturen. Komponistar som Halfdan Kjerulf, Ole Bull og Edvard Grieg leit seg inspirere av norsk folkemusikk. Olea Crøger og Magnus B. Landstad samla norske viser. Ole Bull og Edvard Grieg spelte og laga musikk inspirert av det norske. Johan Christian Dahl målte den norske naturen, som han meinte skildra kjensler og skiftingar i menneskesinnet.
Dette var ei tid prega av stor interesse for og kjærleik til det som var særeige norsk, både i natur og kultur.
Henrik Wergeland
Henrik Wergeland var ein kjend norsk diktar og ein viktig figur i norsk kultur og historie. Han vart fødd i Kristiansand i 1808, og var den eldste av fem sysken. Familien hans hadde ein lukkeleg tid i Kristiansand, og Henrik veks opp saman med søstera Camilla Collett, som også vart ein kjend forfattar.
I 1817 flytta familien Wergeland til Eidsvoll, der faren til Henrik fekk jobb som sokneprest. Henrik hadde ein stor kjærleik for naturen og var kjend for å samle på rare ting som han fann. Han dekorerte rommet sitt med desse skattane frå naturen.
Henrik gjekk på katedralskulen i hovudstaden, og som syttenåring byrja han å studere teologi. Men han brukte mykje av tida si på å lese bøker, skrive dikt og teikne. Han var også glad i det spennande studentlivet, med festar og moro. Henrik var ein romantisk person og forelska seg ofte, noko som ofte kjem til uttrykk i dikta hans.
Wergeland var ein stor og sterk mann med eit hissig temperament. Han var ofte involvert i krangel og slagsmål, og deltok i politiske demonstrasjonar. Dette fekk av og til alvorlege konsekvensar, som til dømes Torgslaget i 1829, der han hamna i rettssakar som varte lenge.
Ein av dei tinga Henrik Wergeland er mest kjend for, er arbeidet hans for å feire 17. mai, den norske nasjonaldagen. Han ønskte å vere ein lærar for folket, og brukte ordet som våpenet sitt. Wergeland skreiv mykje i ulike sjangrar, men er mest kjend for dikta sine. Desse dikta handlar ofte om dei store mysteria i livet og er fulle av språklege bilete og uventa kontrastar.
I 1839 gifta han seg med Amalie Sofie Bekkevol. Dei sleit med pengar, og hjelpa dei fekk frå den svenske kongen vart sett på som eit svik mot Noreg. Etter kvart vart helsa til Henrik dårleg, og han døydde av lungebetennelse i 1845, berre 36 år gammal.
Henrik Wergeland var ein viktig samfunnsdebattant. Han var oppteken av rettane til jødane, demokrati, folkeopplysning og eit sjølvstendig Noreg. Språket hans var rikt og frodig, med mange kontrastar og bilete. Naturen var ein stor inspirasjon for han og arbeidet hans.
Johan Sebastian Welhaven
Johan Sebastian Welhaven var ein markant skikkelse i norsk litteraturhistorie, fødd i Bergen i 1807. Han veks opp i ein prestefamilie, der faren arbeidde på eit sjukehus for spedalske. Forholdet til faren var nært og prega av varme og omsorg. Skulegongen til Welhaven var prega av lite interesse og dårleg åtferd, men dette endra seg då han byrja på Bergens katedralskule. Her vart interessa hans for dansk og klassisk litteratur vekt, og han utvikla eit sterk vennskap med mange, sjølv om han av og til kunne vere brysk og avvisande. Welhaven var både intelligent og vakker, med mørke auge og ei flott røyst.
Welhaven flytta til Kristiania for å studere teologi, men han fullførte aldri denne utdanninga. Hans sanne lidenskap var skriving, og han bestemde seg for å bli forfattar. I diktinga si var Welhaven oppteken av harmoni. Han meinte at eit dikt skulle ha ei enkel og klar form, og at det skulle formidle det vakre og harmoniske, og dessutan tale til det djupaste i menneskesjela.
Som diktar var Welhaven ikkje impulsiv. Han arbeidde lenge og grundig med lyrikken sin. Han var også ein del av selskapslivet i Kristiania, der han møtte Camilla Wergeland. Welhaven vart raskt forelska, noko som inspirerte han til å skrive kjærleiksdikt og brev. Naturen spela også ei viktig rolle i livet og verka hans; han meinte at naturen hadde ei sjel.
Forholdet til Camilla Wergeland var turbulent og førte til konfliktar for begge partar. I 1837 møtte Welhaven Ida Kjerulf, og dei hadde eit hemmeleg kjærleiksforhold i tre år. Tragedien trefte då Ida døydde av tuberkulose i 1840, noko som påverka Welhaven djupt. Seinare i livet vart han utnemnd til lektor i filosofi. Tapet av Ida Kjerulf satte varige spor i diktarsinnet hans, noko som prega hans seinare verk. Welhaven sin påverknad på norsk litteratur er stor, og han blir hugsa som ein av dei viktigaste diktarane frå si tid.
Camilla Collet
Camilla Collett, fødd i Kristiansand i 1813, flytta seinare med familien til Eidsvoll prestegard. Ho var kjend som ei livsglad jente med store forventningar frå foreldra sine. Collett var evnerik og hadde ein rik fantasi, men kunne også kjenne seg einsam.
Ho kjende seg nærmast faren, medan mora hennar hadde eit lyst og positivt syn på livet. Collett og søskena hennar fekk undervisning av eigne huslærarar, og som trettenåring vart ho send til Jomfru Pharos jenteinstitutt i Kristiania. Der trivdest ho dårleg, kjende seg annleis, vart erta og streva med å verte akseptert. Seinare vart ho send til ein jenteskule i Slesvig, Tyskland, der ho studerte kristendom, tysk og dansk litteratur, og tok kurs i teikning og musikk.
Etter Tyskland drog Collett heim til Noreg og levde stille med familien på Eidsvoll. Som syttenåring møtte ho Johan Sebastian Welhaven, og dei forelska seg sterkt i kvarandre. Forholdet vart likevel slitsamt, og Welhaven ville ikkje forplikte seg vidare.
I 1836 reiste Collett til Hamburg, bitter og grublande over årsakene til det mislukka forholdet. Ho innsåg at årsakene kanskje låg utanfor henne sjølv, i hennar eigen livssituasjon som kvinne, og undertrykte kjensler. Collett ville ikkje godta dette.
I 1841 gifta Collett seg med juristen Peter Jonas Collett i Eidsvoll kyrkje. Han var ein spesiell mann i samtida, open og ærleg, og gav Camilla trua på seg sjølv og oppmuntra henne til å skrive. Dei fekk fire søner. Camilla skreiv artiklar anonymt med sterke, radikale meiningar.
Etter at mannen døydde etter ti års ekteskap, sat Collett åleine igjen med fire barn. Ho reiste til København, noko som markerte starten på mange vanskelege år. Ho bestemde seg for å verte forfattar, eit usikkert yrke på den tida.
Collett ønskte å ta eit oppgjer med fortida gjennom skrivinga si. Gjennom romanen "Amtmandens Døttre" adresserte ho kvinnesaka og ønskte om å verte respektert som kvinne. Rundt åttiårsdagen hennar vart ho feira med kvinnetog og hylla i avisene, og ho vart heidra som diktar. Camilla Collett døydde i 1895
Bjørnstjerne Bjørnson
Bjørnstjerne Bjørnson var ein markant skikkelse i norsk litteratur og kulturhistorie. Han vart fødd i 1832 som son av ein prest, og oppveksten hans starta på Bjørgan prestegard i Kvikne i Østerdalen. Då han var fem år gammal, flytta familien til Nesset i Romsdal, eit steig som markerer ein viktig del av hans tidlege liv.
Som barn var Bjørnson nysgjerrig og full av fantasi. Då han var tolv år, byrja han på middelskulen i Molde. Her voks draumen om å bli diktar fram, og han byrja tidleg å utforske skrivinga gjennom dikt og drama. Han var ein ivrig lesar og fordypte seg i både eldre og nyare litteratur, både norsk og utanlandsk. Henrik Wergeland, ein annan stor norsk diktar, hadde ein spesiell plass i hjartet hans.
Bjørnson sitt personlege liv tok ei viktig vending i Bergen, der han møtte skodespelaren Karoline Reimers. Han vart djupt forelska, og dei gifta seg i Søgne kyrkje, vigde av Bjørnstjerne sin eigen far.
Som vaksen var Bjørnson kjend for openheita si og det politiske engasjement. Han deltok aktivt i offentleg debatt om politikk, moral og religion. Hans kunstnarlege talent spende vidt – han var først og fremst kjend som lyrikar, men også som forteljar og dramatikar. I 1870 publiserte han diktsamlinga "Digte og sange", som inneheld vår kjære fedrelandssong, med melodi av Rikard Nordraak. Dikta hans berar preg av norsk kultur og natur, med tydelege innslag av folkedikting og talemål.
Bjørnson si litterære innsats og bidrag til kulturen vart krona med Nobelprisen i litteratur i 1903. Han døydde i Paris i 1910, men arva hans lever vidare i verka og i den rolla han spela i utviklinga av norsk identitet og kultur.
Realismen
Litteratur har alltid vore ein spegel av samfunnet, og dette var særleg tydeleg i 1870-åra under realismen. I denne perioda endra måten forfattarar skreiv på seg dramatisk. Tidlegare var litteraturen ofte fylt med romantiske forteljingar om kjærleik og sterke kjensler. Men under realismen, byrja forfattarane å skrive om den verkelege verda slik folk faktisk opplevde den.
Hovudideen bak realismen var at litteraturen skulle vere sann. Det betyr at forfattarane prøvde å skildre verda så realistisk som mogleg. Dei ville vise korleis livet verkeleg var, ikkje berre korleis det kunne vere i romantiske eventyr. Dette innebar ofte å skrive om vanskelege tema som fattigdom, undertrykking og utfordringane kvinner møtte i samfunnet. Gjennom å avsløre desse vanskelege sidene ved livet, kunne litteraturen vere med på å skape endring og fridom for menneska.
Nokre av dei mest kjende forfattarane frå denne tida er Camilla Collett, Bjørnstjerne Bjørnson, Henrik Ibsen, Alexander Kielland, Jonas Lie og Amalie Skram. Dei brukte verka sine til å gi folk innsikt i og forståing av korleis samfunnet faktisk fungerte. Til dømes, Camilla Collett skreiv ofte om korleis kvinner hadde det, og kritiserte samfunnet for korleis det behandla dei.
Ein viktig type litteratur frå denne perioden er tendensromanen. Dette er ein roman som direkte kritiserer forholda i samtida. Forfattarane brukte romanen som eit verktøy for å peike ut og diskutere problem i samfunnet. Dei håpa at lesarane skulle sjå desse problema og kanskje arbeide for å forandre dei.
Realismen omfatta ikkje berre romanar, men også drama og noveller. Henrik Ibsen, til dømes, skreiv mange dramastykke som utfordra samfunnsnormene og setje fokus på sosiale problem. Eit drama som "Et dukkehjem", er framleis aktuell i dag fordi dei handlar om universelle tema som likestilling og plassen til individet i samfunnet.
Litteraturen under realismen i 1870-åra var ein kraftfull måte å spegle og påverke samfunnet. Forfattarane skildra den verkelege verda, med alle sine utfordringar, for å gi folk eit meir ærleg bilete av livet rundt dei. Dette bidrog til samfunnsendringar og gav folk eit nytt perspektiv på verda dei levde i.
Drama som sjanger
Drama er eit ord som kjem frå dei gamle grekarane og tyder handling. Det viser til skodespel som blir framført på teater, men det kan òg vere drama som er skrivne berre for å bli lesne, kalla lesedrama. I eit drama skjer handlinga her og no, og det fangar augneblinken. Publikum får sjå det som går føre seg, til og med dei minste detaljane, gjennom det personane seier og korleis dei oppfører seg.
Eit drama er ofte delt opp i fleire akter, der den første akta introduserer oss for personane, miljøet og tida dei lever i. Aktene er vidare delt inn i scener, lik avsnitta i ei bok, og kvar akt inneheld ein sentral del av handlinga. Likevel finst det drama som ikkje følgjer denne strukturen, som til dømes einaktarar.
Aristoteles, ein filosof frå antikkens Hellas, skreiv om korleis eit drama bør vere og meinte det skal følgje eit bestemt mønster. Dette mønsteret inkluderer ei byrjing med innleiing og anslag, ein hovuddel der problemet eller konflikten blir tydelegare og eskalerer, og til slutt ein avslutning der konflikten blir løyst, anten med ein bestemt løysing eller ein open slutt.
Handlinga i eit drama byggjer ofte på eit uløyst problem eller konflikt, som set heile handlinga i gong. For å forstå bakgrunnen for konflikten, blir det av og til brukt prologar eller den retrospektive teknikken, der fortida blir rulla opp gjennom dialogen. Dette hjelper publikum å forstå kva som har hendt før.
For å lage eit drama, startar ein med eit manus, som er den skrivne teksten. Før manuset blir skrive, må ein ha ein idé til handlinga, og det er vanleg å skrive eit kort samandrag først, kjent som synopsis. Deretter blir personane gitt personlegdomar, ønske og mål, og det må vere motsetningar mellom dei for å skape dramatikk.
I drama blir vi kjende med personane gjennom replikkar, som er det dei seier, anten i monologar eller dialogar. Replikkane avslører kva personane tenkjer, kjenner og kvar dei kjem frå, gjennom ordval, dialekt og slang. Scenetilvisingar fortel korleis replikkane skal seiast og korleis scena skal sjå ut, inkludert lys, kulissar og kostyme.
Verkemiddel som lys- og lydeffektar, fargenyansar, dataanimasjon, musikk, kostyme og sceniske effektar som vind og røyk, blir brukt for å forsterke handlinga, konfliktar og stemninga i dramaet, og bidreg til ei heilskapleg oppleving for publikum.
Henrik Ibsen
Henrik Ibsen var ein kjend norsk forfattar og ein av dei beste dramatikarane i verda. Han vart fødd i Skien den 20. mars 1828. Familien hans opplevde økonomiske vanskar då faren, som var trelasthandlar, mista alt han hadde og gjekk konkurs. Heimen deira vart teken og seld på tvangsauksjon, noko som kom til å påverke Ibsen og hans forfattarskap sterkt.
Som femtenåring flytta Ibsen til Grimstad for å lære å bli apotekar. Livet hans var ikkje lett; han hadde lite pengar og fekk ein son med ei av tenestejentene. Dette førte til at han måtte betale barnebidrag i mange år. I Grimstad heldt Ibsen seg mest for seg sjølv og skreiv sitt første skodespel, "Catilina", under pseudonymet Brynjolf Bjarme. Men han fekk avslag på å få stykka gitt ut eller oppført på teateret.
I 1850 flytta Ibsen til Kristiania (no Oslo) der han tok til å studere ved Heltbergs studentfabrikk. Her møtte han kjende personar som Bjørnstjerne Bjørnson, Jonas Lie og Aasmund Olavsson Vinje. Sjølv om han ikkje gjorde det så godt på skulen, bestemde Ibsen seg for å leve av å skrive. Han skreiv fleire skodespel og artiklar, og trass i økonomiske vanskar, fekk han litt hjelp frå statlege tilskot.
Ole Bull tilbaud Ibsen jobb som teaterinstruktør i Bergen. Der møtte han Suzannah Thoresen, som seinare vart kona hans. Teateret i Bergen gjekk etter kvart konkurs, men venskapen og rivaliseringa med Bjørnstjerne Bjørnson førte til at Ibsen fekk pengar til å reise utanlands. Desse reisene varte frå 1864 til 1891, og i denne perioda vart Ibsen verdskjend.
Trass i den store suksessen sin, fekk Ibsen aldri Nobelprisen i litteratur. Han døydde i 1906, men arva hans lever vidare. Ibsen set Noreg på det litterære verdskartet gjennom sine mange skodespel, som inkluderer historiske drama, nasjonalromantiske verk, idédrama, samtidsdrama og symboldrama. Hans verk stiller utfordrande spørsmål som framleis er relevante i dag, og han er rekna som ein av dei mest kjende forfattarane frå Noreg.
Samtidsdramaet
Henrik Ibsen, ein norsk dramatikar, starta på 1870-talet å skrive borgarlege samtidsdrama. Dette var ei endring frå tidlegare verk, der han ofte skreiv historiske drama og idédrama. Ibsens nye fokus var på dei politiske og sosiale problemstillingane som var aktuelle i samtida.
Desse dramaa vert ofte kalla for realistiske drama fordi dei prøver å vise livet og samfunnet slik det verkeleg var. Ibsen var særs oppteken av å skildre livet til borgarskapet, den øvre middelklassen i samfunnet. Han stilte kritiske spørsmål om korleis borgarskapet såg på verda, på livet, og ikkje minst på seg sjølv.
Eit kjend døme på eit slikt drama er Et dukkehjem. I dette stykket utforskar Ibsen stillinga kvinnene hadde i ekteskapet og samfunnet, noko som var ein viktig del av samfunnsdebatten på den tida. Gjennom dramaa sine ville Ibsen ikkje berre spegle samtida si, men også påverke og utfordre dei rådande syna og normene.
Vildanden er eit skodespel skrive av Henrik Ibsen i 1884. Stykket handlar om familien Ekdal og deira komplekse og problematiske forhold. Hjalmar Ekdal lever i ein sjølvbedragande draumeverd, medan Gregers Werle prøver å avsløre sanninga i deira liv. Sentralt i handlinga er symbolikken rundt vildanden, som representerer løgnene og illusjonane dei ulike karakterane held fast ved. Stykket utforskar tema som sanning, løgn, offer og sjølvbedrag.
I arbeidet med å lage realistiske drama la Ibsen stor vekt på detaljar. Det var viktig for han å etterlikne verkelegheita så nøyaktig som mogleg, ikkje berre gjennom replikkane til skodespelarane, men også gjennom scenetilvisingane. Dei aller fleste av dramaa hans går føre seg innandørs, ofte i ei stove. Dette skapar ei intim atmosfære og gjer at publikum føler at dei tittar inn i ei privat verd. Denne teknikken vert ofte kalla for titteskapsteknikken, der den fjerde veggen i scenografien er borte, slik at publikum kan kikke inn i handlinga.
I tillegg til å skrive replikkar, gav Ibsen også utførlege scenetilvisingar i stykka sine. Dette var for å sikre at framføringa av stykket var så nær visjonen hans som mogleg. Slike detaljar i scenetilvisingane bidrog til å skape ei sterk kjensle av realisme i stykka hans.
Ibsen sine borgarlege samtidsdrama har hatt stor innverknad på teateret og er framleis aktuelle i dag fordi dei tek opp evige tema som makt, kjønnsroller, og plassen til individet i samfunnet.
Alexander Kielland
Alexander Kielland var ein kjend norsk forfattar fødd i 1849, i Stavanger. Han var son til ein velståande kjøpmann og vaks opp i ein av dei leiande familiane i byen sitt forretningsliv. Kielland sin oppvekst i ein slik familie gav han eit unikt innsyn i og perspektiv på dei sosiale og økonomiske strukturane i samfunnet, noko som seinare skulle prege forfattarskapen hans.
I 1855 byrja Kielland på latinskulen i Stavanger, noko som var vanleg for barn frå velståande familiar på den tida. Han forlova seg med Beate Ramsland, som kom frå ein haugianarslekt, og dette kan ha påverka dei seinare verka hans med eit fokus på moral og etikk. Kielland byrja deretter på universitetet og tok ein juridisk embetseksamen i 1871. Han gifta seg med Beate då han var 23 år gammal.
Kielland utvikla ei interesse for Charles Darwin sine teoriar og den danske filosofen Søren Kierkegaard, noko far hans ikkje set pris på. Dette tyder på at Kielland frå tidleg alder utforska idéar som utfordra den rådande tenkjemåten i samfunnet, noko som òg kjem til uttrykk i forfattarskapen hans.
Han eksperimenterte med skrivinga si og skreiv små essay i byrjinga av karrieren, men hadde ikkje omgåande suksess. I 1878 drog Kielland til Paris, der han vart ven med fleire andre nordmenn, inkludert Bjørnstjerne Bjørnson, som var ein kjent forfattar. Denne tida i Paris var sannsynlegvis viktig for utviklinga av Kielland som forfattar.
Våren 1879 gav Kielland ut "Novelletter", ein samling som gjorde han kjend både i Noreg og resten av Norden. Året etter kom han med romanen "Garman & Worse", som vidare etablerte han som ein viktig stemme i norsk litteratur. Kielland ønskte å nytte diktinga si til å kritisere, avsløre og forandre samfunnet. Han skreiv om ei rekkje tema som var sentrale i samtida si, som religion og kyrkje, samliv og ekteskap, utdanning, pliktmoral, hykleri i samfunnet og forretningsmoralen til borgarskapet. Gjennom litteraturen ville han appellere til fornufta til lesaren, i trua på at dette kunne føre samfunnet framover og gjere menneska meir opplyste og frie.
I tillegg til å vere forfattar, arbeidde Kielland som politikar for partiet Venstre, og han hadde òg roller som redaktør, borgarmeister og amtmann. Dette viser til eit engasjement for samfunnsendring ikkje berre gjennom litteraturen, men også gjennom direkte politisk og administrativt arbeid.
Alexander Kielland døydde i 1906, men verka hans lever vidare som viktige bidrag til norsk litteratur og kulturhistorie. Hans evne til å skildre samfunnet kritisk og med innsikt, kombinert med hans klare og engasjerande stil, gjer han til ein av dei mest akta norske forfattarane frå 1800-talet.
Naturalisme
Naturalisme er ein litterær retning som utvikla seg i siste halvdel av 1800-talet, særleg kjend frå den norske litteraturen i 1880-åra. Denne retninga byggjer på idear om å skildre verkelegheita såg nøyaktig og objektivt som mogleg, men går eit steg vidare enn realisme ved å leggje meir vekt på detaljar og dokumentarisk framstilling. For å forstå skilnaden mellom naturalisme og realisme, og særleg korleis dei ser på mennesket og samfunnet, er det viktig å kjenne til nokre nøkkelomgrep og synspunkt som pregar dei to retningane.
Realistane, som var aktive før naturalistane, skreiv med eit mål om å påverke og endre samfunnet gjennom politisk kamp. Dei såg på litteraturen som eit middel for sosial reform og endring. For realistane var pennen eit viktig våpen i kampen for å avdekkje urettferd og fremje likeverd. Dei trudde at ved å vise fram samfunnsproblem kunne dei opplyse lesarane og inspirere til endring.
Naturalistane, derimot, hadde eit anna syn på mennesket og dets plass i verda. Dei skildra ofte ei håplaus verd der individet står makteslaus i kampen for tilværet. Dette mørke synet kjem av ei tru på at menneskelagnaden er fastlåst av arv og miljø. Naturalistane argumenterte for at biologiske og sosiale forhold bestemmer menneskets lagnad, og at det er lite eller ingenting kvart enkelt individ kan gjere for å endre sin situasjon. Denne fatalistiske haldninga speglar ei djupare pessimistisk verdsoppfatning enn det vi finn hos realistane.
I den norske litteraturen på 1880-talet ser vi korleis både realisme og naturalisme prøver å gje ei nøyaktig og objektiv framstilling av menneske og miljø. Likevel går naturalistane tettare inn på verkelegheita, med ein sterkare vekt på å vere dokumentariske. Dei utforskar det menneskelege livet og samfunnet med eit nesten naturvitskapleg blikk, noko som inneber ein detaljert og ofte ublidd skildring av livets hardare sider.
Naturalistane si tilnærming til litteraturen speglar ei tru på at vitskapen kan forklare alle aspekt ved menneskelivet. Dei brukte innsikter frå biologi, psykologi og sosiologi for å utforske korleis ytre og indre krefter påverkar individet. Dette perspektivet er tydeleg i skildringane av karakterane i naturalistiske verk, der personane ofte er fanga i eit nett av arvelege eigenskapar og sosiale forhold som dei ikkje kan rømme frå.
Vi kan seie at skilnaden mellom naturalisme og realisme ligg i synet på mennesket og dets evne til å endre si eiga lagnad. Medan realistane såg for seg eit samfunn der endring var mogleg gjennom politisk kamp og sosialt engasjement, framstilte naturalistane ei verda der mennesket er hjelpelaust bunden av krefter utanfor sin kontroll. Denne grunnleggjande forskjellen i perspektiv gjer at vi ofte vekslar mellom omgrepa, men det er viktig å halde dei to retningane frå kvarandre for å forstå dei djupare meiningane i litteraturen frå denne tida.
Amalie Skram
Amalie Skram var ein norsk forfattar som levde frå 1846 til 1905. Ho vart fødd i Bergen og vaks opp som den einaste jenta i ein stor syskenflokk. Med det mørke håret sitt og djupe brune auge skilde ho seg ut og kunne verke sydlandsk. Ho var kjend for å vere uredd og ofte skandaløs i uttrykka og skriftene sine.
På den tida då Amalie vart konfirmert, opplevde familien ein stor motgang då faren gjekk konkurs og reiste til Amerika, der han vart buande resten av livet. Denne hendinga hadde stor innverknad på Amalie sitt liv.
Amalie sitt første ekteskap med ein skipskaptein ved namn Miller fungerte ikkje, og ho valde til slutt å gå frå han. Denne perioda i livet hennar var vanskeleg, og ho enda opp med eit nervesamanbrot som førte til at ho vart lagd inn på Gaustad psykiatriske sjukehus. Erfaringane herifrå kom til å prege fleire av bøkene hennar.
Amalie Skram sitt litterære arbeid starta for alvor etter at ho møtte og vart inspirert av andre store norske forfattarar som Bjørnstjerne Bjørnson, Henrik Ibsen og Alexander Kielland. Ho gifta seg seinare med Erik Skram og dei flytta til København. Sjølv om dette ekteskapet også gjekk i oppløysing, var det ei produktiv periode i hennar liv.
Debutromanen hennar, "Constance Ring", kom ut i 1885 og vekte stor oppstyr. Romanen handlar om ei ulykkeleg gift kvinne og tek for seg mannlege seksuelle utskeiingar både før og under ekteskapet. Skram sitt arbeid var radikalt for si tid og ho utforska tema som kjærleik, ekteskap og ikkje minst seksuelle spørsmål på ein måte som braut med normene til samtida og forventningar til kvinner.
Sjølv om ho møtte mykje motstand for skrivinga si, og ikkje fekk diktarløn, som gjorde henne bitter, er Amalie Skram i dag anerkjend som ein av dei store norske forfattarane. Hennar evne til å utforske og skildre komplekse kvinneroller og samfunnskritiske tema har gitt henne ein varig plass i norsk litteraturhistorie.
Amalie Skram sine siste år var prega av einsemd, og ho døydde i København den 15. mars 1905. Arven etter henne lever vidare gjennom hennar verk, som framleis vert lese og diskutert for den djerve utforskinga si av kjønnsroller og samfunnsnormer.
Romanen
Ein roman er ein lang, skjønnlitterær tekst der innhaldet er fiksjon, det vil seie oppdikta. Dette betyr at sjølv om personane og hendingane i boka kan verke sanne eller verkelege, er dei skapt av forfattaren. Romanen er kjend for å vere ein forteljande sjanger, som inneber at den fortel ei lengre historie, ofte fylt med ulike hendingsforløp og eit breitt spekter av karakterar. Dette mangfaldet av historier og persongalleri er nettopp det som kan gjere romanen spennande og fengjande for lesaren.
Romanar utgjer ofte ei heil bok og handlinga i desse bøkene kan strekkje seg over eit langt tidsrom, det kan vere fleire år eller til og med eit heilt menneskeliv. Gjennom forteljinga vil hovudpersonen eller hovudpersonane ofte utvikle seg, noko som gir lesaren innsikt i personleg vekst og endringar i karakterane sine liv.
Eit interessant trekk ved romanar er at dei kan fortelje fleire historier samtidig og kan ha ulike forteljarstemmer. Desse kan inkludere eg-forteljar, der historia blir fortald frå perspektivet til ein av karakterane; tredjepersonforteljar, som gir eit meir objektiv utsyn over hendingane; og den allvitande forteljaren, som har innsikt i tankane og følelsane til alle karakterane.
Romanen som sjanger kan delast inn i ulike undergrupper basert på tematikk eller setting. Dette inkluderer kriminalromanar, som fokuserer på mysterium og etterforsking; historiske romanar, som er sett i tidlegare tidsperiodar og ofte blandar historiske fakta med fiksjon; kjærleiksromanar, som utforskar romantiske relasjonar; fantasyromanar, som tek lesaren med til oppdikta verdener fylt med magi og eventyr; og science fiction romanar, som utforskar framtidsvisjonar, teknologi og ofte romreiser.
Ein roman seiast å vere ei rik og mangfaldig tekstform som tilbyr lesaren djupare innsikter i menneskelege erfaringar og samfunn gjennom forteljingar som, sjølv om dei er oppdikta, kan spegle eller utforske ulike aspekt ved det å vere menneske.
Bokmelding
Ei bokmelding er ein nyttig måte å dele dine tankar og meiningar om ei bok du har lese, for å hjelpe andre å forstå om boka kan vere noko for dei. Det sentrale i ei bokmelding er å gi ei oversikt over innhaldet utan å avsløre for mykje, slik at du ikkje tek frå potensielle lesarar gleda av å oppdage boka på eige hand. Dette inneber at du skal fortelje litt om kva boka handlar om, men vere varsam med ikkje å røpe viktige vendingar i handlinga, særleg ikkje slutten eller lagnaden til hovudpersonane.
Når du skriv ei bokmelding, er det viktig å ta med nokre nøkkelmoment som kan gi lesaren eit godt bilete av boka. Du startar gjerne med ei kort innføring i handlinga, der du vekkjer nysgjerrigheita utan å avsløre for mykje. Deretter kan du snakke om tema og bodskap i boka – kva er det forfattaren prøver å fortelje oss gjennom historia? Personskildringar er òg viktig å ta med; omtal hovudpersonane og korleis dei utviklar seg gjennom boka. Dette hjelper lesaren å få ei kjensle av dei dynamiske relasjonane og konfliktane i boka.
I tillegg er det nyttig å vurdere språket og stilen boka er skriven i. Er boka lett å lese, eller bruker forfattaren ein kompleks stil som krev meir av lesaren? Dine tankar om dette kan hjelpe andre å vurdere om boka passar for deira lesepreferansar.
Ein svært viktig del av bokmeldinga er di personlege vurdering. Her fortel du kva du synsest om boka og kvifor. Var den engasjerande, tankevekkjande, eller kanskje skuffeande? Dette er hjartet i bokmeldinga di, der du gir lesaren eit innblikk i leseopplevinga di.
Til slutt, om du føler at boka er verd å lese, kan du tilrå ho til andre. Reflekter over kva slags lesargrupper boka kan passe for. Er det ein spesiell type lesar som vil setje spesielt pris på denne boka? Ved å inkludere denne informasjonen, kan du hjelpe lesaren å avgjere om boka er noko for dei.
Det å skrive ei bokmelding er ikkje berre å liste opp innhaldet i boka, men å reflektere over opplevinga di av boka og dele denne innsikta på ein måte som er nyttig for andre. Ved å tenkje grundig gjennom kva ein bokinteressert lesar ville ønskje å vite, og presentere denne informasjonen på ein klar og engasjerande måte, kan du skrive ei bokmelding som både er informativ og inspirerande.
Interjeksjonar
Ein interjeksjon er eit ord eller ein liten lyd som vi brukar for å uttrykkje kjensler, stemningar eller reaksjonar. Dette kan vere alt frå overrasking og glede til irritasjon eller skuffelse. Det som er spesielt med interjeksjonar, er at dei kan stå heilt åleine og framleis gi meining. Dei blir ofte brukt i tale, men også i skrift.
Interjeksjonar kan ikkje bøyast, det vil seie at dei ikkje endrar form etter kjønn, tal eller tid. Dei er statiske ord som beheld den same forma uavhengig av konteksten dei blir brukt i.
Det finst fleire typar interjeksjonar. Ein type er lydhermingsord, eller det vi kallar onomatopoetikon. Desse orda etterliknar lydar, som til dømes "pling!" for lyden av ei bjølle eller "voff!" for bjeffinga til ein hund. Ein annan type er utropsord som "hurra!" eller "uff!", som blir brukt for å uttrykkje glede eller misnøye. Vi har også svarord som "ja" og "nei", som blir brukt i samtalar for å svare på spørsmål. Til slutt har vi helsingar som "hei!" eller "hallo!", som blir brukt når vi møter nokon eller vil fange oppmerksomheita deira.
Interjeksjonar kan gi uttrykk for sterke kjensler. Dette inkluderer også bannskapsord, som ofte blir brukt for å uttrykkje frustrasjon eller sinne.
Når ein interjeksjon står åleine, blir det ofte sett eit utropsteikn etter ordet, som i "Hei!" eller "Heisann!". Dette teiknet hjelp til med å framheve kjensla eller reaksjonen som ordet uttrykkjer.
Interjeksjonen saman med ei setning blir ofte skild ut med komma, og det blir sett eit utropsteikn etter heile setninga for å vise til den sterke kjensla. Eit døme på dette kan vere "Fy, så latt du er!", der "Fy" er interjeksjonen som uttrykkskjer irritasjon eller skuffelse over nokons latskap.
Så, interjeksjonar er små, men kraftfulle ord som hjelper oss å uttrykkje ei rekkje kjensler og reaksjonar på ein enkel og direkte måte. Dei er som små krydder i språket som gjer kommunikasjonen vår meir levande og uttrykksfull.
Kolon
Kolon er eit skiljeteikn som ser slik ut: ":". Det har fleire bruksområde i skrift, og det er viktig å vite korleis og når ein skal bruke det. Her skal vi sjå nærmare på korleis ein brukarar kolon på ein korrekt måte.
Ein brukar kolon for å innleie direkte tale. Dette betyr at når ein person skal seie noko direkte i teksten, brukar ein kolon for å skilje talar si stemme frå resten av teksten. Til dømes: Mamma sa: "Hugs å ta med paraplyen, for det skal regne i dag." Her er kolon brukt til å vise at det som kjem etter, er dei nøyaktige orda til mamma.
Kolon blir òg brukt for å innleie ei oppramsing. Når ein vil liste opp fleire punkt eller element, kan ein starte med kolon for å vise at det kjem ein liste. Til dømes: På handlelista står det: mjølk, brød, smør og egg. I dette dømet er kolon brukt til å starte lista over kva som er på handlelista.
Når ein skriv kolon, er det nokre enkle reglar å følgje: I vanleg tekst skriv ein kolon utan mellomrom framfor. Det betyr at ein skal setje kolon rett etter ordet eller setninga som føregår det, utan å leggje inn eit ekstra mellomrom. Etter kolon skal det derimot vere eit mellomrom. Dette skiljet hjelp med å gjere teksten klarare og lettare å lese. Til dømes: RETT: Han sa: "Eg kjem snart." FEIL: Han sa : "Eg kjem snart."
Kolon er eit nyttig skiljeteikn som hjelper oss å strukturere teksten betre, anten det er for å innleie direkte tale eller starte ei oppramsing. Det er viktig å hugse på å ikkje setje mellomrom framfor kolon, men alltid setje eit mellomrom etter kolon for å halde teksten ryddig og lett å følgje. Ved å følgje desse enkle retningslinjene, kan du bruke kolon korrekt i dine eigne tekstar.
Semikolon
Semikolon er eit skiljeteikn som ser slik ut ; og ligg ein stad mellom komma og punktum i bruken sin. Det er litt som eit komma som har teke seg ein ekstra styrkedrikk, eller eit punktum som ikkje heilt tør å setje punktum. Vi brukar semikolon for å lage eit lite opphald mellom heilsetningar som har noko med kvarandre å gjere, men som likevel er sjølvstendige.
Når ein skriv to setningar som utfyller kvarandre og kan stå åleine, men ein vil knyte dei litt nærare saman enn det eit punktum gjer, då er semikolon perfekt. Til dømes: "Han elskar å spele fotball; ho føretrekk å måle." Begge desse setningane kan stå åleine som fullstendige setningar, men ved å bruke semikolon viser vi at det er ein samanheng mellom dei.
Det er viktig å hugse på at etter semikolon skal det ikkje vere stor forbokstav, med mindre ordet som kjem etter er eit særnamn, altså namn på spesifikke personar, stadar, eller liknande. Så, om du skriv "Etter skulen går Peter heim; Oslo er byen han bur i," er dette rett bruk av semikolon og stor forbokstav fordi "Oslo" er eit særnamn.
Semikolon kan òg vere nyttig når du lagar lange lister eller opprekningar der elementa i lista inneheld komma. Då hjelper semikolon til med å skilje dei større delane av lista frå kvarandre. Om du til dømes skal liste opp fleire ting med detaljar, slik som "På leiren treng vi telt med soveposar, luftmadrassar; kjøkkenutstyr, som knivar, skeier, gryter; og aktivitetsutstyr, som ballar, frisbeear," hjelper semikolon deg med å halde orden på dei ulike gruppene av ting du listar opp.
Å bruke semikolon rett kan vere litt av ein kunst, og det krev litt øving. Men når du først får taket på det, er det eit utruleg nyttig verktøy for å gjere skrivinga di klårare og meir interessant. Det lèt lesaren ta ein liten pause og reflektere over samanhengen mellom setningane utan å bryte flyten heilt, slik eit punktum ville gjort.
Stumme lydar
I norsk språk møter vi ofte på lydar som er skrivne men ikkje uttalte når vi snakkar. Desse lydane kallar vi for stumme lydar, og å forstå dei kan vere ein nøkkel til betre rettskriving og uttale. La oss gå gjennom nokre av dei mest vanlege stumme lydane for å få ein betre forståing.
Ein av dei første stumme lydane vi lærer om, er den stumme 'd'-ein. I mange ord som vi bruker dagleg, som "glad" og "land", finst det ein 'd' som vi skriv men ikkje seier. Denne regelen gjeld ofte i slutten av ord, og sjølv om det kan variere litt mellom dialektar, er det ein god regel å hugse på.
Når det gjeld bokstaven 'g', finn vi den stum i fleire situasjonar. For det første er 'g' stum i ord som endar på -ig, som "mektig" og "dyktig". Dette gjeld også for ord som endar på -leg og -lig, som "alvorleg" og "ulikt". I tillegg er 'g' stum når han står i slutten av ord, slik som i "deig", eller når han kjem framfor 'j', som i "gjennom". Dette viser korleis uttalen kan endre seg basert på bokstavkombinasjonar, noko som er vanleg i mange språk.
Stum 'h' er også eit fenomen i norsk, særleg når 'h' står framfor ein annan konsonant. Ord som "hjarte" og "hjelpe" demonstrerer dette. Her er 'h'-ein heilt stum, og gir ikkje frå seg noko lyd når vi uttaler dei.
Vidare har vi den stumme 'i'-ein, som oftast finnast i ord som byrjar på "lj", som "ljå" og "ljuge". Dette er kanskje mindre vanleg, men det er likevel ein interessant del av norsk uttale.
Stum 's' opptrer ofte i samansette ord, spesielt der det neste ordet byrjar på ein konsonant. Eit døme kan vere "bussjåfør", der den andre 's'-ein ikkje alltid blir uttalt. Dette viser korleis samansetjing av ord kan påverke uttalen.
Til slutt er det verd å nemne den stumme 't'-ein som finst i bestemd form eintal av inkjekjønnsord. I mange dialektar vil ord som "huset" bli uttalt utan 't'-ein på slutten, noko som er eit godt døme på korleis stumme lydar fungerer i praksis.
Å forstå stumme lydar er ein viktig del av å lære norsk. Det viser korleis språket vårt er mangfaldig og variert, og det hjelper oss å bli betre til å skrive og snakke korrekt. Som med alle språk, er det levande og endrar seg over tid, og det er alltid rom for læring og forståing.
Omsetje mellom bokmål og nynorsk