1800-talet

20 punkt · om lag 40 minutt lesing

Norsk

Noreg på 1800-talet var ei tid med store kulturelle og litterære omveltingar. Kulturstriden spegla ein konflikt mellom romantikken, med Henrik Wergeland og nasjonalromantiske idear, og Johan Sebastian Welhaven sitt meir konservative syn. Camilla Collett og Bjørnstjerne Bjørnson utforska sosiale spørsmål og nasjonal identitet. Overgangen til realismen vart markert av Henrik Ibsen sitt samtidsdrama, som utfordra samfunnsnormene. Alexander Kielland og Amalie Skram bidrog til naturalismen med verk som kritisk undersøkte mennesket sine vilkår. Romanen vart ein viktig sjanger for å utforske individet og samfunnet.

Start med punkt 1

Punkt 1 · 1800-talet

Noreg på 1800-talet

Folkediktinga har vore ei viktig kjelde til inspirasjon og identitet i det norske bondesamfunnet. Dette kjem tydeleg fram i kunsthandverk som rosemåling og treskjering, i tillegg til viser, eventyr og segner som vart fortalde på dialekt. Slike uttrykk for kultur og tradisjon hadde lenge vore levande blant bøndene.

Les for meg · Noreg på 1800-talet

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forklare korleis folkedikting og bondekultur har påverka norsk identitet og kunsthandverk, samt beskrive viktige hendingar og debattar knytt til Noregs sjølvstende på 1800-talet, inkludert rolla til sentrale personar som Henrik Wergeland og Johan Sebastian Welhaven, og dei samfunnsendringane som følgde av ny grunnlov og utdanningsreformer.

1.1Kva skulle vere norsk?

Etter kvart byrja òg lærde folk i byane å få auga opp for den rike . På 1800-talet var mange norske svært opptekne av å byggje Noreg som ein sjølvstendig nasjon. Men sjølv om dei ønskte å styrkje det norske sjølvstendet, var det ulike meiningar om korleis dette skulle gjerast.

Nokre meinte at Noreg burde byggje vidare på dei felles dansk-norske tradisjonane. Noreg og Danmark hadde vore i i fleire hundre år, fram til 1814. Andre meinte at Noreg burde finne sin eigen veg og utvikle ein eigen nasjonal identitet.

Det dukka opp fleire spørsmål: Korleis skulle Noreg som nasjon finne identiteten sin? Skulle nordmenn halde fram med å skrive og snakke dansk? Desse spørsmåla delte folk i ulike grupper. På den eine sida stod dei som ønskte at Noreg skulle utvikle ein eigen norsk identitet, og på den andre sida stod dei som ønskte å byggje vidare på den dansk-norske kulturarven.

To kjende norske forfattarar, Henrik Wergeland og Johan Sebastian Welhaven, stod sentralt i denne striden. Dei representerte ulike syn i debatten om norsk kultur og identitet.

**Figur 1.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

1.21814 og eit nytt styre

1814 var eit viktig år for Noreg. Landet fekk si eiga den 17. mai, og unionen med Danmark tok slutt. Noreg var sjølvstendig i ein kort periode, før landet gjekk inn i ein union med Sverige same året. Denne unionen varte fram til 1905.

På denne tida skjedde det òg store endringar i korleis Noreg vart styrt. Grunnlova gav ein stor del av den mannlege befolkninga ved stortingsval, og ho gav folket større politisk innverknad enn tidlegare. Likevel var det framleis embetsmennene som hadde mykje av makta i landet, medan fleirtalet av nordmennene var bønder eller arbeidarar som budde spreidde utover landet.

I andre halvdel av 1800-talet byrja dette gradvis å endre seg. Nye skulelover gjorde at fleire fekk tilgang til utdanning og opplæring, noko som førte til store endringar i samfunnet. Denne perioden var ei tid med store omveltingar og viktige avgjerder som var med på å forme det moderne Noreg vi kjenner i dag.

**Figur 1.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 9

Folkedikting i bondesamfunnet

Levande uttrykk gjennom rosemåling og treskjering
Viser, eventyr, og segner på dialekt

Neste: Byfolk og bondekultur

Oppgåver · Punkt 1

Diskuter i gruppa

1.1Korleis har folkediktinga påverka den norske bondekulturen og identiteten?

1.2Kva rolle spelte rosemåling og treskjering i det norske bondesamfunnet?

1.3Kvifor byrja lærde folk i byane å interessere seg for bondekulturen på 1800-talet?

1.4Kva var dei ulike synspunkta på korleis Noreg skulle byggje sin identitet etter å ha blitt sjølvstendig?

1.5Kven var Henrik Wergeland og Johan Sebastian Welhaven, og kva for ulike syn representerte dei i debatten om norsk identitet?

1.6Kvifor var 1814 eit viktig år for Noreg, og kva for endringar skjedde då?

1.7Kva konsekvensar fekk den nye grunnlova for maktfordelinga og innverknaden til folket i Noreg?

1.8Korleis endra nye skulelover og utdanningsreformer det norske samfunnet i andre halvdelen av 1800-talet?

1.9Kva var dei viktigaste samfunnsendringane som bidrog til å forma det moderne Noreg på 1800-talet?

1.10Kva var nokre av dei viktigaste spørsmåla som delte folk i debatten om Noregs identitet etter 1814?

Ferdig med punkt 1NesteKulturstriden

Punkt 2 · 1800-talet

Kulturstriden

Kulturstriden i Noreg på 1800-talet var ein viktig og samansett periode i norsk historie. Denne tida var prega av ein kamp for å finne ein eigen norsk kulturell identitet etter unionen med Danmark, som tok slutt i 1814. Etter at Noreg gjekk inn i union med Sverige same året, byrja ei tid der nordmenn ønskte å forme sin eigen nasjonale identitet.

Les for meg · Kulturstriden

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Beskrive kulturstriden i Noreg på 1800-talet, inkludert hovudaktørane, deira ideologiske standpunkt, og korleis denne striden bidrog til å forme den norske nasjonale identiteten gjennom språk, litteratur og kulturutvikling.

2.1Patriotane

Frå midten av 1830-åra såg vi at embetsmennene, som hadde hatt mykje makt i Noreg i mange år, møtte konkurranse frå ei ny gruppe i politikken: . Desse bondepolitikarane kom inn på Stortinget og vart etter kvart ein viktig maktfaktor i norsk politikk. Dette skiftet i maktbalansen førte til nye idear og tankar om kva det norske samfunnet og den norske kulturen skulle vere.

Eit sentralt spørsmål i denne tida var korleis den unge nasjonen Noreg skulle utvikle sin eigen litteratur og sitt eige språk. Det var to grupper som hadde ulike meiningar om dette. På den eine sida stod dei som støtta bondetradisjonane og ønskte å byggje ein sjølvstendig norsk kultur basert på desse. Desse vart ofte kalla «», og dei såg opp til personar som Henrik Wergeland, som var ein kjend diktar og forkjempar for norsk kultur og sjølvstende.

Patriotane meinte at det norske språket og litteraturen måtte skapast og utviklast av nordmenn sjølve. Dei la stor vekt på å byggje vidare på dei gamle bondetradisjonane. Dei såg for seg eit Noreg som var sjølvstendig, ikkje berre politisk, men òg kulturelt.

**Figur 2.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

2.2Intelligenspartiet og striden

På den andre sida stod «», òg kalla , som var meir orienterte mot den dansk-norske kulturarven. Denne gruppa, med Johan Sebastian Welhaven som ein sentral figur, meinte at kulturlivet i Noreg trong impulsar utanfrå, og at det var viktig å byggje vidare på den rike kulturarven Noreg hadde felles med Danmark. Dei ønskte òg å halde fast ved den sterke stillinga embetsmennene hadde i det norske samfunnet.

Striden mellom dei to gruppene vart lang og bitter og prega store delar av 1830-åra. Diskusjonane og argumenta kunne ofte bli både usaklege og personlege. Eit døme på dette er den sterke konflikten mellom Henrik Wergeland og Johan Sebastian Welhaven, som var to sentrale personar i kvar sin leir. Camilla Collett, syster til Henrik Wergeland, opplevde òg denne bitre striden på nært hald.

var viktig for utviklinga av den norske nasjonale identiteten. Han la grunnlaget for vidare diskusjonar om kva som skulle vere typisk norsk, både når det gjaldt språk, litteratur og andre kulturelle uttrykk. Denne perioden vart derfor ein viktig del av prosessen med å byggje den norske nasjonen og utvikle ein eigen norsk kultur.

**Figur 2.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 7

Bakgrunn for kulturstriden

Unionen med Danmark (1536-1814) og etterfølgjande union med Sverige (1814)
Behovet for å forme ein norsk nasjonal identitet

Neste: Politisk landskap på 1800-talet

Oppgåver · Punkt 2

Diskuter i gruppa

2.1Kva var hovudårsaka til kulturstriden i Noreg på 1800-talet?

2.2Korleis påverka unionen med Danmark Noreg si kulturelle identitet?

2.3Kva rolle spelte unionen med Sverige i utviklinga av norsk nasjonal identitet?

2.4Kven var bondepolitikarane, og korleis endra dei maktbalansen i norsk politikk på 1800-talet?

2.5Kva var dei viktigaste ideane til "Patriotane" i kulturstriden?

2.6Korleis argumenterte "Intelligenspartiet" for å byggje vidare på den dansk-norske kulturarven?

2.7Korleis påverka Henrik Wergeland og Johan Sebastian Welhaven kulturstriden og den norske kulturelle identiteten?

2.8Kva var dei mest usaklege og personlege aspekta av diskusjonane mellom dei to gruppene?

2.9Korleis bidrog kulturstriden til utviklinga av norsk litteratur og språk?

2.10Kvifor var kulturstriden viktig for å forme det norske nasjonale sjølvbiletet?

Ferdig med punkt 2NesteRomantikken

Punkt 3 · 1800-talet

Romantikken

Romantikken, som voks fram på byrjinga av 1800-talet, var ein ny epoke i kunsten og kulturen. Denne perioden kom etter opplysingstida, som var prega av tru på kunnskap, fornuft og vitskap. I romantikken endra dette seg. Dikt vart ein viktig sjanger, og kunstnarane la stor vekt på kjensler, fantasi og det unike hos kvart enkelt menneske. Mange romantikarar trudde òg at det fanst ei åndeleg kraft i naturen og i mennesket.

Les for meg · Romantikken

4 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Beskrive hovudtrekk ved romantikken og nasjonalromantikken, inkludert sentrale tema, kunstnarar og verk, og forklare korleis desse periodane uttrykte kjærleik til natur, individ og nasjonal identitet.

3.1Kjensler og fantasi

Romantikarane meinte at menneskeleg fornuft åleine ikkje var nok til å forstå mysteriet i livet. Dei trudde at ein òg måtte bruke fantasi, draumar og kjensler for å forstå seg sjølv og verda. Kunstnarar i denne perioden skildra ofte sterke kjensler og stemningar, lengslar og fantasiar. Mange var opptekne av uoppnåeleg kjærleik og lengt etter noko fjernt eller ukjent.

Fleire romantiske kunstnarar tok avstand frå sider ved samfunnet dei levde i, og kunne kjenne seg framande overfor den raske utviklinga og moderniseringa. Dei vende derfor ofte blikket mot fortida og skildra fredelege og miljø på landsbygda, eller dramatiske og historiske hendingar.

I vart kunsten sett på som ein måte å nærme seg ei djupare sanning på. Kunstnaren vart sett på som ein person med ei særleg evne til å forstå og uttrykkje kjensler, natur og menneskesinn. Naturen vart ofte framstilt som levande og full av ånd og sjel. For mange romantikarar hadde naturen òg ei sterk religiøs og åndeleg betydning.

**Figur 3.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

3.2Nasjonalromantikken

, som stod særleg sterkt i Noreg frå 1840-åra og utover, var ein del av romantikken der kjærleiken til norsk natur, historie og folkeliv stod i sentrum. Denne perioden blir ofte knytt til det nasjonale gjennombrotet. Folk ønskte å finne fram til det som var særmerkt norsk gjennom eventyr, segner, kunst, musikk, språk og folketradisjonar.

Samtidig var Noreg i ferd med å utvikle seg til ein meir moderne nasjon. Det kom nye vegar, jernbane, telegraf og dampskipsruter, og nye lover gjorde det lettare å drive handel og næringsverksemd.

Vitskapsfolk, forfattarar og kunstnarar ønskte å skape ein eigen norsk kultur basert på folkedikting, historie og bondekultur. Dei meinte at ein måtte forstå for å kunne forstå eit folk, og at denne folkesjela kom til uttrykk gjennom eventyr, segner, viser, musikk og tradisjonar.

**Figur 3.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

3.3Eventyr, kunst og musikk

I Tyskland samla brørne Grimm inn tyske , medan Peter Christen Asbjørnsen og Jørgen Moe gjorde noko liknande i Noreg. Historikaren Peter Andreas Munch skreiv om norsk historie og den norske fortida.

Kunstnarar som Adolph Tidemand og Hans Gude skildra norsk natur og norsk folkeliv i måleria sine. Johan Christian Dahl måla den norske naturen og brukte landskapet til å uttrykkje stemningar og kjensler.

Musikarar og komponistar lét seg òg inspirere av norsk folkemusikk. Ole Bull, Halfdan Kjerulf og seinare Edvard Grieg brukte norske folketonar og nasjonale motiv i musikken sin. Olea Crøger og Magnus Brostrup Landstad samla inn norske og tradisjonar.

Nasjonalromantikken var dermed ei tid prega av stor interesse for og kjærleik til det som vart oppfatta som særmerkt norsk. Natur, historie, folkeliv, musikk, eventyr og språk vart viktige delar av arbeidet med å utvikle ein norsk nasjonal identitet.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 7

Romantikken (byrjinga av 1800-talet)

Ny epoke etter opplysingstida
Vektlegging av kjensler og det unike og spesielle
Guds ånd i natur og vesen

Neste: Kjenneteikn ved romantikken

Oppgåver · Punkt 3

Diskuter i gruppa

3.1Kva kjenneteikn var sentrale for kunst og kultur i romantikken?

3.2Korleis skilde romantikken seg frå opplysingstida?

3.3Kvifor var naturen så viktig for kunstnarar i romantikken?

3.4Kva meinte romantikarane om forholdet mellom fornuft og kjensler?

3.5Korleis uttrykte kunstnarane i romantikken kjensler og stemningar gjennom verka sine?

3.6Kva var nasjonalromantikken, og kva tid var denne perioden?

3.7Korleis bidrog nasjonalromantikken til å forme norsk identitet og kultur?

3.8Kva rolle spelte eventyr, segnar, kunst og musikk i nasjonalromantikken?

3.9Kven var Asbjørnsen og Moe, og kva gjorde dei for norsk folkedikting?

3.10Kva for kunstnarar og komponistar frå nasjonalromantikken kan du nemne, og kva var dei kjende for?

3.11Korleis påverka romantikken og nasjonalromantikken synet på teknologi og samfunnsutvikling?

3.12Kva meinte nasjonalromantikarane om fortida, og korleis skildra dei henne i kunsten sin?

Ferdig med punkt 3NesteHenrik Wergeland

Punkt 4 · 1800-talet

Henrik Wergeland

Henrik Wergeland var ein kjend norsk diktar og ein viktig person i norsk kultur og historie. Han vart fødd i Kristiansand i 1808 og var den eldste av fem sysken. Familien hadde ei lukkeleg tid i Kristiansand, og Henrik voks opp saman med systera Camilla Collett, som òg vart ein kjend forfattar.

Les for meg · Henrik Wergeland

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Gjere greie for livet og arbeidet til Henrik Wergeland, med vekt på hans bidrag til norsk kultur og historie, hans personlege eigenskapar, og hans engasjement for nasjonaldagen, demokratiet og folkeopplysning.

4.1Barndom og studietid

I 1817 flytta familien Wergeland til Eidsvoll, der faren til Henrik fekk arbeid som . Henrik hadde stor kjærleik til naturen og var kjend for å samle på rare og interessante ting han fann. Han dekorerte rommet sitt med desse skattane frå naturen.

Henrik gjekk på i hovudstaden, og som syttenåring byrja han å studere . Han brukte mykje av tida si på å lese bøker, skrive dikt og teikne. Han var òg glad i det livlege studentlivet, med festar og moro. Henrik var ein romantisk person og forelska seg ofte, noko som kjem til uttrykk i fleire av dikta hans.

**Figur 4.1** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

4.2Hissig og engasjert

Wergeland var ein stor og sterk mann med eit hissig temperament. Han var ofte involvert i kranglar og slagsmål og deltok i politiske demonstrasjonar. Dette fekk av og til alvorlege konsekvensar. Under i 1829 var han til stades og vart involvert i konflikten mellom folkemengda og styresmaktene. Seinare vart han òg involvert i fleire langvarige rettssaker.

Ein av dei tinga Henrik Wergeland er mest kjend for, er arbeidet hans for feiringa av 17. mai, den norske nasjonaldagen. Han ønskte å vere ein lærar for folket og brukte ordet som sitt viktigaste våpen. Wergeland skreiv mykje i ulike sjangrar, men er mest kjend for dikta sine. Desse dikta handlar ofte om dei store spørsmåla og mysteria i livet og er fulle av språklege bilete og uventa kontrastar.

**Figur 4.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

4.3Dei siste åra

I 1839 gifta han seg med Amalie Sofie Bekkevold. Dei sleit med økonomien, og hjelpa Wergeland fekk frå den svenske kongen, vart av enkelte oppfatta som eit svik mot Noreg. Etter kvart vart helsa hans dårlegare, og han døydde i 1845, berre 37 år gammal.

Henrik Wergeland var òg ein viktig . Han var oppteken av rettane til jødane, demokrati, og eit sjølvstendig Noreg. Språket hans var rikt og frodig, med mange kontrastar og språklege bilete. Naturen var ei viktig inspirasjonskjelde for både livet og diktinga hans.

**Figur 4.3** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 11

Personleg bakgrunn

Fødd i Kristiansand i 1808
Den eldste av fem sysken
Hadde ein lukkeleg barndom
Syster med Camilla Collett

Neste: Familie og flytting

Oppgåver · Punkt 4

Diskuter i gruppa

4.1Kva var den viktigaste rolla Henrik Wergeland hadde i norsk kultur og historie?

4.2Kor vart Henrik Wergeland fødd, og korleis var barndommen hans?

4.3Kvifor flytta familien Wergeland til Eidsvoll, og kva jobb fekk faren der?

4.4Kva interesser hadde Henrik Wergeland som barn og ungdom?

4.5Korleis var studentlivet til Henrik Wergeland, og kva studerte han?

4.6Kva særmerkte Henrik Wergeland som person, både fysisk og temperamentmessig?

4.7Kva var Torgslaget i 1829, og kva rolle spelte Henrik Wergeland i dette?

4.8Kva gjorde Henrik Wergeland for å feire 17. mai, og kvifor er dette viktig?

4.9Kva skreiv Henrik Wergeland om, og kva var kjenneteikna på dikta hans?

4.10Kva rolle spelte Amalie Sofie Bekkevold i livet til Henrik Wergeland, og kva utfordringar møtte dei?

4.11Kva var nokre av dei viktigaste samfunnssakene Henrik Wergeland engasjerte seg i?

4.12Korleis påverka naturen arbeidet og dikta til Henrik Wergeland?

Ferdig med punkt 4NesteJohan Sebastian Welhaven

Punkt 5 · 1800-talet

Johan Sebastian Welhaven

Johan Sebastian Welhaven var ein markant person i norsk litteraturhistorie. Han vart fødd i Bergen i 1807 og voks opp i ein prestefamilie. Faren arbeidde ved eit sjukehus for spedalske, og forholdet mellom far og son var nært og prega av varme og omsorg.

Les for meg · Johan Sebastian Welhaven

3 min lesing Kort oppsummert

Dette skal du lære

1Gjere greie for Johan Sebastian Welhaven sitt liv og verk, inkludert hans oppvekst, utdanning, litterære stil og viktige relasjonar, samt korleis desse elementa har påverka norsk litteraturhistorie.

5.1Skule og studium

Skulegangen til Welhaven var i starten prega av liten interesse og dårleg åtferd, men dette endra seg då han byrja på Bergen katedralskole. Her vart interessa hans for dansk og klassisk litteratur vekt. Han fekk òg mange nære vener, sjølv om han av og til kunne vere brysk og avvisande. Welhaven vart rekna som både intelligent og tiltrekkjande, med mørke auge og ei vakker røyst.

Welhaven flytta til Kristiania for å studere teologi, men han fullførte aldri utdanninga. Den store interessa hans var litteratur og skriving, og han bestemte seg etter kvart for å bli forfattar. I diktinga si var Welhaven svært oppteken av . Han meinte at eit dikt skulle ha ei enkel og klar form, formidle noko vakkert og harmonisk og samtidig tale til det djupaste i menneskesjela.

**Figur 5.1** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

5.2Kjærleik og tap

Som diktar var Welhaven ikkje . Han arbeidde lenge og grundig med dikta sine og la stor vekt på form, og språk. Han var òg ein del av selskapslivet i Kristiania, og her møtte han Camilla Wergeland. Welhaven vart forelska i henne, og forholdet inspirerte han til å skrive både kjærleiksdikt og brev. Naturen spela òg ei viktig rolle i livet og diktinga hans. Welhaven meinte at naturen hadde ei sjel og kunne uttrykkje kjensler og stemningar.

Forholdet mellom Welhaven og Camilla Wergeland var komplisert og førte til konfliktar. I 1837 møtte Welhaven Ida Kjerulf, og dei hadde eit hemmeleg kjærleiksforhold i fleire år. Då Ida døydde av i 1840, vart Welhaven sterkt prega av tapet.

Seinare i livet vart Welhaven utnemnd til i filosofi. Tapet av Ida Kjerulf sette varige spor i han og prega delar av den seinare diktinga hans. Welhaven fekk stor betydning for norsk litteratur og blir hugsa som ein av dei viktigaste diktarane frå 1800-talet.

**Figur 5.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 7

Personleg bakgrunn

Fødd i Bergen i 1807
Faren var prest og arbeidde på eit sjukehus for spedalske
Nært forhold til faren, som var varm og omsorgsfull

Neste: Utdanning og tidleg interesse

Ferdig med punkt 5NesteCamilla Collett

Punkt 6 · 1800-talet

Camilla Collett

Camilla Collett vart fødd i Kristiansand i 1813 og flytta seinare med familien til Eidsvoll prestegard. Ho var kjend som ei livsglad jente, og foreldra hadde store forventningar til henne. Collett var evnerik og hadde ein rik fantasi, men kunne òg kjenne seg einsam.

Les for meg · Camilla Collett

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Gjere greie for livet og verket til Camilla Collett, inkludert hennar oppvekst, utdanning, personlege relasjonar, og hennar betydning for norsk litteratur og kvinnesaka gjennom romanen "Amtmandens Døttre".

6.1Oppvekst og ungdom

Ho stod nærast faren, medan mora hadde eit lyst og positivt syn på livet. Collett og syskena hennar fekk undervisning av eigne , og som trettenåring vart ho send til Jomfru Pharos jenteinstitutt i Kristiania. Der trivdest ho dårleg. Ho kjende seg annleis, vart erta og streva med å bli akseptert. Seinare vart ho send til ein jenteskule i Slesvig, der ho studerte kristendom, tysk og dansk litteratur og fekk undervisning i teikning og musikk.

Etter opphaldet i Slesvig drog Collett heim til Noreg og levde eit stille liv saman med familien på Eidsvoll. Som syttenåring møtte ho Johan Sebastian Welhaven, og dei vart sterkt forelska i kvarandre. Forholdet vart likevel vanskeleg, og Welhaven ønskte ikkje å forplikte seg vidare.

**Figur 6.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

6.2Opprør mot kvinnerolla

I 1836 reiste Collett til Hamburg, bitter og grublande over årsakene til det mislukka forholdet. Ho byrja etter kvart å sjå at årsakene kanskje ikkje berre låg hos henne sjølv, men òg i livssituasjonen hennar som kvinne og i forventningane samfunnet stilte til kvinner. Dette ønskte Collett å gjere opprør mot.

I 1841 gifta ho seg med juristen Peter Jonas Collett i Eidsvoll kyrkje. Han skilde seg ut i samtida ved å vere open og støttande og gav Camilla større tru på seg sjølv. Han oppmuntra henne òg til å skrive. Dei fekk fire søner. Camilla skreiv mellom anna artiklar der ho uttrykte sterke og meiningar.

Etter at mannen døydde etter om lag ti års ekteskap, sat Collett att åleine med fire barn. Ho reiste til København, noko som markerte starten på fleire vanskelege år. Ho bestemte seg for å bli forfattar, noko som var eit usikkert yrke på denne tida, særleg for ei kvinne.

**Figur 6.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

6.3Kvinnesak og forfattarskap

Collett ønskte å ta eit oppgjer med fortida og med samfunnet gjennom skrivinga si. I romanen «» tok ho opp og ønsket om at kvinner skulle bli respekterte og få større fridom til å bestemme over sine eigne liv.

Mot slutten av livet vart Camilla Collett heidra for innsatsen sin som forfattar og kvinnesaksforkjempar. Rundt åttiårsdagen hennar vart ho feira med kvinnetog og hylla i avisene. Camilla Collett døydde i 1895 og blir rekna som ein av dei viktigaste i norsk kvinnesak og litteraturhistorie.

**Figur 6.3** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 7

Tidleg liv

Fødd i Kristiansand i 1813
Flytta til Eidsvoll prestegard med familien

Neste: Barndom og utdanning

Oppgåver · Punkt 6

Diskuter i gruppa

6.1Kva for stad vart Camilla Collett fødd, og kvar flytta ho med familien sin?

6.2Korleis vart Camilla Collett beskriven som barn?

6.3Kva slags forhold hadde Camilla til foreldra sine?

6.4Kvar fekk Camilla Collett sin første formelle utdanning, og korleis opplevde ho tida der?

6.5Kva studerte Camilla i Slesvig, Tyskland?

6.6Korleis var forholdet mellom Camilla Collett og Johan Sebastian Welhaven?

6.7Kva gjorde Camilla etter det mislukka forholdet med Welhaven?

6.8Kven gifta Camilla Collett seg med, og korleis påverka han henne?

6.9Kva skjedde med Camilla etter at mannen hennar døydde?

6.10Kva tema tok Camilla Collett opp i romanen "Amtmandens Døttre", og kvifor er dette verket viktig?

6.11Korleis vart Camilla Collett heidra rundt åttiårsdagen sin?

6.12Kva rolle spela Camilla Collett i kampen for kvinnesaka i Noreg?

Ferdig med punkt 6NesteBjørnstjerne Bjørnson

Punkt 7 · 1800-talet

Bjørnstjerne Bjørnson

Bjørnstjerne Bjørnson var ein sentral person i norsk litteratur- og kulturhistorie. Han vart fødd i 1832 som son av ein prest, og dei første barneåra hans var på Bjørgan prestegard i Kvikne i Østerdalen. Då han var fem år gammal, flytta familien til Nesset i Romsdal, der han voks opp.

Les for meg · Bjørnstjerne Bjørnson

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Beskrive Bjørnstjerne Bjørnsons liv og verk, inkludert hans oppvekst, personlege liv, litterære bidrag og politiske engasjement, og forklare hans betydning for norsk litteratur og kulturhistorie.

7.1Draumen om å bli diktar

Som barn var Bjørnson nysgjerrig og full av fantasi. Då han var tolv år gammal, byrja han på i Molde. Her voks draumen om å bli diktar fram, og han byrja tidleg å utforske skriving gjennom dikt og drama. Han var ein ivrig lesar og fordjupa seg i både eldre og nyare litteratur, norsk så vel som utanlandsk. Henrik Wergeland, ein annan stor norsk diktar, hadde ein særleg plass hos Bjørnson.

Privatlivet til Bjørnson tok ei viktig vending då han møtte skodespelaren Karoline Reimers. Han vart djupt forelska i henne, og dei gifta seg i Søgne kyrkje. Det var faren til Bjørnson som vigde dei.

**Figur 7.1** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

7.2Engasjement og nasjonalsong

Som vaksen var Bjørnson kjend for openheita si og det sterke politiske sitt. Han deltok aktivt i den offentlege debatten om politikk, moral, religion og samfunn. Den kunstnarlege verksemda hans spende vidt. Han skreiv dikt, forteljingar, romanar og skodespel og vart ein av dei mest innverknadsrike forfattarane i samtida.

I 1870 gav han ut «Digte og Sange». Ho inneheld mellom anna teksten til den norske «Ja, vi elsker dette landet», med melodi av Rikard Nordraak. Mange av dikta og forteljingane hans er prega av norsk natur og kultur, og fleire av tekstane har tydelege innslag av folkedikting og talemål.

Den litterære innsatsen til Bjørnson og bidraget hans til norsk kulturliv vart krona med i litteratur i 1903. Han døydde i Paris i 1910, men arven etter han lever vidare gjennom verka hans og den viktige rolla han spela i utviklinga av norsk litteratur, identitet og kultur.

**Figur 7.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 7

Tidleg liv

Fødd: 1832
Oppvaksen: Presteson på Bjørgan prestegard, Kvikne i Østerdalen
Flytting: Til Nesset i Romsdal då han var fem år
Utdanning: Middelskule i Molde frå 12-årsalderen

Neste: Litterær utvikling

Oppgåver · Punkt 7

Diskuter i gruppa

7.1Kva var Bjørnstjerne Bjørnsons tidlege oppvekst prega av, og korleis flyttinga til Nesset i Romsdal påverka livet hans?

7.2Korleis viste Bjørnson tidleg interesse for litteratur og skriving?

7.3Kva rolle spelte Henrik Wergeland i Bjørnsons litterære utvikling?

7.4Kan du beskrive forholdet mellom Bjørnson og Karoline Reimers?

7.5Korleis var Bjørnsons politiske engasjement og offentlege debattar?

7.6Kva er nokre av dei mest kjente verka til Bjørnson, og kva kjenneteiknar diktinga hans?

7.7Kvifor er diktsamlinga "Digte og sange" viktig i norsk kulturhistorie?

7.8Kva ære fekk Bjørnson i 1903, og kvifor var denne æra viktig?

7.9Korleis påverka Bjørnson utviklinga av norsk identitet og kultur?

7.10Kva er arven etter Bjørnstjerne Bjørnson i dag?

Ferdig med punkt 7NesteRealismen

Punkt 8 · 1800-talet

Realismen

Litteratur har alltid vore ein spegel av samfunnet, og dette vart særleg tydeleg i 1870-åra under realismen. I denne perioden endra måten forfattarane skreiv på seg mykje. Tidlegare var litteraturen ofte prega av romantiske forteljingar om kjærleik, kjensler og ideal. Under realismen byrja forfattarane i større grad å skrive om den verkelege verda slik menneska faktisk opplevde henne.

Les for meg · Realismen

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forklare korleis realismen på 1870-talet påverka litteraturen, og beskrive korleis forfattarar som Camilla Collett, Bjørnstjerne Bjørnson, Henrik Ibsen, Alexander Kielland, Jonas Lie og Amalie Skram brukte litteraturen for å skildre samfunnsforhold, samt forstå kva ein tendensroman er og korleis denne litteraturtypen bidrog til samfunnskritikk og endring.

8.1Litteratur om det verkelege livet

Ein viktig tanke i var at litteraturen skulle vere truverdig og verkelegheitsnær. Forfattarane prøvde å skildre verda så realistisk som mogleg. Dei ville vise korleis livet faktisk var, ikkje berre korleis det kunne framstillast i forteljingar. Dette innebar ofte å skrive om vanskelege tema som fattigdom, undertrykking, og utfordringane kvinner møtte i samfunnet. Ved å vise fram slike problem kunne litteraturen vere med på å skape debatt og bidra til endringar i samfunnet.

Nokre av dei mest kjende forfattarane som blir knytte til realismen og , er Bjørnstjerne Bjørnson, Henrik Ibsen, Alexander Kielland og Jonas Lie. Camilla Collett var ein viktig føregangsperson for realismen, medan Amalie Skram seinare vart ein sentral forfattar innan naturalismen. Forfattarane brukte verka sine til å gi lesarane innsikt i korleis samfunnet fungerte. Camilla Collett skreiv til dømes om situasjonen til kvinnene og kritiserte forventningane og avgrensingane samfunnet la på dei.

**Figur 8.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

8.2Tendensroman og drama

Ein viktig type litteratur frå denne perioden var . Dette er ein roman som tek opp og kritiserer forhold i samtida. Forfattarane brukte romanen som eit verkemiddel for å peike på og diskutere problem i samfunnet. Dei håpa at lesarane skulle bli merksame på problema og kanskje ønskje å forandre dei.

Realismen omfatta ikkje berre romanar, men òg drama og noveller. Henrik Ibsen skreiv til dømes fleire skodespel som utfordra samfunnsnormer og sette søkjelys på sosiale problem. Eit drama som «Et dukkehjem» er framleis aktuelt i dag fordi det tek opp universelle tema som likestilling, fridom og plassen til individet i samfunnet.

Litteraturen under realismen i 1870-åra vart ein viktig måte å spegle og kritisere samfunnet på. Forfattarane skildra den verkelege verda med utfordringane og konfliktane som fanst der, og gav lesarane eit meir ærleg bilete av livet rundt dei. På denne måten kunne litteraturen bidra til samfunnsdebatt og gi menneske nye perspektiv på verda dei levde i.

**Figur 8.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 8

Realismen i 1870-åra

Overgang frå romantisk litteratur til realistisk litteratur
Fokus på den verkelege verda og korleis folk faktisk levde

Neste: Hovudprinsipp i realismen

Oppgåver · Punkt 8

Diskuter i gruppa

8.1Kva var hovudideen bak realismen som litterær retning?

8.2Korleis skilde litteraturen i realismen seg frå litteraturen i romantikken?

8.3Kva for tema var vanlege i realistisk litteratur, og kvifor valde forfattarane å skrive om desse tema?

8.4Korleis kunne litteraturen under realismen bidra til samfunnsendringar?

8.5Kan du nemne nokre kjende forfattarar frå realismen, og forklare kva dei skreiv om?

8.6Kva er ein tendensroman, og korleis brukte forfattarane denne typen roman for å kritisere samfunnet?

8.7Kva rolle spelte Henrik Ibsen sine dramastykke i å utfordre samfunnsnormene på 1800-talet?

8.8Kvifor er dramaet "Et dukkehjem" av Henrik Ibsen framleis relevant i dag?

8.9Korleis skildra litteraturen under realismen dei utfordringane kvinner møtte i samfunnet?

8.10Korleis kan realistisk litteratur gi lesarane eit meir ærleg bilete av livet rundt dei?

Ferdig med punkt 8NesteDrama som sjanger

Punkt 9 · 1800-talet

Drama som sjanger

Drama er eit ord som kjem frå dei gamle grekarane og tyder handling. Det viser til skodespel som blir framførte på teater, men det finst òg drama som er skrivne berre for å bli lesne. Desse blir kalla lesedrama. I eit drama skjer handlinga her og no, og dramaet fangar augneblinken. Publikum får sjå det som går føre seg gjennom det personane seier og korleis dei oppfører seg.

Les for meg · Drama som sjanger

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forklare kva drama er, beskrive oppbygginga og strukturen i eit drama, inkludert akter og scener, og forstå bruken av verkemiddel som replikkar, scenetilvisingar, lys- og lydeffektar, samt ulike teknikkar som prologar og retrospektive forteljingar for å skape og formidle handling, konflikt og stemning.

9.1Akter og oppbygging

Eit drama er ofte delt inn i fleire . Den første akta introduserer gjerne personane, miljøet og tida handlinga går føre seg i. Aktene kan vidare vere delte inn i scener. Kvar akt inneheld ein sentral del av handlinga. Det finst likevel drama som ikkje følgjer denne strukturen, til dømes einaktarar.

Aristoteles, ein filosof frå antikkens Hellas, skreiv om korleis drama kunne byggjast opp. Eit vanleg mønster er ei byrjing med innleiing og anslag, ein hovuddel der problemet eller konflikten blir tydelegare og utviklar seg, og til slutt ei avslutning der konflikten anten blir løyst eller endar ope.

Handlinga i eit drama byggjer ofte på eit uløyst problem eller ein konflikt som set handlinga i gang. For å forklare bakgrunnen for konflikten kan ein bruke ein prolog eller . Då får publikum vite kva som har skjedd tidlegare, til dømes gjennom dialog eller tilbakeblikk.

**Figur 9.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

9.2Personar og replikkar

Når ein skal lage eit drama, startar ein gjerne med ein idé til handlinga. Deretter kan ein skrive eit kort samandrag, kalla . Så blir personane utvikla med eigne personlegdomar, ønske og mål. For å skape dramatikk er det ofte viktig at det finst motsetningar mellom personane.

I drama blir vi kjende med personane gjennom , altså det dei seier. Replikkane kan vere ein del av ein dialog mellom fleire personar eller ein der éin person snakkar åleine. Gjennom ordval, dialekt og slang kan replikkane vise kva personane tenkjer og kjenner, og kvar dei kjem frå.

**Figur 9.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

9.3Scenetilvisingar og verkemiddel

fortel korleis replikkane skal seiast, korleis personane skal bevege seg, og korleis scena skal sjå ut. Dei kan òg gi informasjon om lys, kulissar, lyd og kostyme.

Verkemiddel som lys- og lydeffektar, fargar, musikk, kostyme, animasjon og sceniske effektar som vind og røyk kan brukast for å forsterke handlinga, konfliktane og stemninga i dramaet. Til saman bidreg desse verkemidla til å skape ei heilskapleg oppleving for publikum.

**Figur 9.3** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 7

Definisjon av drama

Ordet "drama" kjem frå gresk og tyder handling.
Omfattar skodespel framført på teater og lesedrama skrivne for lesing.

Neste: Kjenneteikn ved drama

Oppgåver · Punkt 9

Diskuter i gruppa

9.1Kva tyder ordet "drama" og kvar kjem det frå?

9.2Korleis skil eit drama som blir framført på teater seg frå eit lesedrama?

9.3Korleis er eit typisk drama strukturert med tanke på akter og scener?

9.4Kva meinte Aristoteles om korleis eit drama bør vere bygd opp?

9.5Kvifor er det viktig med eit uløyst problem eller konflikt i eit drama?

9.6Kva er prologar og den retrospektive teknikken, og korleis blir dei brukte i drama?

9.7Kva er eit manus, og kva må ein ha klart før ein skriv det?

9.8Korleis blir replikkar brukt til å utvikle karakterane i eit drama?

9.9Kva rolle spelar scenetilvisingar i eit drama?

9.10Korleis blir lys- og lydeffektar, fargenyansar og andre sceniske effektar brukt til å forsterke handlinga og stemninga i eit drama?

Ferdig med punkt 9NesteHenrik Ibsen

Punkt 10 · 1800-talet

Henrik Ibsen

Henrik Ibsen var ein kjend norsk forfattar og ein av dei mest innverknadsrike dramatikarane i verda. Han vart fødd i Skien 20. mars 1828. Familien hans opplevde økonomiske vanskar då faren, som var kjøpmann, fekk store økonomiske problem. Familien måtte flytte frå den tidlegare heimen sin, og desse erfaringane kan ha påverka både Ibsen og forfattarskapen hans.

Les for meg · Henrik Ibsen

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Gjere greie for livet og verket til Henrik Ibsen, inkludert dei viktigaste hendingane i livet hans, dei utfordringane han møtte, og hans bidrag til norsk og internasjonal litteratur.
2Diskutere korleis Ibsens personlege erfaringar påverka forfattarskapen hans og forklare kvifor han er rekna som ein av dei fremste dramatikarane i verda.

10.1Unge år i Grimstad

Som femtenåring flytta Ibsen til Grimstad for å gå i . Livet hans var ikkje enkelt. Han hadde lite pengar og fekk ein son med ei tenestejente. Dette førte til at han måtte betale barnebidrag i fleire år. I Grimstad heldt Ibsen seg mykje for seg sjølv og skreiv det første skodespelet sitt, «Catilina», under Brynjolf Bjarme. Han hadde likevel vanskar med å få stykket både utgitt og oppført.

I 1850 flytta Ibsen til Kristiania, som i dag heiter Oslo. Der gjekk han på Heltbergs for å førebu seg til examen artium. Her kom han i kontakt med fleire unge menn som seinare vart kjende i norsk kulturliv, mellom andre Bjørnstjerne Bjørnson og Aasmund Olavsson Vinje. Ibsen bestemte seg etter kvart for å satse på skrivinga. Han skreiv både skodespel og artiklar, men sleit i periodar med økonomien.

**Figur 10.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

10.2Teatererfaring og utlandet

Ole Bull gav Ibsen arbeid ved Det Norske Theater i Bergen. Der fekk han verdifull erfaring med teater og dramatikk. I Bergen møtte han òg Suzannah Thoresen, som seinare vart kona hans.

I 1864 reiste Ibsen frå Noreg og budde i mange år i Italia og Tyskland. Han budde i utlandet fram til 1891, og det var i denne perioden han skreiv fleire av dei mest kjende verka sine og vart ein internasjonalt anerkjend dramatikar.

**Figur 10.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

10.3Arven etter Ibsen

Trass i den store suksessen fekk Ibsen aldri Nobelprisen i litteratur. Han døydde i Kristiania i 1906, men arven etter han lever vidare. Gjennom skodespela sine var han med på å setje Noreg på det litterære verdskartet. Han skreiv mellom anna historiske drama, nasjonalromantiske verk, , samtidsdrama og .

Verka til Ibsen tek opp vanskelege spørsmål om mennesket, familien og samfunnet. Mange av temaa er framleis aktuelle i dag. Henrik Ibsen blir derfor rekna som ein av dei viktigaste og mest kjende norske forfattarane gjennom tidene.

**Figur 10.3** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 8

Personleg bakgrunn

Fødd i Skien, 20. mars 1828.
Faren var trelasthandlar som gjekk konkurs.
Familien mista heimen på tvangsauksjon.

Neste: Tidlege år

Oppgåver · Punkt 10

Diskuter i gruppa

10.1Kva var nokre av dei største utfordringane Henrik Ibsen møtte i barndommen og ungdommen sin?

10.2Korleis påverka familien si økonomiske situasjon Ibsens liv og forfattarskap?

10.3Kva hending førte til at Ibsen flytta til Grimstad som femtenåring, og kva slags utfordringar møtte han der?

10.4Kva var tittelen på det første skodespelet Ibsen skreiv, og under kva pseudonym skreiv han det?

10.5Kva var årsaka til at Ibsen flytta til Kristiania i 1850, og kva skjedde der som påverka forfattarskapen hans?

10.6Kven var nokre av dei kjende personane Ibsen møtte ved Heltbergs studentfabrikk?

10.7Kva rolle spelte Ole Bull i Ibsens karriere, og kva betydde dette for Ibsens framtid?

10.8Korleis påverka rivaliseringa med Bjørnstjerne Bjørnson Ibsens karriere og økonomiske situasjon?

10.9Kva tidsperiode varte Ibsens reiser utanlands, og korleis påverka desse reisene forfattarskapen hans?

10.10Kva er nokre av dei viktigaste skodespela Ibsen skreiv, og kva tema tok han opp i desse verka?

10.11Kvifor fekk ikkje Henrik Ibsen Nobelprisen i litteratur trass i sin store suksess?

10.12Korleis har arven etter Henrik Ibsen påverka norsk og internasjonal litteratur i dag?

Ferdig med punkt 10NesteSamtidsdramaet

Punkt 11 · 1800-talet

Samtidsdramaet

Henrik Ibsen byrja på 1870-talet å skrive borgarlege samtidsdrama. Dette var ei endring frå dei tidlegare verka hans, der han ofte skreiv historiske drama og idédrama. No retta han merksemda mot politiske og sosiale problem som var aktuelle i samtida.

Les for meg · Samtidsdramaet

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Beskrive Henrik Ibsens overgang til å skrive realistiske samtidsdrama på 1870-talet, samt analysere korleis han gjennom sine verk tok opp politiske og sosiale problemstillingar som var aktuelle i samtida.
2Snakke om eit kjent samtidsdrama frå Ibsen
3Forklare betydninga av detaljar og scenetilvisingar i Ibsens drama, samt diskutere den vedvarande innverknaden desse verka har på teateret og samfunnsdebatten.

11.1Realistiske drama

Desse dramaa blir ofte kalla realistiske drama fordi dei prøver å vise livet og samfunnet på ein truverdig og verkelegheitsnær måte. Ibsen var særleg oppteken av å skildre livet til , den øvre delen av middelklassen i samfunnet. Han stilte kritiske spørsmål ved korleis borgarskapet såg på verda, livet og ikkje minst seg sjølv.

Eit kjent døme på eit slikt drama er «Et dukkehjem». I dette stykket utforskar Ibsen stillinga kvinnene hadde i ekteskapet og i samfunnet, noko som var ein viktig del av samfunnsdebatten på den tida. Gjennom dramaa sine ønskte Ibsen ikkje berre å spegle samtida, men òg å utfordre dei rådande syna og normene.

«Vildanden» er eit skodespel av Henrik Ibsen frå 1884. Stykket handlar om familien Ekdal og dei kompliserte og problematiske forholda i familien. Hjalmar Ekdal lever i ei verd prega av , medan Gregers Werle ønskjer å avsløre sanninga i livet deira. Sentralt i handlinga står villanda, som fungerer som eit på dei løgnene og illusjonane personane held fast ved. Stykket utforskar tema som sanning, løgn, offer og sjølvbedrag.

**Figur 11.1** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

11.2Titteskap og detaljar

I arbeidet med dei realistiske dramaa la Ibsen stor vekt på detaljar. Det var viktig for han å skape ei truverdig framstilling av røynda, ikkje berre gjennom replikkane, men òg gjennom scenetilvisingane. Mange av dramaa hans går føre seg innandørs, ofte i ei stove. Dette skaper ei intim stemning og gir publikum ei kjensle av å sjå inn i ei privat verd.

Denne måten å byggje opp scena på blir ofte kalla . Då blir scena framstilt som eit rom der den fjerde veggen er borte, slik at publikum kan sjå inn i handlinga utan at personane på scena vender seg direkte til dei.

I tillegg til replikkane skreiv Ibsen detaljerte scenetilvisingar i stykka sine. Desse gav informasjon om mellom anna rommet, personane, rørslene deira og stemninga i scena. Dei mange detaljane bidrog til å skape ei sterk kjensle av realisme i dramaa.

Dei borgarlege til Ibsen har hatt stor innverknad på teaterhistoria og er framleis aktuelle i dag fordi dei tek opp tema som makt, kjønnsroller, sanning, fridom og plassen til individet i samfunnet.

**Figur 11.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 15

Henrik Ibsen og overgangen til borgarlege samtidsdrama

På 1870-talet slutta Ibsen å skrive historiske drama og idédrama.
Han vart meir oppteken av dei politiske og sosiale problemstillingane i samtida.

Neste: Kjenneteikn på det borgarlege samtidsdramaet

Oppgåver · Punkt 11

Diskuter i gruppa

11.1Kva endring skjedde i Ibsens forfattarskap på 1870-talet?

11.2Kva tema var viktige for Ibsen i dei borgarlege samtidsdramaa hans?

11.3Kva meiner vi med “realistiske drama”?

11.4Kva samfunnsgruppe var Ibsen særleg oppteken av å skildre i dramaa sine?

11.5Korleis utfordra Ibsen normene i samfunnet med stykka sine?

11.6Kva handlar Et dukkehjem om, og kva problemstillingar tar det opp?

11.7Korleis blei stillinga til kvinnene skildra i Et dukkehjem?

11.8Kven er Hjalmar Ekdal i Vildanden, og kva problem har han?

11.9Kva rolle spelar Gregers Werle i Vildanden, og kva er målet hans?

11.10Kva tema handlar Vildanden om, og kva symboliserer vildanden?

11.11Kva er titteskapsteknikken, og kvifor var denne viktig for Ibsen?

11.12Korleis skapar Ibsen ein intim atmosfære i dramaa sine?

11.13Kva rolle spelar scenetilvisingar i Ibsen sine drama?

11.14Kvifor er Ibsen framleis ein viktig dramatikar i dag?

11.15Kva meinte Ibsen med at han ville spegle samtida si i dramaa sine?

11.16Kva er nokre av dei evige tema Ibsen tek opp i stykka sine?

11.17Korleis skildra Ibsen makt og kjønnsroller i dramaa sine?

11.18På kva måte prøvde Ibsen å etterlikne verkelegheita i stykka sine?

11.19Kvifor går dei fleste av Ibsens drama føre seg innandørs, ofte i ei stove?

11.20Kva meinte Ibsen med at den fjerde veggen i scenografien var borte?

Ferdig med punkt 11NesteAlexander Kielland

Punkt 12 · 1800-talet

Alexander Kielland

Alexander Kielland var ein kjend norsk forfattar, fødd i Stavanger i 1849. Han var son av ein velståande kjøpmann og voks opp i ein av dei leiande familiane i byen sitt forretningsliv. Oppveksten i ein slik familie gav Kielland eit nært innblikk i dei sosiale og økonomiske strukturane i samfunnet, noko som seinare skulle prege forfattarskapen hans.

Les for meg · Alexander Kielland

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Gjere greie for livet og verka til Alexander Kielland, inkludert hans bakgrunn, utdanning, påverknad frå samtidige idear og personar, samt hans bidrag til norsk litteratur og samfunnsdebatt.
2Diskutere korleis Kielland sin kritikk av samfunnsstrukturar og hans engasjement i politisk og administrativt arbeid kom til uttrykk i forfattarskapen hans.

12.1Utdanning og nye idear

I 1855 byrja Kielland på i Stavanger, noko som var vanleg for barn frå velståande familiar på den tida. Han forlova seg med Beate Ramsland, som kom frå ei , og dette kan ha påverka den seinare interessa hans for moral, religion og etikk. Kielland studerte vidare ved universitetet og tok juridisk embetseksamen i 1871. Han gifta seg med Beate då han var 23 år gammal.

Kielland utvikla tidleg interesse for tankane til Charles Darwin og den danske filosofen Søren Kierkegaard. Faren hans sette ikkje pris på denne interessa. Dette viser at Kielland tidleg utforska idear som utfordra den rådande tenkjemåten i samfunnet, noko som òg kjem til uttrykk i forfattarskapen hans.

**Figur 12.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

12.2Gjennombrot som forfattar

Han eksperimenterte med skriving og skreiv mellom anna korte i byrjinga av forfattarkarrieren, men fekk ikkje straks stor merksemd. I 1878 drog Kielland til Paris, der han vart kjend med fleire andre nordmenn, mellom dei Bjørnstjerne Bjørnson. Opphaldet i Paris vart viktig for utviklinga hans som forfattar.

Våren 1879 gav Kielland ut «», ei samling som gjorde han kjend både i Noreg og elles i Norden. Året etter gav han ut romanen «Garman & Worse», som styrkte posisjonen hans som ein viktig forfattar i norsk litteratur.

Kielland ønskte å bruke litteraturen til å kritisere, avsløre og påverke samfunnet. Han skreiv om ei rekkje tema som var sentrale i samtida, mellom anna religion og kyrkje, samliv og ekteskap, utdanning, , hykleri og forretningsmoralen til borgarskapet. Gjennom litteraturen ønskte han å appellere til fornufta til lesaren og bidra til eit meir opplyst og friare samfunn.

**Figur 12.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

12.3Politikk og ettermæle

I tillegg til å vere forfattar var Kielland politisk engasjert og knytt til Venstre. Han arbeidde òg som redaktør og hadde seinare offentlege verv som borgarmeister og . Dette viser at han ønskte å påverke samfunnet ikkje berre gjennom litteraturen, men òg gjennom politisk og administrativt arbeid.

Alexander Kielland døydde i 1906, men verka hans lever vidare som viktige bidrag til norsk litteratur- og kulturhistorie. Evna hans til å skildre samfunnet kritisk og innsiktsfullt, kombinert med ein klar og engasjerande skrivestil, gjer han til ein av dei mest sentrale norske forfattarane frå 1800-talet.

**Figur 12.3** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 8

Bakgrunn

Fødd i 1849 i Stavanger.
Son av ein rik kjøpmann, tilhøyrde den leiande krinsen i forretningslivet.
Byrja på latinskulen i byen i 1855.
Forlova seg med Beate Ramsland frå ei haugianarslekt.

Neste: Utdanning og tidleg vaksenliv

Oppgåver · Punkt 12

Diskuter i gruppa

12.1Kven var Alexander Kielland, og kva var bakgrunnen hans?

12.2Korleis påverka oppveksten til Kielland hans seinare forfattarskap?

12.3Kva utdanning fekk Kielland, og korleis var den vanleg for barn frå hans sosiale bakgrunn?

12.4Kven var Beate Ramsland, og kva rolle spelte ho i livet til Kielland?

12.5Kva filosofar og vitskapsmenn påverka Kielland, og korleis reagerte far hans på dette?

12.6Kva for kjende nordmenn vart Kielland ven med under opphaldet sitt i Paris, og kvifor var denne perioden viktig for han?

12.7Kva var "Novelletter" og "Garman & Worse", og kvifor var desse verka viktige for Kielland sin karriere?

12.8Kva tema tok Kielland opp i sine verk, og kvifor var desse viktige i samtida?

12.9Kva rolle spelte Kielland i politikken, og korleis påverka dette arbeidet hans samfunnsengasjement?

12.10Kvifor vert Kielland rekna som ein av dei mest akta norske forfattarane frå 1800-talet?

Ferdig med punkt 12NesteNaturalisme

Punkt 13 · 1800-talet

Naturalisme

Naturalismen er ei litterær retning som utvikla seg i siste halvdel av 1800-talet, og som særleg prega norsk litteratur i 1880-åra. Retninga byggjer på eit ønske om å skildre røynda så nøyaktig og truverdig som mogleg, men går på fleire område lenger enn realismen ved å leggje stor vekt på detaljar, arv, miljø og dokumentariske skildringar. For å forstå skilnaden mellom naturalisme og realisme er det viktig å kjenne til korleis dei to retningane ser på mennesket og samfunnet.

Les for meg · Naturalisme

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forklare forskjellen mellom realisme og naturalisme som litterære retningar, med vekt på deira syn på mennesket og samfunnet, samt korleis desse retningane kjem til uttrykk i norsk litteratur på 1880-talet.

13.1Realistar og naturalistar

Realistane ønskte å setje samfunnsproblem under debatt og brukte litteraturen til å kritisere urettferd og utfordre etablerte . Dei skreiv mellom anna om klasseskilje, ekteskap, religion, kjønnsroller og makt. Mange realistiske forfattarar hadde tru på at samfunnet kunne endrast dersom problema vart synlege og diskuterte. Litteraturen kunne derfor vere eit middel til opplysning og samfunnsendring.

Naturalistane hadde ofte eit mørkare syn på mennesket og tilværet. Dei skildra gjerne ei verd der individet hadde liten makt over sitt eige liv. Eit viktig omgrep i er . Det vil seie tanken om at mennesket i stor grad blir forma av . Biologiske eigenskapar, oppvekst, fattigdom og sosiale forhold kunne dermed vere avgjerande for korleis livet til ein person utvikla seg.

I norsk litteratur på 1880-talet ser vi korleis både realismen og naturalismen prøver å gi truverdige skildringar av menneske og samfunn. Naturalistane går likevel ofte tettare inn på dei mørke og vanskelege sidene ved livet. Dei skildrar mellom anna fattigdom, sjukdom, seksualitet, alkoholproblem, vald og sosial naud. Framstillingane kan vere detaljerte og direkte, også når temaa er ubehagelege.

**Figur 13.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

13.2Arv og miljø

Naturalistane var påverka av den sterke interessa for på 1800-talet. Teoriar om arv, utvikling og miljø fekk innverknad på korleis forfattarane skildra mennesket. Dei kunne nærmast studere personane sine som om dei var del av eit eksperiment: Kva skjer med eit menneske som veks opp under bestemte sosiale og biologiske forhold?

Dette perspektivet kjem tydeleg fram i naturalistiske verk, der personane ofte er fanga av forhold dei har liten kontroll over. Dei kan ønskje å endre livet sitt, men blir hindra av arv, fattigdom, oppvekst eller forventningar frå samfunnet.

**Figur 13.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

13.3Likskapar og skilnader

Ein viktig skilnad mellom realisme og naturalisme ligg derfor i synet på mennesket og moglegheita til å endre livet og samfunnet. Realistane hadde ofte større tru på at samfunnsproblem kunne avdekkjast og endrast, medan naturalistane gjerne la sterkare vekt på korleis arv og miljø avgrensar mennesket.

Realismen og naturalismen har likevel mykje til felles, og grensene mellom dei er ikkje alltid tydelege. Begge retningane ønskte å skildre røynda og rette merksemda mot problem i samfunnet, men naturalismen hadde ofte eit mørkare og meir deterministisk syn på menneskelivet.

**Figur 13.3** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 4

Naturalisme versus realisme

Veksling mellom realisme og naturalisme.
Felles mål om å skildre menneske og miljø så nøyaktig og objektivt som råd.

Neste: Den norske litteraturen i 1880-åra

Oppgåver · Punkt 13

Diskuter i gruppa

13.1Kva kjenneteiknar naturalisme som litterær retning, og korleis skil den seg frå realisme?

13.2Korleis påverka naturalistane sitt syn på arv og miljø deira skildringar av menneskelagnaden?

13.3Kvifor meinte realistane at litteraturen kunne vere eit middel for sosial reform og endring?

13.4Korleis brukte naturalistane vitskaplege innsikter frå biologi, psykologi og sosiologi i sine litterære verk?

13.5Kan du gje døme på korleis realisme og naturalisme kjem til uttrykk i norsk litteratur på 1880-talet?

13.6Kva meiner vi med at naturalismen legg meir vekt på detaljar og dokumentarisk framstilling samanlikna med realismen?

13.7Kva betydde det for realistane å bruke pennen som eit våpen i kampen for å avdekkje urettferd?

13.8På kva måte er mennesket framstilt som makteslaust i naturalistisk litteratur?

13.9Korleis kunne ein realistisk forfattar inspirere lesarane til endring gjennom sine verk?

13.10Kva trur du var årsaka til at naturalistane hadde ei meir pessimistisk verdsoppfatning enn realistane?

Ferdig med punkt 13NesteAmalie Skram

Punkt 14 · 1800-talet

Amalie Skram

Amalie Skram var ein norsk forfattar som levde frå 1846 til 1905. Ho vart fødd i Bergen og voks opp i ein stor syskenflokk. Skram vart kjend som ein modig og samfunnskritisk forfattar som våga å skrive ope om tema som mange i samtida meinte var vanskelege eller upassande.

Les for meg · Amalie Skram

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Beskrive livet og forfattarskapen til Amalie Skram, inkludert hennar personlege utfordringar, viktige verk, og korleis hennar arbeid utfordra samfunnsnormer og utforska komplekse kjønnsroller i samtida.

14.1Ein vanskeleg ungdom

Då Amalie var ung, opplevde familien store økonomiske problem. Faren gjekk og reiste til Amerika, der han vart buande resten av livet. Denne hendinga fekk stor innverknad på livet hennar.

Som attenåring gifta Amalie seg med skipskapteinen August Müller. Ekteskapet vart etter kvart vanskeleg, og ho valde til slutt å gå frå han. I 1877 fekk ho eit psykisk samanbrot og vart lagd inn på Gaustad i Kristiania. Erfaringar med psykisk sjukdom og psykiatriske institusjonar skulle seinare bli viktige tema i fleire av bøkene hennar.

**Figur 14.1** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

14.2Constance Ring

Det litterære arbeidet til Amalie Skram utvikla seg i møte med det moderne gjennombrotet og forfattarar som Bjørnstjerne Bjørnson, Henrik Ibsen og Alexander Kielland. I 1884 gifta ho seg med den danske forfattaren Erik Skram og flytta til København. Ekteskapet hadde både gode og vanskelege periodar og enda seinare med separasjon.

hennar, «Constance Ring», kom ut i 1885 og vekte stor oppsikt. Romanen handlar om ei kvinne som blir ulykkeleg i ekteskapet, og tek mellom anna opp seksualmoral, og forventningane samfunnet stilte til kvinner og menn. Måten Skram skreiv om kjærleik, ekteskap og seksualitet på, var radikal i samtida.

**Figur 14.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

14.3Ein naturalistisk forfattar

Skram blir rekna som ein av dei fremste naturalistiske forfattarane i Noreg. Ho skildra ofte korleis arv, miljø og samfunnsforhold påverkar livet til menneska. Ho skreiv òg kritisk om , ekteskap, fattigdom, psykisk sjukdom og makt.

Sjølv om Skram møtte mykje motstand for skrivinga si, blir ho i dag rekna som ein av dei viktigaste norske forfattarane frå 1800-talet. Evna hennar til å utforske kompliserte menneske, kjønnsroller og samfunnsproblem har gitt henne ein varig plass i norsk litteraturhistorie.

Dei siste åra levde Amalie Skram i København. Ho døydde der 15. mars 1905, 58 år gammal. Arven etter henne lever vidare gjennom verka hennar, som framleis blir lesne og diskuterte for dei sterke skildringane av menneske, samfunn og kjønnsroller.

**Figur 14.3** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 7

Bakgrunn og familie

Fødd i Bergen i 1846
Einaste jenta i ein stor syskenflokk
Oppsiktsvekkjande med mørkt hår og djupe brune auge

Neste: Personlege utfordringar

Oppgåver · Punkt 14

Diskuter i gruppa

14.1Kva kjenneteiknar Amalie Skram sitt forfattarskap, og kva tema tok ho opp i verka sine?

14.2Korleis påverka oppveksten og personlege erfaringar livet og skrivinga til Amalie Skram?

14.3Kva betydning hadde Amalie sitt første ekteskap med skipskaptein Müller på hennar liv og forfattarskap?

14.4Korleis vart Amalie Skram inspirert av andre store norske forfattarar som Bjørnstjerne Bjørnson, Henrik Ibsen og Alexander Kielland?

14.5Kva handlar debutromanen "Constance Ring" om, og kvifor vekte den stor oppstyr då den kom ut?

14.6På kva måte utfordra Amalie Skram samfunnsnormene og forventningane til kvinner gjennom sine litterære verk?

14.7Kvifor møtte Amalie Skram mykje motstand for skrivinga si, og kva var konsekvensane av at ho ikkje fekk diktarløn?

14.8Kva var årsakene til at Amalie Skram sine siste år var prega av einsemd, og kor døydde ho?

14.9Kva er arven etter Amalie Skram, og kvifor vert hennar verk framleis lese og diskutert i dag?

14.10Korleis speglar Amalie Skram sitt liv og arbeid dei utfordringane kvinner møtte på 1800-talet?

Ferdig med punkt 14NesteRomanen

Punkt 15 · 1800-talet

Romanen

Ein roman er ein lang, skjønnlitterær tekst der innhaldet er fiksjon, det vil seie oppdikta. Det betyr at sjølv om personane og hendingane i boka kan verke sanne eller verkelege, er dei skapte av forfattaren. Romanen er ein forteljande sjanger, noko som inneber at han fortel ei lengre historie, ofte med fleire handlingstrådar og eit breitt persongalleri. Dette mangfaldet av historier og personar kan vere med på å gjere romanen spennande og fengjande for lesaren.

Les for meg · Romanen

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forklare kva ein roman er, inkludert kjenneteikn ved sjangeren, ulike forteljarstemmer, og ulike undergrupper av romanar.
2Drøfte korleis romanar kan spegle menneskelege erfaringar og samfunn gjennom oppdikta forteljingar.

15.1Lange forteljingar

Romanar utgjer ofte ei heil bok, og handlinga kan strekkje seg over eit langt tidsrom. Det kan vere snakk om fleire år eller til og med eit heilt menneskeliv. Gjennom forteljinga utviklar hovudpersonen eller hovudpersonane seg ofte, noko som gir lesaren innblikk i personleg vekst og endringar i livet deira.

Eit interessant trekk ved romanar er at dei kan fortelje fleire historier samtidig og ha ulike forteljarstemmer. Dette kan til dømes vere ein , der historia blir fortald frå perspektivet til ein av personane, eller ein , der forteljaren står utanfor handlinga. Ein kan ha innsyn i tankane og kjenslene til fleire av personane i forteljinga.

**Figur 15.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

15.2Ulike typar romanar

Romanen som kan delast inn i ulike undergrupper etter tema og innhald. Dette omfattar kriminalromanar, som fokuserer på mysterium og etterforsking, historiske romanar, som er lagde til tidlegare tidsperiodar og ofte blandar historiske fakta med , kjærleiksromanar, som utforskar romantiske forhold, fantasyromanar, som tek lesaren med til oppdikta verder fylte med magi og eventyr, og science fiction-romanar, som ofte utforskar framtidsvisjonar, teknologi og romfart.

Romanen er ei rik og mangfaldig tekstform som kan gi lesaren djupare innsikt i menneskelege erfaringar og samfunn. Sjølv om historia er oppdikta, kan ho spegle og utforske mange sider ved det å vere menneske.

**Figur 15.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 4

Definisjon av roman

Innhaldet i ein roman er fiksjon (oppdikta)
Personar og hendingar kan verke sanne eller verkelege, men er skapt av forfattaren

Neste: Forteljande sjanger

Oppgåver · Punkt 15

Diskuter i gruppa

15.1Kva er ein roman, og kva kjenneteiknar denne sjangeren?

15.2Kvifor er det viktig å vite at innhaldet i ein roman er fiksjon?

15.3Kan du forklare korleis romanar kan innehalde fleire historier samtidig?

15.4Kva er forskjellen mellom ein eg-forteljar, ein tredjepersonforteljar og ein allvitande forteljar?

15.5Kva for ulike undergrupper av romanar kan du nemne, og kva kjenneteiknar desse?

15.6Korleis kan ein roman spegle menneskelege erfaringar og samfunn?

15.7Kva meiner vi med at romanar kan gi lesaren innsikt i personleg vekst og endringar i karakterane sine liv?

15.8Kva trekk ved romanar kan gjere dei spennande og fengjande for lesaren?

15.9Kan du gi eit døme på ein historisk roman og forklare kva som gjer den til ein historisk roman?

15.10Kvifor kan det vere interessant å lese om oppdikta verder i fantasyromanar eller framtidsvisjonar i science fiction-romanar?

Ferdig med punkt 15NesteBokmelding

Punkt 16 · 1800-talet

Bokmelding

Ei bokmelding er ein nyttig måte å dele tankane og meiningane dine om ei bok du har lese. Målet er å hjelpe andre med å vurdere om boka kan vere interessant for dei. Det sentrale i ei bokmelding er å gi ei oversikt over innhaldet utan å avsløre for mykje. Du skal fortelje litt om kva boka handlar om, men vere varsam med å røpe viktige vendingar i handlinga, særleg slutten eller kva som skjer med hovudpersonane.

Les for meg · Bokmelding

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Skrive ei bokmelding der dei gir ei oversikt over innhaldet i ei bok utan å røpe sentrale handlingselement, vurderer tema, bodskap, personskildringar, språk og stil, samt uttrykker si personlege vurdering av boka og tilrår ho til aktuelle lesargrupper.

16.1Handling, tema og personar

Når du skriv ei , er det viktig å ta med nokre sentrale punkt som kan gi lesaren eit godt bilete av boka. Du kan starte med ei kort innføring i handlinga, der du vekkjer nysgjerrigheita utan å avsløre for mykje. Deretter kan du skrive om og i boka. Kva handlar boka eigentleg om, og kva prøver forfattaren å formidle gjennom historia?

er òg viktige. Skriv litt om hovudpersonane og korleis dei utviklar seg gjennom boka. Du kan òg seie noko om forholdet mellom personane og konfliktane som oppstår. Dette gir lesaren eit betre innblikk i karakterane og handlinga.

**Figur 16.1** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

16.2Språk og vurdering

Det er òg nyttig å vurdere språket og i boka. Er boka lett å lese, eller bruker forfattaren eit meir avansert språk som krev meir av lesaren? Er språket humoristisk, alvorleg, poetisk eller spennande? Tankane dine om dette kan hjelpe andre med å vurdere om boka passar for dei.

Ein svært viktig del av bokmeldinga er den personlege vurderinga di. Her fortel du kva du synest om boka, og kvifor. Var ho engasjerande, tankevekkjande, spennande eller kanskje skuffande? Hugs å meiningane dine med døme frå boka. Dette er ein sentral del av bokmeldinga fordi lesaren får innblikk i di eiga leseoppleving.

**Figur 16.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

16.3Tilråding og avslutning

Til slutt kan du skrive om du vil tilrå boka til andre. Tenk over kva slags lesarar boka kan passe for. Er det til dømes ei bok for dei som likar spenning, kjærleik, fantasy eller realistiske forteljingar? Ved å ta med dette kan du hjelpe andre med å avgjere om boka kan vere noko for dei.

Å skrive ei bokmelding handlar altså ikkje berre om å fortelje kva boka handlar om. Du skal òg reflektere over leseopplevinga di og vurdere boka. Ved å presentere innhaldet på ein tydeleg og engasjerande måte kan du skrive ei bokmelding som både informerer og gjer andre nysgjerrige på boka.

**Figur 16.3** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 7

Innleiing

Kort introduksjon av boka (tittel, forfattar, sjanger)
Generelt inntrykk utan å gå inn på detaljar

Neste: Handlingsreferat

Oppgåver · Punkt 16

Diskuter i gruppa

16.1Kva er hovudføremålet med ei bokmelding?

16.2Korleis kan du gi ei oversikt over innhaldet i boka utan å avsløre for mykje?

16.3Kva er viktig å ta med når du omtalar handlinga i ei bokmelding?

16.4Korleis kan du beskrive tema og bodskap i boka?

16.5Kvifor er personskildringar viktige i ei bokmelding, og korleis bør du omtale hovudpersonane?

16.6Korleis kan du vurdere språket og stilen i boka?

16.7Kvifor er di personlege vurdering av boka viktig i ei bokmelding?

16.8Korleis kan du formidle om du synest boka er verd å lese, og tilrå ho til andre?

16.9Kva type lesargrupper kan du tilrå boka til, og kvifor?

16.10Kvifor er det viktig å reflektere over leseopplevinga di når du skriv ei bokmelding?

Ferdig med punkt 16NesteInterjeksjonar

Punkt 17 · 1800-talet

Interjeksjonar

Ein interjeksjon er eit ord eller ein liten lyd som vi brukar for å uttrykkje kjensler, stemningar eller reaksjonar. Det kan vere alt frå overrasking og glede til irritasjon eller skuffelse. Det som er spesielt med interjeksjonar, er at dei kan stå heilt åleine og framleis gi meining. Dei blir ofte brukte i tale, men òg i skrift.

Les for meg · Interjeksjonar

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Identifisere og bruke interjeksjonar i både skriftleg og munnleg kommunikasjon for å uttrykkje ulike kjensler, stemningar og reaksjonar.
2Forklare kva interjeksjonar er, og gi døme på ulike typar interjeksjonar, inkludert lydhermingsord, utropsord, svarord og helsingar.

17.1Typar interjeksjonar

kan ikkje bøyast. Det vil seie at dei ikkje endrar form etter kjønn, tal eller tid. Dei held den same forma uavhengig av samanhengen dei blir brukte i.

Det finst fleire typar interjeksjonar. Ein type er lydhermande ord, også kalla . Desse orda etterliknar lydar, som til dømes «pling!» for lyden av ei bjølle eller «voff!» for lyden av ein hund som bjeffar. Ein annan type er utropsord som «hurra!» og «uff!», som blir brukte for å uttrykkje glede, misnøye eller andre kjensler.

Vi har òg som «ja» og «nei», som blir brukte i samtalar for å svare på spørsmål. I tillegg har vi helsingar som «hei!» og «hallo!», som blir brukte når vi møter nokon eller ønskjer å få merksemda deira.

Interjeksjonar kan gi uttrykk for sterke kjensler. Dette gjeld òg , som ofte blir brukte for å uttrykkje frustrasjon, sinne eller overrasking.

**Figur 17.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

17.2Teiknsetjing

Når ein interjeksjon står åleine, set vi ofte eit etter ordet, som i «Hei!» eller «Heisann!». Utropsteiknet hjelper til med å framheve kjensla eller reaksjonen som ordet uttrykkjer.

Når ein interjeksjon står saman med ei setning, blir han ofte skild frå resten av setninga med komma. Det kan òg stå eit utropsteikn etter heile setninga dersom ho uttrykkjer ei sterk kjensle. Eit døme er: «Fy, så lat du er!» Her er «fy» interjeksjonen som uttrykkjer irritasjon eller misnøye.

Interjeksjonar er altså små, men kraftfulle ord som hjelper oss med å uttrykkje ei rekkje kjensler og reaksjonar på ein enkel og direkte måte. Dei kan samanliknast med små krydder i språket som gjer kommunikasjonen meir levande og uttrykksfull.

**Figur 17.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 4

Kva er ein interjeksjon?

Ein ordtype som kan uttrykkje kjensler, stemningar eller reaksjonar.
Kan stå åleine og gi meining.
Kan ikkje bøyast.

Neste: Typar interjeksjonar

Oppgåver · Punkt 17

Diskuter i gruppa

17.1Kva er ein interjeksjon, og kva er hovudfunksjonen til interjeksjonar i språket vårt?

17.2Kan du gi døme på ulike typar interjeksjonar og forklare kva dei betyr?

17.3Korleis skil interjeksjonar seg frå andre ord i språket når det gjeld bøying?

17.4Kvifor er interjeksjonar viktige i både munnleg og skriftleg kommunikasjon?

17.5Kan du nemne nokre lydhermingsord og forklare kva lydar dei etterliknar?

17.6Kva er skilnaden på utropsord og lydhermingsord?

17.7Korleis kan interjeksjonar brukast for å uttrykkje sterke kjensler?

17.8Kan du gi døme på korleis ein interjeksjon kan brukast i ei setning og forklare kva for ei kjensle eller reaksjon den uttrykkjer?

17.9Kvifor blir det ofte sett eit utropsteikn etter interjeksjonar som står åleine?

17.10Kan du gi døme på ein situasjon der du ville bruke ein interjeksjon for å uttrykkje glede? Kva ord ville du bruke?

Ferdig med punkt 17NesteKolon

Punkt 18 · 1800-talet

Kolon

Kolon er eit skiljeteikn som ser slik ut: «:». Det har fleire bruksområde i skrift, og det er viktig å vite korleis og når ein skal bruke det. Her skal vi sjå nærare på korleis ein brukar kolon på ein korrekt måte.

Les for meg · Kolon

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Bruke kolon korrekt i skriftlege tekstar ved å innleie direkte tale og oppramsingar, samt forstå og følgje reglane for korrekt bruk av mellomrom før og etter kolon.

18.1Når bruker vi kolon?

Vi brukar for å innleie . Når ein person skal seie noko direkte i teksten, kan kolon brukast for å skilje det som blir sagt, frå resten av setninga. Til dømes: Mamma sa: «Hugs å ta med paraplyen, for det skal regne i dag.» Her viser kolon at det som kjem etter, er dei nøyaktige orda til mamma.

Kolon blir òg brukt for å innleie ei . Når vi vil ramse opp fleire punkt eller element, kan vi bruke kolon for å vise at det kjem ei liste. Til dømes: På handlelista står det: mjølk, brød, smør og egg. Her blir kolon brukt for å innleie oppramsinga.

**Figur 18.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

18.2Reglar for mellomrom

Når vi skriv kolon, er det nokre enkle reglar å følgje. I vanleg tekst skriv vi kolon utan framfor. Det betyr at kolon skal stå rett etter ordet eller setninga som kjem før. Etter kolon skal det derimot vere mellomrom.

Til dømes:

Rett: Han sa: «Eg kjem snart.»

Feil: Han sa : «Eg kjem snart.»

Kolon er altså eit nyttig som hjelper oss med å strukturere teksten betre. Det kan brukast til å innleie direkte tale og oppramsingar. Hugs at det ikkje skal vere mellomrom framfor kolon, men at det vanlegvis skal vere mellomrom etter. Ved å følgje desse enkle reglane kan du bruke kolon korrekt i dine eigne tekstar.

**Figur 18.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 2

Bruk av kolon

Framfor direkte tale
Innleiar direkte tale eller sitat.
Døme: Læraren sa: "Hugs å lese til prøva."
I oppramsing
Brukt til å starte ei liste eller oppramsing.
Døme: På dagens timeplan står det: norsk, matematikk, kunst og handverk.

Neste: Reglar for skriving

Oppgåver · Punkt 18

Diskuter i gruppa

18.1Kva er hovudfunksjonen til kolon i ein tekst?

18.2Korleis brukar ein kolon for å innleie direkte tale? Kan du gje eit døme?

18.3Når bør ein bruke kolon for å starte ei oppramsing? Kan du gje eit døme?

18.4Kva er regelen for mellomrom før og etter kolon?

18.5Kvifor er det viktig å ikkje setje mellomrom framfor kolon, men alltid setje eit mellomrom etter kolon?

18.6Kan du forklare kvifor kolon er eit nyttig skiljeteikn i skriftlege tekstar?

18.7Kan du rette setninga "Han sa : Eg kjem snart." til korrekt bruk av kolon?

18.8Kan du lage eit døme der kolon blir brukt til å starte ei liste over ting du skal gjere i dag?

Ferdig med punkt 18NesteSemikolon

Punkt 19 · 1800-talet

Semikolon

Semikolon er eit skiljeteikn som ser slik ut: «;». Det ligg på ein måte mellom komma og punktum i bruken sin. Vi brukar semikolon for å lage eit lite opphald mellom heilsetningar som har noko med kvarandre å gjere, men som likevel er sjølvstendige.

Les for meg · Semikolon

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Bruke semikolon korrekt for å skilje mellom heilsetningar som har ein samanheng, og for å strukturere lister med komplekse element.
2Forstå reglane for bruk av stor forbokstav etter semikolon og kunne bruke semikolon til å skape flyt og samanheng i tekstane sine.

19.1Semikolon mellom setningar

Når ein skriv to setningar som utfyller kvarandre og kan stå åleine, men ein ønskjer å knyte dei nærare saman enn det eit gjer, kan vere nyttig. Til dømes: «Han elskar å spele fotball; ho føretrekk å måle.» Begge setningane kan stå åleine som fullstendige setningar, men semikolonet viser at det er ein samanheng mellom dei.

Det er viktig å hugse at det vanlegvis ikkje skal vere stor etter semikolon, med mindre ordet som kjem etter, er eit . Til dømes: «Han har budd i fleire byar; Oslo er den han likte best.» Her har «Oslo» stor forbokstav fordi det er eit særnamn.

**Figur 19.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

19.2Lange oppramsingar

Semikolon kan òg vere nyttig i lange oppramsingar der dei enkelte delane allereie inneheld komma. Då hjelper semikolonet med å skilje hovuddelane frå kvarandre. Til dømes: «På leiren treng vi telt, soveposar og luftmadrassar; kjøkkenutstyr, som knivar, skeier og gryter; og aktivitetsutstyr, som ballar og frisbeear.» Her gjer semikolona det lettare å sjå kva som høyrer saman.

Å bruke semikolon rett kan krevje litt øving. Når du først har lært korleis det fungerer, er det eit nyttig verktøy for å gjere teksten tydelegare og meir variert. Semikolonet lèt lesaren ta ein liten pause og sjå samanhengen mellom setningane utan å bryte flyten like mykje som eit punktum ville gjort.

**Figur 19.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 5

Kva er semikolon?

Semikolon er eit skiljeteikn som ser slik ut ;
Det fungerer som ein mellomting mellom komma og punktum.
Brukast der det er mogleg å setje punktum, men ein ønskjer å knyte setningane nærare saman.

Neste: Bruksområde for semikolon

Oppgåver · Punkt 19

Diskuter i gruppa

19.1Kva er eit semikolon, og korleis ser det ut?

19.2Korleis skil semikolon seg frå komma og punktum i bruken sin?

19.3Kan du gje eit døme på to setningar der det er naturleg å bruke semikolon for å knyte dei saman?

19.4Kva er regelen for bruk av stor forbokstav etter semikolon?

19.5Kvifor kan semikolon vere nyttig når ein lagar lister med mange element?

19.6Kva effekt har bruk av semikolon på flyten i ein tekst samanlikna med å bruke punktum?

19.7Kva kan vere utfordrande med å lære seg å bruke semikolon korrekt?

19.8Kan du lage ei setning der du bruker semikolon for å skilje mellom to hovudsetningar?

19.9Kvifor er det viktig å kunne bruke semikolon riktig i skrivinga si?

19.10Korleis kan semikolon hjelpe lesaren med å forstå samanhengen mellom ulike delar av ein tekst?

Ferdig med punkt 19NesteStumme lydar

Punkt 20 · 1800-talet

Stumme lydar

I norsk møter vi ofte bokstavar som blir skrivne, men som ikkje blir uttalte når vi snakkar. Desse kallar vi stumme bokstavar. Å kjenne til dei kan vere ein viktig del av å lære rettskriving. Her skal vi sjå på nokre av dei vanlegaste stumme bokstavane i norsk.

Les for meg · Stumme lydar

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Identifisere og forklare bruken av stumme lydar i norsk språk, samt kunne anvende denne kunnskapen for å forbetre eigen rettskriving og uttale.

20.1Stum d og g

Ein vanleg er d. Vi finn stum d i ord som «god», «raud» og «bord». D-en blir skriven, men blir ofte ikkje uttalt. kan variere mellom ulike , så ein bokstav som er stum i éin dialekt, kan bli uttalt i ein annan.

Bokstaven g kan òg vere stum. I mange ord som endar på -ig, blir g-en ikkje uttalt, som i «mektig» og «dyktig». Det same gjeld ofte ord som endar på -leg, som «alvorleg» og «vanleg». G-en er òg stum i enkelte andre ord, som «deig». Når g står framfor j i ord som «gjere», «gjennom» og «gjerne», er g-en stum.

**Figur 20.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

20.2Stum h, l og t

Stum h finn vi særleg framfor j. I ord som «hjarte», «hjelp» og «hjul» blir h-en skriven, men ikkje uttalt. Det er altså j-lyden vi høyrer.

Bokstaven l kan vere stum i enkelte ord. Dette gjeld til dømes ord som «ljå» og «ljome». Her blir l-en skriven, men vanlegvis ikkje uttalt.

Vi finn òg stum t i av mange . Ord som «huset», «barnet» og «eplet» blir i mange dialektar uttalte utan tydeleg t-lyd på slutten. Korleis desse orda blir uttalte, varierer likevel mellom dialektane.

**Figur 20.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

20.3Ulike dialektar

Det er viktig å hugse at uttalen av stumme bokstavar kan variere mykje rundt om i Noreg. Vi har mange dialektar, og den same bokstaven kan bli uttalt i éin dialekt og vere stum i ein annan. Skrivemåten er likevel den same.

Å kjenne til stumme bokstavar kan gjere det lettare å forstå kvifor enkelte ord blir skrivne annleis enn dei blir uttalte. Det kan òg hjelpe oss med å bli tryggare på norsk .

**Figur 20.3** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 6

Stum d

Ord som sluttar på 'd' (døme: vid, fred, glad, jord)
Vanleg i mange ord (land, tid, fjord, hand)

Neste: Stum g

Oppgåver · Punkt 20

Diskuter i gruppa

20.1Kan du gi eit døme på eit ord der 'd' er stum?

20.2Kva er regelen for når 'g' er stum i ord som endar på -ig og -lig?

20.3Kva skjer med 'h' når den står framfor ein annan konsonant? Kan du gi eit døme?

20.4I kva type ord finn vi ofte ein stum 'l'? Kan du gi eit par døme?

20.5Kva rolle spelar stum 's' i samansette ord? Kan du nemne eit døme?

20.6Korleis påverkar den stumme 't' uttalen i bestemt form eintal av inkjekjønnsord? Gi eit døme på eit slikt ord.

20.7Kvifor er det viktig å forstå og kjenne til stumme lydar i norsk språk?

20.8Korleis kan kunnskapen om stumme lydar hjelpe deg med rettskriving og uttale?

Ferdig med punkt 20Til toppen

1800-talet – oversikt over opplegget

Lærarpakke

1800-talet

Norsk · iNorskenPunkt 1–20

I pakken

PresentasjonarPowerPoint og PDF, med lærarnotat – éin for kvar del

ArbeidshefteOppgåver, faktaboksar og sjølvvurdering til kvar del

Test deg sjølvFleirvalstest til kvar del – òg til Microsoft Forms

TemavurderingFleirvalstest for heile temaet og skriftleg prøve

Fasit til lærarenMed poengtolking, og fasit til temaheftet

Sjå opplegget på skolefag.com289 kr

Nynorsk og bokmålLisens for éin lærarNedlasting rett etter kjøp