VURDERINGSPLAN
LÆRINGSPLAN
Litteraturen i Noreg på 1900-talet gjekk gjennom fleire fasar, frå nyromantikken med vekta si på individet og naturen, illustrert ved Sigbjørn Obstfelder sine verk, til Knut Hamsun som utforska psykologien bak det å vere menneske, med bøker som "Sult". Nyrealismen spegla samfunnsendringar og daglegliv, medan Sigrid Undset skildra historiske og kvinneroller med djup innsikt. 1930-talet var prega av ein kulturdebatt som utforska nasjonal identitet og modernitet. Kamplyrikken under krigen uttrykte motstand og håp, og etterkrigsåra førte til ein litteratur som reflekterte over krigen sitt ettermæle. På 1970-talet såg ein ein bølgje av politisk engasjert litteratur, som utforska sosiale og politiske spørsmål, noko som vidareformidla ei tid prega av endring og refleksjon.
Nyromantikken
Læringsmål
1. Bakgrunn og utgangspunkt
2. Nyromantikken (ca. 1890-1900)
3. Kjenneteikn ved nyromantikken
4. Kunst og litteratur
5. Filosofisk innverknad
6. Fokuset til nyromantikken
7. Viktige sjanger og kunstnarar
DISKUTER
Nyromantikken voks fram mot slutten av 1800-talet, særleg i 1890-åra. Retninga var ein reaksjon mot realismen og naturalismen, som hadde lagt stor vekt på samfunnsproblem, fornuft og ei mest mogleg objektiv skildring av røynda. Nyromantikarane vende i staden merksemda mot mennesket sitt indre liv, kjensler, draumar og fantasi.
På same måte som romantikarane tidleg på 1800-talet var nyromantikarane opptekne av det irrasjonelle og uforklarlege. Dei meinte at mennesket ikkje berre kunne forståast gjennom fornuft og vitskap. For å forstå mennesket måtte ein òg utforske kjensler, draumar, lengslar og dei skjulte sidene av sjelelivet.
Mange forfattarar og kunstnarar i denne perioden var kritiske til sider ved det moderne samfunnet. Industrialisering, urbanisering og raske samfunnsendringar kunne skape ei kjensle av framandgjering og uro. Derfor finn vi ofte tema som einsemd, angst, lengsel, framandkjensle og kjensla av å stå utanfor samfunnet.
Storbyen vart eit viktig motiv i fleire verk. Han kunne bli framstilt som både fascinerande og skremmande, full av menneske, lydar og rørsle, men samtidig som ein stad der individet kunne kjenne seg einsamt og anonymt.
I litteraturen vart det lagt større vekt på stemningar og subjektive opplevingar enn på ytre samfunnsproblem. Forfattarane prøvde å skildre tankar og kjensler innanfrå og kunne bruke symbol, gjentakingar og eit poetisk og musikalsk språk. Tradisjonelle former vart òg utfordra, og fleire forfattarar eksperimenterte med forteljemåte, rytme og språk.
Den tyske filosofen Friedrich Nietzsche fekk stor innverknad på europeisk kultur mot slutten av 1800-talet. Han er mellom anna kjend for uttrykket «Gud er død», som viser til ei tid der gamle religiøse og moralske sanningar vart utfordra. Nietzsche meinte at mennesket måtte skape sine eigne verdiar og ta ansvar for sitt eige liv. Tankane hans om individet, viljen og det moderne mennesket påverka mange kunstnarar og forfattarar.
Edvard Munch er ein kunstnar som ofte blir knytt til den nye interessa for mennesket sitt indre liv mot slutten av 1800-talet. Måleriet «Skrik» uttrykkjer ei sterk kjensle av angst og uro. Munch skildra sjølv ei oppleving der himmelen vart raud og han kjende det som om eit stort skrik gjekk gjennom naturen. Måleriet viser korleis kunstnarar i denne perioden prøvde å uttrykkje sterke og personlege kjensler framfor å gjengi røynda nøyaktig.
Nyromantikken var dermed ei litterær og kunstnarleg retning der merksemda vart flytta frå samfunnet og den ytre røynda til mennesket sitt indre liv. Draumar, kjensler, lengsel, angst og det uforklarlege vart viktige tema. Retninga vart eit viktig steg på vegen mot modernismen på 1900-talet.
5 SPØRSMÅL
Sigbjørn Obstfelder
Læringsmål
1. Bakgrunn
2. Litterær stil og innovasjon
3. Tema i verka
4. Liv og karriere
5. Verket "Eg ser"
6. Observasjoner og refleksjoner i "Eg ser"
7. Enkel analyse av "Jeg ser"
DISKUTER
Sigbjørn Obstfelder er ein viktig person i norsk litteraturhistorie og blir rekna som ein av dei fremste representantane for tidleg modernistisk lyrikk i Noreg. Han vart fødd i 1866 og døydde i 1900. Trass i det korte livet sitt fekk han stor betydning for seinare norsk lyrikk.
Obstfelder utfordra dei etablerte normene for poesi ved å bryte med tradisjonell bruk av rim og faste versemål. Han skreiv ofte frie vers, der rytmen ikkje følgjer eit fast mønster. Dikta hans er likevel ofte svært musikalske, mellom anna gjennom gjentakingar, klang og rytme.
Lyrikken til Obstfelder uttrykkjer ofte kjensler av angst, einsemd og framandgjering. Dette speglar den uroa mange kunne kjenne på i møte med det moderne samfunnet mot slutten av 1800-talet. I fleire dikt finn vi òg religiøs lengsel og ei søking etter meining og tilhøyrsle.
Obstfelder oppheldt seg i USA frå 1890 til 1891. Erfaringane derifrå var med på å påverke både livet og skrivinga hans. Han debuterte som lyrikar i 1892 med to dikt i tidsskriftet «Samtiden», og året etter gav han ut diktsamlinga «Digte». Samlinga vekte stor merksemd fordi dikta skilde seg frå mykje av den tradisjonelle lyrikken i samtida. Obstfelder heldt fram med å publisere dikt i aviser og tidsskrift. Han skreiv òg forteljingar, romanar og skodespel, men det er først og fremst lyrikken han er kjend for.
Eit av dei mest kjende dikta hans er «Jeg ser», som stod i debutsamlinga «Digte» frå 1893. Diktet blir ofte trekt fram som eit viktig døme på tidleg modernistisk lyrikk i Noreg. Det uttrykkjer ei sterk kjensle av framandgjering og eksistensiell uro.
I diktet observerer eg-personen verda rundt seg. Blikket bevegar seg frå himmelen og naturen og vidare ned mot byen og menneska. Etter kvart blir eg-personen meir usikker på om han verkeleg høyrer heime i denne verda. Slik blir dei ytre observasjonane knytte til ei indre kjensle av uro og framandgjering.
Diktet har ikkje tradisjonelt enderim eller eit fast versemål, men det har likevel ei tydeleg form. Gjentakingar og mønster i oppbygginga skaper rytme og samanheng. Mot slutten blir mønsteret brote, noko som kan forsterke kjensla av uro og uvisse.
Observasjonane går frå det opphøgde og fjerne, som himmel, skyer og sol, til det nære og kvardagslege livet på gateplan. Dette kan tolkast som ei rørsle frå det trygge og oversiktlege til ei meir uroleg oppleving av mennesket og det moderne livet.
Sigbjørn Obstfelder fekk stor betydning for norsk lyrikk. Gjennom nyskapande poetiske former og sterke skildringar av einsemd, uro og framandgjering peika han fram mot modernismen på 1900-talet. Verka hans blir framleis lesne og analyserte som sentrale tekstar i norsk litteraturhistorie.
5 SPØRSMÅL
Knut Hamsun
Læringsmål
1. Liv og bakgrunn
2. Tidlege år og omflakkande liv
3. Litterær karriere
4. Personleg liv
5. Politisk ståstad og nazisme
6. Etterkrigsåra
7. Litterære tema
DISKUTER
Knut Hamsun var ein norsk forfattar, fødd i Vågå i 1859. Då han var tre år gammal, flytta familien til Hamarøy i Nordland, der han voks opp. Han kom frå enkle kår, og oppveksten og erfaringane hans skulle seinare få betydning for livet og forfattarskapen.
Som ung mann prøvde Hamsun seg i mange ulike yrke før han bestemte seg for å satse på skriving. Han levde i periodar under svært vanskelege økonomiske forhold. Hamsun reiste òg til USA, der han hadde forskjellige jobbar, mellom anna som sporvognskonduktør. I 1890 fekk han det store litterære gjennombrotet sitt med romanen «Sult».
Hamsun vart ein viktig forfattar i nyromantikken og tidleg modernisme. Han var særleg oppteken av det indre livet til mennesket og prøvde å skildre tankar, kjensler og impulsar som kunne vere vanskelege å forklare. Naturen, kjærleiken, einsemda og forholdet mellom mennesket og samfunnet er sentrale tema i mange av verka hans.
Romanen «Sult» handlar om ein namlaus og fattig skribent som vandrar rundt i Kristiania og kjempar mot både svolt og psykisk uro. I romanar som «Pan» og «Victoria» står kjærleik, natur og det kompliserte menneskesinnet sentralt. Hamsun fekk Nobelprisen i litteratur i 1920, særleg på bakgrunn av romanen «Markens grøde».
Den politiske haldninga til Hamsun har gjort han svært omstridd. Han var tyskvennleg i 1930-åra og støtta Adolf Hitler, Vidkun Quisling og den tyske okkupasjonen av Noreg under andre verdskrigen. Han gav fleire offentlege uttrykk for denne støtta, også under krigen.
Etter krigen vart Hamsun etterforska, men han vart ikkje tiltalt for landssvik. Etter ei psykiatrisk undersøking vart han vurdert til å ha «varig svekkede sjelsevner». I ei sivil sak vart han seinare dømd til å betale ei stor erstatning til staten på grunn av medlemskapen sin i Nasjonal Samling.
Knut Hamsun døydde i 1952. Forfattarskapen hans har hatt stor innverknad på norsk og internasjonal litteratur, særleg gjennom den nyskapande måten han skildra menneskesinnet på. Samtidig har støtta hans til Nazi-Tyskland og okkupasjonen ført til ein langvarig debatt om forholdet mellom forfattaren, politikken og dei litterære verka hans.
5 SPØRSMÅL
Hamsun sin litteratur
Læringsmål
1. Knut Hamsun sitt litterære gjennombrot og stil
2. Tematikk i Hamsuns verk
3. Kritikk av det moderne samfunnet
4. "Svolt" som eit sentralt verk
5. "Victoria" og tematikken rundt ulykkeleg kjærleik
6. Victoria - Hjelp til analyse
7. Hamsun sitt ettermæle og anerkjenning
DISKUTER
Samandrag av Victoria
Knut Hamsun fekk det store litterære gjennombrotet sitt i 1890 med romanen «Sult». Romanen skildrar livet til ein fattig skribent som strevar med å overleve i ein storby som verkar kald og framand. Hovudpersonen ønskjer ikkje alltid å tilpasse seg dei vanlege krava i samfunnet. I staden blir han ofte styrt av kjensler, impulsar og det umedvitne sjelelivet. Dette gjer han til ein samansett person som kan vise alt frå generøsitet og mildskap til sinne, stoltheit og desperasjon.
Verka til Hamsun handlar ikkje berre om urolege og splitta menneske. Dei inneheld òg sterke og poetiske naturskildringar. I romanen «Pan» frå 1894 står naturen, kjærleiken og det kompliserte sjelelivet sentralt. Naturen blir nærmast levande og speglar ofte kjenslene til hovudpersonen.
Kjærleik er òg eit viktig tema i fleire av romanane til Hamsun. I «Victoria» frå 1898 skildrar han ein kjærleik som blir hindra av sosiale skilje og forventningar. Hamsun framstiller ofte kjærleiken som sterk, gåtefull og vanskeleg å kontrollere.
Hamsun utvikla ein nyskapande skrivestil der han tok i bruk verkemiddel vi òg kjenner frå lyrikken, som gjentakingar, klang og rytme. Prosaen hans kan derfor ha eit poetisk og musikalsk preg. Han var særleg oppteken av å skildre tankar, kjensler og impulsar slik dei oppstår i menneskesinnet.
På 1910-talet vart samfunnskritikken tydelegare i forfattarskapen hans. I romanane «Børn av Tiden» frå 1913 og «Segelfoss By» frå 1915 kritiserte han utviklingstrekk i det moderne samfunnet. Han var skeptisk til materialisme, handel, industrialisering og eit samfunn der pengar og økonomisk framgang fekk stadig større betydning.
I 1917 gav Hamsun ut romanen «Markens grøde». Romanen handlar om livet på landet og om mennesket sitt forhold til naturen og jorda. Hamsun framstiller det enkle og arbeidsame livet nær naturen som ein kontrast til det moderne bylivet. Romanen vart ein stor suksess, og Hamsun fekk Nobelprisen i litteratur i 1920, mellom anna på grunn av dette verket.
«Sult» handlar om ein namnlaus skribent sin kamp for å overleve i Kristiania, som i dag heiter Oslo. Romanen byggjer delvis på erfaringar Hamsun sjølv hadde med fattigdom og svolt. Gjennom hovudpersonen utforskar romanen både den fysiske svolten og ei djupare lengsel etter kontakt, anerkjenning, kjærleik og kunstnarisk meistring.
«Victoria» er ei anna sentral bok i forfattarskapen til Hamsun. Romanen fortel om kjærleiken mellom Johannes, sonen til ein møllar, og Victoria, dottera på ein herregard. Dei har sterke kjensler for kvarandre, men forskjellane i sosial bakgrunn og forventningane frå familiane gjer forholdet vanskeleg. Romanen viser korleis samfunnsklasse, stoltheit og forventningar kan stå i vegen for kjærleiken.
Gjennom forfattarskapen sin utforska Hamsun menneskesinnet, kjærleiken, naturen og det moderne samfunnet på ein nyskapande måte. Evna hans til å skildre det indre livet til mennesket og bruke eit poetisk og rytmisk språk har gjort han til ein sentral forfattar i norsk litteraturhistorie.
5 SPØRSMÅL
Nyrealismen
Læringsmål
1. Nyrealismen (omlag 1905-1930)
2. Bakgrunn og utvikling
3. Kjenneteikn
4. Grunnen til namnet "etisk realisme"
5. Viktigheita av nyrealismen
6. Ettermæle og innverknad
DISKUTER
Nyrealismen, som òg blir kalla etisk realisme, er ein viktig periode i norsk litteraturhistorie. Perioden strekkjer seg frå om lag 1905 til 1930. For å forstå kva nyrealismen handlar om, er det nyttig å sjå litt på bakgrunnen.
På 1870- og 1880-talet stod realismen sterkt i norsk litteratur. Forfattarane skreiv om det verkelege livet, om samfunnet og menneska i det, på ein måte som skulle vere så truverdig som mogleg.
Nyrealistane tok med seg mykje av denne tankegangen, men dei gav han ein ny retning. Dei heldt fram med å skildre livet og samfunnet realistisk, men la større vekt på dei moralske vala til enkeltmennesket. Derfor blir nyrealismen òg kalla etisk realisme.
I staden for berre å peike på det som var gale i samfunnet, var nyrealistane opptekne av korleis menneske handterte etiske dilemma og vanskelege val i kvardagen. Dei utforska det indre livet til personane og viste korleis moralske val kunne få konsekvensar både for den enkelte og for menneska rundt.
Det som gjer nyrealismen spesiell, er altså kombinasjonen av realistiske skildringar og etiske problemstillingar. Litteraturen får lesaren til å tenkje over eigne verdiar, val og handlingar. Gjennom forteljingar om vanlege menneske som står overfor vanskelege avgjerder, viser nyrealistane at vala våre kan få stor betydning.
Nyrealismen var dermed ikkje berre ei vidareføring av den eldre realismen. Han gav større plass til mennesket sitt indre liv, samvit og moralske ansvar. Perioden gir oss eit innblikk i korleis forfattarar på byrjinga av 1900-talet utforska forholdet mellom individet og samfunnet, og mellom personlege val og ansvar.
5 SPØRSMÅL
Sigrid Undset
Læringsmål
1. Bakgrunn
2. Forfattarskap og verk
3. Inspirasjonskjelder
4. Tema i verka
5. Litterære stilartar
6. Prisar og utmerkelsar
7. Samfunnsengasjement og debatt
8. Konfliktar og kritikk
9. Motstand mot fascisme
DISKUTER
Sigrid Undset er ein av dei mest kjende norske forfattarane, både i Noreg og internasjonalt. Ho hadde eit omfattande forfattarskap som omfattar romanar, noveller, essay, helgenforteljingar og sjølvbiografiske tekstar. Undset er særleg kjend for dei sterke skildringane sine av mellomalderen i Norden. I 1928 fekk ho Nobelprisen i litteratur for den historiske diktinga si.
Eit av dei mest kjende verka hennar er trilogien «Kristin Lavransdatter», som tek lesaren med tilbake til Noreg på 1300-talet. Gjennom romanane får vi innblikk i livet, religionen, samfunnet og kvardagen i mellomalderen. Samtidig utforskar Undset tema som kjærleik, plikt, tru, ansvar og kvinneliv.
Undset henta inspirasjon frå mange kjelder, mellom anna norrøne sagatekstar, mellomalderlitteratur, folkeviser og europeisk litteratur. Den store interessa hennar for historie og mellomalderkultur var viktig for dei detaljerte og truverdige historiske skildringane i romanane hennar.
Undset skreiv òg om samtida si. I dei tidlege romanane og novellene utforska ho mellom anna kvinners livsvilkår, kjærleik, ekteskap og forventningane samfunnet stilte til kvinner. Romanen «Jenny» frå 1911 skapte mykje debatt og tok opp spørsmål om kjærleik, seksualitet, sjølvstende og rolla til kvinna i det moderne samfunnet.
Ho var ein aktiv samfunnsdebattant med sterke meiningar om religion, moral, familie og samfunn. Synet hennar på kvinner og kvinnesak var samansett og har vore mykje diskutert. Ho vart i periodar kritisert for å vere konservativ, men seinare forsking har gitt eit meir nyansert bilete av synspunkta hennar.
Sigrid Undset vart fødd i Kalundborg i Danmark i 1882, men voks opp i Kristiania, som i dag heiter Oslo. Faren hennar var arkeolog, og interessa hans for historie fekk stor betydning for henne. Delar av barndommen og oppveksten skildra ho seinare i sjølvbiografiske tekstar.
I 1924 konverterte Undset til katolisismen. Den katolske trua fekk stor betydning for livet hennar og prega mykje av den seinare litteraturen. Ho skreiv mellom anna om kristendom, helgenar, tru, skuld og moralsk ansvar.
Undset var òg ein tydeleg motstandar av nazismen. Under andre verdskrigen måtte ho flykte frå Noreg og budde ei tid i USA. Der arbeidde ho aktivt for den norske motstandskampen og for frigjeringa av Noreg. Etter krigen vende ho tilbake til heimlandet.
Frå 1936 til 1940 var Sigrid Undset formann i Den norske Forfatterforening. I 1947 vart ho tildelt storkorset av St. Olavs Orden for den litterære innsatsen sin og arbeidet for Noreg under krigen. Ho døydde på Lillehammer i 1949.
Sigrid Undset har fått ein varig plass i norsk litteraturhistorie. Gjennom både historiske romanar og samtidsskildringar utforska ho menneskelege konfliktar, kjærleik, tru, ansvar og samfunn. Verka hennar blir framleis lesne og diskuterte både i Noreg og internasjonalt.
5 SPØRSMÅL
Undset sin litteratur
Læringsmål
1. Kort om Sigrid Undset
2. Om romanverket Kristin Lavransdatter
3. Hovudinnhald i trilogien
4. Tematikk og litterær stil
5. Betydning og ettermæle
6. Jenny
DISKUTER
Sigrid Undset (1882–1949) var ein av dei mest markante norske forfattarane på 1900-talet. Ho voks opp i ein intellektuell heim med stor interesse for historie og litteratur. Faren hennar, arkeologen Ingvald Undset, påverka henne sterkt i barndommen, og interessa for mellomalderen vart seinare ein viktig del av forfattarskapen hennar. Undset byrja forfattarkarrieren med samtidsromanar, men det var særleg med dei historiske romanane ho vart internasjonalt kjend. Det mest kjende verket hennar er trilogien «Kristin Lavransdatter».
«Kristin Lavransdatter» kom ut mellom 1920 og 1922 og består av bøkene «Kransen», «Husfrue» og «Korset». Forteljinga følgjer Kristin frå barndommen på Jørundgard i Gudbrandsdalen, gjennom ungdom, ekteskap og vaksenliv og heilt fram til døden. Handlinga går føre seg i Noreg i første halvdel av 1300-talet, og romanverket skildrar både det indre livet til hovudpersonen og samfunnet ho lever i.
I «Kransen» møter vi den unge Kristin, som veks opp som dotter til den fromme og heiderlege Lavrans Bjørgulfsson. Kristin er i utgangspunktet lydig og sterkt prega av religionen og moralen ho har vakse opp med. Ho kjem likevel i ein djup indre konflikt når ho forelskar seg i den stolte og uregjerlege Erlend Nikulaussøn. Kjærleiken til Erlend fører henne på kollisjonskurs med familien, forventningane frå samfunnet og den kristne trua ho er oppdradd i. Ho bryt trulovinga med ein annan mann og gifter seg til slutt med Erlend.
«Husfrue» handlar om livet til Kristin som gift kvinne og mor. Ho bur saman med Erlend på garden Husaby i Trøndelag. Ekteskapet deira er prega av sterk kjærleik, men òg av frustrasjon, konflikt og stort ansvar. Kristin slit med skuldkjensle og prøver å finne forsoning med Gud og seg sjølv. Romanen skildrar òg politiske konfliktar, maktspel og samfunnsforhold i Noreg på 1300-talet. Samtidig blir Kristin ein stadig meir samansett person. Ho er både sterk og sårbar, kjærleg og sta, pliktoppfyllande og sjølvstendig.
I det siste bindet, «Korset», får dei politiske handlingane til Erlend alvorlege konsekvensar. Kristin må i stadig større grad ta ansvar for familien, og livet hennar blir prega av tap, ansvar og forsoning. Mot slutten av livet søkjer ho til eit kloster, og under svartedauden hjelper ho dei sjuke. Ho døyr sjølv under epidemien. Tittelen «Korset» kan vise til dei mange byrdene Kristin ber gjennom livet: skuldkjensla, trua, ansvaret og kampen mellom eigne ønske og det ho meiner er rett.
Romanverket gir eit rikt bilete av livet i mellomalderen, men handlar samtidig om tidlause menneskelege spørsmål. Undset kombinerer stor historisk kunnskap med levande og detaljerte skildringar. Ho skriv både om samfunnsstrukturar, religion og politiske konfliktar og om kjærleik, familie, arbeid, skuld og ansvar.
I Kristin skapte Undset ein av dei mest komplekse kvinnefigurane i norsk litteratur. Kristin står heile livet i spennet mellom kjensler og plikt, tru og tvil, kjærleik og ansvar. Ho tek eigne val, men må òg leve med konsekvensane av dei.
Sigrid Undset konverterte til katolisismen i 1924. Den katolske trua fekk stor betydning for livet og den seinare forfattarskapen hennar. Samtidig vart «Kristin Lavransdatter» skriven før konverteringa, sjølv om kristen tru, skuld og forsoning står sentralt i romanverket.
I 1928 fekk Undset Nobelprisen i litteratur for dei sterke skildringane sine av livet i Norden i mellomalderen. «Kristin Lavransdatter» har sidan fått ein sentral plass i norsk litteraturhistorie og blir framleis lesen, diskutert og analysert både i skulen og i litterære miljø.
5 SPØRSMÅL
Oskar Braaten
Læringsmål
1. Bakgrunn
2. Forfattarskapen
3. Tematikk
4. Gjennombrot og påverknad
5. Bidrag som bladmann
6. Viktige verk
7. Analyse av "En hjemkomst"
DISKUTER
En hjemkomst
Oskar Braaten var ein norsk forfattar og dramatikar som er særleg kjend for skildringane sine av livet til arbeidarklassen på austkanten i Kristiania, som i dag heiter Oslo. Han vart fødd i Kristiania i 1881 og voks opp på Sagene, eit område prega av fabrikkar og arbeidarmiljø. Denne oppveksten gav han førstehandskjennskap til miljøa og menneska han seinare skildra i litteraturen sin.
Etter folkeskulen arbeidde Braaten først som ærendsgut og seinare hos ein bokhandlar og antikvar. Etter kvart bestemte han seg for å satse på skrivinga og vart forfattar på heiltid. Han skreiv lenge på nynorsk og vart ein viktig deltakar i målstriden. Seinare gjekk han over til eit meir dialektprega bokmål.
Forfattarskapen til Braaten omfattar meir enn 30 bøker, fordelte på romanar, noveller, forteljingar og skodespel. Han skildra særleg levekåra til fabrikkarbeidarane på austkanten. Gjennom realistiske miljøskildringar og levande dialog viste han fram fattigdom, alkoholproblem, sosial ulikskap og draumen om eit betre liv. Samtidig skildra han personane sine med varme, forståing og medkjensle.
Braaten fekk det store gjennombrotet sitt med dramaet «Ungen» i 1911. Stykket handlar mellom anna om ugifte mødrer, barnlause kvinner og arbeidarjenter som kjempar for å få behalde barna sine. Verket skildrar eit miljø der fattigdom og sosiale forhold kan få store konsekvensar for enkeltmennesket.
Andre kjende verk er «Kring fabrikken» frå 1910 og «Den store barnedåpen» frå 1925. Gjennom desse verka etablerte Braaten seg som ein av dei viktigaste litterære skildrarane av arbeidarmiljøet i Oslo på byrjinga av 1900-talet.
Braaten var òg sterkt engasjert i teaterlivet. Han arbeidde i mange år ved Det Norske Teatret, først som konsulent og seinare som teatersjef. Gjennom dette arbeidet gjorde han ein viktig innsats for nynorsk dramatikk og norsk teater.
Som bladmann og redaksjonsmedarbeidar deltok Braaten òg aktivt i det litterære og kulturelle livet i samtida. Forfattarskapen hans var ikkje først og fremst politisk, men gjennom skildringane av fattigdom og sosial ulikskap kjem det fram ein tydeleg kritikk av urettferdige samfunnsforhold.
Oskar Braaten fekk stor betydning for norsk litteratur- og teaterhistorie. Gjennom verka sine gav han ei stemme til menneske og miljø som tidlegare hadde fått liten plass i litteraturen. Skildringane hans av arbeidarlivet på austkanten gir framleis verdifull innsikt i norsk samfunns- og kulturhistorie.
5 SPØRSMÅL
Kulturdebatten på 1930-talet
Læringsmål
1. Kulturdebatten på 1930-talet
2. Dei to frontane
3. Kjerneforskjellane
4. Konsekvensar av debatten
DISKUTER
På 1930-talet gjekk det føre seg ein omfattande kulturdebatt i Noreg. Debatten handla mellom anna om seksualmoral, barneoppseding, religion og kva rolle kristendommen skulle ha i samfunnet. Dette var ei tid med store samfunnsendringar, og det var sterke motsetningar mellom ulike syn på korleis samfunnet burde utvikle seg. To grupper som ofte stod mot kvarandre i denne debatten, var dei kulturradikale og dei kulturkonservative.
Dei kulturradikale var mellom anna påverka av tankane til den austerrikske legen og psykoanalytikaren Sigmund Freud. Freud meinte at mennesket ikkje berre blir styrt av fornufta, men òg av umedvitne kjensler, ønske og drifter. Han meinte at sterk undertrykking av slike impulsar kunne skape indre konfliktar og psykiske problem.
Desse tankane påverka fleire kulturradikale forfattarar og samfunnsdebattantar. Dei ønskte eit friare samfunn og utfordra tradisjonelle oppfatningar om seksualitet, ekteskap, religion og oppseding. Dei meinte mellom anna at samfunnet burde vere meir ope når det gjaldt seksualitet, og at barn burde få større fridom til å utvikle seg utan for streng autoritet og tvang.
På den andre sida stod dei kulturkonservative. Dei ønskte i større grad å ta vare på tradisjonelle verdiar og normer, særleg dei som var knytte til kristendommen. Dei meinte at kristen moral, familien og faste normer var viktige for å skape eit stabilt og trygt samfunn.
Mange kulturkonservative var kritiske til dei nye ideane om seksualitet og oppseding. Dei frykta at for stor fridom kunne svekkje familien, moralen og dei verdiane samfunnet bygde på. Religionen vart derfor sett på som ein viktig del av både oppsedinga og samfunnslivet.
Kulturdebatten på 1930-talet var prega av sterke meiningar og harde motsetningar. Han handla ikkje berre om seksualmoral, barneoppseding og religion, men òg om kva slags samfunn Noreg skulle utvikle seg til. Skulle ein halde fast ved tradisjonelle verdiar, eller skulle ein opne for nye tankar om fridom, individ og menneskeleg utvikling?
Debatten spegla dermed større endringar i samfunnet og viser korleis litteratur, psykologi, religion og politikk kunne bli ein del av den same kulturkampen.
5 SPØRSMÅL
Krigslitteratur
Læringsmål
1. Kamplyrikk frå 1930 til 1945
2. Kjenneteikn ved kamplyrikk
3. Sentrale diktarar innan kamplyrikk
4. Spreiing og betyding av kamplyrikk
5. Betydinga av kamplyrikk i dag
DISKUTER
Du må ikke sove
Aust-Vågøy
Kamplyrikk frå perioden 1930 til 1945 er ein viktig del av norsk litteraturhistorie. Denne typen lyrikk spela ei sentral rolle i samfunnet før og under andre verdskrigen. Kamplyrikk kan forståast som dikt og songar som vart skrivne for å uttrykkje motstand, engasjement og håp i ei vanskeleg tid. Verka skulle inspirere og samle folk i kampen mot urett, undertrykking, nazisme og okkupasjon.
Kamplyrikken har fleire typiske kjenneteikn. Han er ofte skriven i ei tradisjonell form med faste rim, tydeleg rytme og gjentakingar. Dette gjorde dikta lette å hugse og framføre. Det var særleg viktig under krigen, då mange dikt vart spreidde i løyndom. Det kunne vere farleg å eige eller dele tekstar som kritiserte okkupasjonsmakta, og dikt som kunne lærast utanåt, vart derfor eit viktig middel i motstandskampen.
Bodskapen er òg eit sentralt trekk ved kamplyrikken. Dikta handlar ofte om samhald, mot, fridom og fellesskap. Dei oppmodar menneske til å stå imot undertrykking og ikkje gi etter for frykt eller likegyldigheit. Kampen handlar ikkje berre om fysisk motstand, men òg om å halde fast på menneskeverd, fridom og rettferd.
Fleire norske diktarar skreiv kamplyrikk i denne perioden. Arnulf Øverland var ein av dei mest markante stemmene. Han åtvara tidleg mot nazismen, særleg i diktet «Du må ikke sove» frå 1936. Diktet er eit sterkt varsko mot undertrykking og mot å vere passiv når andre menneske blir utsette for urett.
Inger Hagerup skreiv òg fleire dikt som vart viktige under krigen. Eit kjent døme er «Aust-Vågøy. Mars 1941», som skildrar brutaliteten til okkupasjonsmakta og uttrykkjer både sorg, sinne og motstandsvilje.
Også andre forfattarar skreiv dikt og tekstar som uttrykte motstand mot nazismen og okkupasjonen. Nokre brukte ironi, symbol og skjulte bodskap for å kunne kritisere styresmaktene utan å bli oppdaga. Slik kunne litteraturen bli eit våpen i kampen mot undertrykking.
Under krigen vart mange av desse dikta spreidde illegalt. Dei kunne bli kopierte for hand, skrivne på maskin eller trykte i illegale aviser og blad. Dei som spreidde slikt materiale, tok stor risiko. Kamplyrikken vart derfor meir enn berre litteratur – han vart òg eit symbol på motstand og håp.
Kamplyrikken frå 1930- og 1940-åra viser kor stor kraft ord og litteratur kan ha. Dikta minner oss om kor viktig det kan vere å stå saman mot urett og undertrykking, og kor mykje modige stemmer kan bety i vanskelege tider. I dag kan desse tekstane både lesast som historiske dokument og som litterære uttrykk for fridom, mot og menneskeverd.
5 SPØRSMÅL
Etterkrigslitteratur
Læringsmål
1. Etterkrigstida og litteraturen
2. Hovudtrekk ved etterkrigslitteraturen
3. Viktige forfattarar og deira verk
4. Debattar om ytringsfridom
5. Seksualitet som tabu
6. Etterkrigslitteraturen si tyding
DISKUTER
Etter andre verdskrigen gjekk verda gjennom store forandringar. I Noreg, som i mange andre land, opplevde folk ei tid prega av både håp og uro. Dette førte òg til endringar i litteraturen. Forfattarar byrja å skrive verk som utforska og utfordra samfunnet på nye måtar. Desse verka blir ofte kalla etterkrigslitteratur, og dei speglar korleis menneske prøvde å forstå og forme verda dei levde i etter krigen.
Eit viktig trekk ved mykje av etterkrigslitteraturen er samfunnskritikken. Forfattarane brukte forteljingar til å peike på problem som maktmisbruk, sosial ulikskap og undertrykking. Romanane kunne til dømes skildre korleis menneske med makt utnytta dei svakare, eller korleis enkeltmenneske kjempa mot urettferdige system og forventningar.
Fleire norske forfattarar gjorde seg merkte i etterkrigstida. Torborg Nedreaas skildra samfunnsproblem, klasseskilje og kvinneliv med stor innsikt. I romanen «Av måneskinn gror det ingenting» frå 1947 tek ho mellom anna opp kjærleik, seksualitet, abort og sosial skam. Ho viste korleis enkeltmenneske kunne bli sterkt påverka av normene og forventningane i samfunnet.
På 1950- og 1960-talet vart det òg ført mange debattar om ytringsfridom. Ytringsfridom handlar om retten til å uttrykkje meiningar og idear offentleg, men diskusjonen dreidde seg òg om kvar grensene skulle gå. Kunne ein forfattar skrive om kva som helst, eller fanst det innhald som burde forbjudast?
Seksualitet vart eit av dei mest omdiskuterte temaa. Nokre forfattarar skreiv ope og detaljert om seksuelle erfaringar, noko som utfordra normene i samtida. Dette førte til store debattar og fleire rettssaker der bøker vart vurderte opp mot lovene om usedeleg innhald.
Agnar Mykle vart ein sentral person i denne debatten. Romanen «Sangen om den røde rubin» frå 1956 skildra seksualitet på ein måte mange oppfatta som svært dristig. Boka vart trekt inn i ei omfattande rettssak om grensene for kunstnarisk fridom og kva litteraturen kunne tillate seg å skildre. Saka vart viktig i den norske debatten om sensur, moral og ytringsfridom.
Jens Bjørneboe var òg ei sterk og frittalande røyst i etterkrigstida. I romanen «Jonas» frå 1955 kritiserte han mellom anna skulesystemet og måten elevar kunne bli behandla på. Seinare skapte romanen «Uten en tråd» frå 1966 stor strid på grunn av dei eksplisitte skildringane av seksualitet. Bjørneboe utfordra både sensur, autoritetar og etablerte samfunnsnormer.
Debattane og rettssakene i etterkrigstida vart viktige fordi dei utfordra grensene for kva som kunne skrivast og seiast offentleg i Noreg. Dei bidrog til større diskusjon om kunstnarisk fridom, moral, seksualitet og sensur.
Etterkrigslitteraturen viser dermed korleis litteratur kan vere meir enn berre forteljingar. Ho kan òg vere ein måte å undersøkje, kritisere og utfordre samfunnet på. Gjennom litteraturen kunne forfattarane setje søkjelys på tema som mange tidlegare hadde vore forsiktige med å snakke om.
5 SPØRSMÅL
Sosialrealisme
Læringsmål
1. Sosialrealisme
2. Sentrale forfattarar
3. Litteraturen som verktøy for endring
DISKUTER
På 1970-talet skjedde det mykje i norsk litteratur. Perioden var prega av sterkt politisk engasjement blant mange forfattarar, og dette førte til framveksten av ein litteratur som ofte blir kalla sosialrealisme. Sosialrealismen hadde røter i den realistiske tradisjonen, der målet var å skildre røynda på ein truverdig og gjenkjenneleg måte. Det som særleg kjenneteikna sosialrealismen, var interessa for samfunnsproblem, klassekamp og politiske konfliktar. Nokre forfattarar blanda òg dokumentarisk stoff med fiksjon og hadde ein tydeleg politisk bodskap.
Fleire av forfattarane som skreiv sosialrealistisk litteratur, var knytte til den politiske venstresida, og nokre var medlemmer av Arbeidernes kommunistparti (marxist-leninistene), AKP (m-l). Dei såg litteraturen som eit middel til å påverke samfunnet og formidle politiske idear. Mange av tekstane tok utgangspunkt i faktiske samfunnsforhold, arbeidsliv og politiske konfliktar. Litteraturen kunne derfor gi lesaren både eit bilete av samtida og forfattaren si tolking av henne.
Nokre sentrale forfattarar i denne perioden var Tor Obrestad og Dag Solstad. Tor Obrestad debuterte på 1960-talet, men vart ein viktig del av den politisk engasjerte litteraturen på 1970-talet. Han skreiv romanar, dikt og biografiar, ofte med eit tydeleg samfunnskritisk preg.
Dag Solstad vart òg ein sentral forfattar på 1970-talet. I fleire romanar skildra han arbeidarklassen, politisk aktivisme og samfunnsendringar. Forfattarskapen hans utvikla seg seinare i andre retningar, men 1970-talsromanane hans er tett knytte til den politiske litteraturen i perioden.
Eit anna viktig trekk ved 1970-talet var framveksten av feministisk litteratur. Dette var ei tid med store endringar i synet på kjønn og kjønnsroller. Kvinner kjempa for større økonomisk og sosial sjølvstende, fleire tok høgare utdanning, og spørsmål om likestilling, arbeidsliv og sjølvbestemt abort stod sentralt i samfunnsdebatten.
Den feministiske litteraturen tok opp mange av desse temaa. Forfattarane skildra kvinners erfaringar og sette søkjelys på forskjellsbehandling, makt og tradisjonelle kjønnsroller. Litteraturen vart dermed ein viktig arena for debatt om kvinner sine rettar og plass i samfunnet.
Ein sentral forfattar innanfor feministisk litteratur var Gerd Brantenberg. Ho er særleg kjend for romanen «Egalias døtre» frå 1977. Romanen skildrar eit opp-ned-samfunn der dei tradisjonelle kjønnsrollene er snudde. Gjennom humor, satire og ironi utfordrar Brantenberg etablerte førestillingar om kjønn, språk og makt.
Sosialrealismen og den feministiske litteraturen på 1970-talet speglar ei tid då mange forfattarar ønskte å bruke litteraturen til meir enn berre underhaldning. Dei ville òg påverke samfunnet, skape debatt og rette merksemda mot politiske og sosiale problem. På denne måten vart litteraturen ein viktig del av den offentlege samtalen på 1970-talet.
5 SPØRSMÅL
Ytring
Læringsmål
1. Setningar
2. Setningsfragment
3. Om ytringar
DISKUTER
Ei ytring er noko vi seier eller skriv for å formidle ein tanke, ei meining, ei kjensle eller ein bodskap. Ei ytring kan vere kort eller lang og kan bestå av ei heil setning eller berre nokre få ord.
Det finst to hovudtypar ytringar: setningar og setningsfragment.
Ei setning er ei ytring som inneheld eit finitt verbal. Eit finitt verbal er eit verb som er bøygd i tid, til dømes presens eller preteritum. I mange setningar finn vi òg eit subjekt, altså den eller det som utfører handlinga eller som setninga handlar om.
Eit døme er: «Hunden spring.» Her er «hunden» subjektet, medan «spring» er det finitte verbalet i presens.
I imperativsetningar er subjektet ofte ikkje uttrykt. Når vi seier «Sit!», forstår vi at det er den vi snakkar til, altså «du», som skal sitje. Subjektet er derfor underforstått.
Setningsfragment er ytringar som ikkje er fullstendige setningar. Dei manglar som regel eit finitt verbal eller eit anna nødvendig ledd. Døme på setningsfragment er «På stranda» og «Etter regnet». Desse uttrykka kan gi meining i ein samanheng, men dei står ikkje som fullstendige setningar åleine.
Setningsfragment blir ofte brukte med vilje i mellom anna litteratur, reklame og uformell kommunikasjon. Dei kan skape rytme, spenning eller framheve noko viktig.
Det er nyttig å kunne skilje mellom setningar og setningsfragment. Då blir det lettare å forstå korleis språket er bygd opp, og korleis vi kan variere måten vi uttrykkjer oss på.
5 SPØRSMÅL
Setningar
Læringsmål
1. Kva er ei setning?
2. Finnite verb
3. Unntak
4. Hovudtypar av setningar
5. Heilsetningar
6. Spørjesetningar
7. Leddsetningar
8. Setningsrest
9. Innhald i heilsetningar
10. Typar leddsetningar
11. Substantiviske leddsetningar
12. Adverbiale leddsetningar
13. "Som"-setningar
14. Oversetning
DISKUTER
Setningar er grunnleggjande i både skriftleg og munnleg kommunikasjon. Ei setning formidlar ein tanke, ein bodskap eller ei ytring og inneheld eit finitt verbal. Eit finitt verbal er eit verb som er bøygd, til dømes i presens eller preteritum. I dei fleste setningar finn vi òg eit subjekt.
Eit døme er: «Hunden spring.» Her er «hunden» subjektet, medan «spring» er det finitte verbalet. I imperativsetningar er subjektet vanlegvis ikkje uttrykt fordi det er underforstått. I setninga «Kom her!» forstår vi at det er «du» som skal kome.
Vi skil mellom heilsetningar og leddsetningar. Ei heilsetning kan stå åleine som ei sjølvstendig ytring. Ho kan bestå av berre ei hovudsetning eller av ei hovudsetning med éi eller fleire leddsetningar.
Det finst fleire typar heilsetningar. Forteljande setningar formidlar informasjon eller påstandar, som i «Eg går heim». Spørjesetningar stiller spørsmål, anten som ja/nei-spørsmål, til dømes «Kjem du?», eller med spørjeord, som i «Kvar bur du?». Imperativsetningar uttrykkjer ordre, råd eller oppmodingar, som i «Vent her!».
Leddsetningar kan ikkje stå åleine som fullstendige ytringar. Dei er ein del av ei større setning og kan ha ulike funksjonar. Ei leddsetning kan til dømes fungere som subjekt, objekt eller adverbial.
Eit døme er: «Eg veit at ho kjem.» Her er «at ho kjem» ei leddsetning som fungerer som objekt til verbet «veit».
Når vi tek leddsetninga ut av ei heilsetning, kan den delen som står att, kallast setningsresten. Dette kan vere nyttig når vi analyserer korleis ei setning er bygd opp
5 SPØRSMÅL
Frasar
Læringsmål
1. Definisjon av ein frase
2. Namngjeving av frasar
3. Typar frasar
DISKUTER
Ei frase er ei språkleg eining som består av eitt eller fleire ord som høyrer saman og fungerer som eitt ledd i ei setning. Frasen har eit hovudord, og det er ordklassen til hovudordet som avgjer kva type frase det er.
Eit enkelt substantiv som «bok» kan til dømes byggjast ut til frasen «den spennande boka på bordet». Her er «boka» hovudordet, medan dei andre orda gir meir informasjon om boka. Heile uttrykket kan fungere som eitt setningsledd.
Vi kan dele frasar inn i ulike typar etter kva ordklasse hovudordet høyrer til:
Substantivfrasar
Dette er frasar der hovudordet er eit substantiv. Eit døme er «den gamle boka». Her er «boka» hovudordet, medan «den gamle» gir meir informasjon om boka. Ein substantivfrase kan til dømes fungere som subjekt eller objekt i ei setning.
Pronomenfrasar
Dette er frasar der hovudordet er eit pronomen. Eit døme kan vere «vi alle» eller «dei der». Slike frasar kan ha mange av dei same funksjonane i setninga som eit enkelt pronomen.
Adjektivfrasar
I ein adjektivfrase er hovudordet eit adjektiv. Eit døme er «veldig interessant». Her er «interessant» hovudordet, medan «veldig» forsterkar adjektivet. Adjektivfrasar blir ofte brukte til å skildre eigenskapar ved personar, ting eller forhold.
Preposisjonsfrasar
I ein preposisjonsfrase er hovudordet ein preposisjon. Eit døme er «på bordet». Her er «på» hovudordet, medan «bordet» er utfyllinga til preposisjonen. Preposisjonsfrasar kan mellom anna fortelje om stad, tid, retning, årsak eller andre forhold.
Frasar gjer det mogleg å byggje ut setningar og gi meir detaljert informasjon. Ved å bruke ulike typar frasar kan vi uttrykkje oss meir presist, variert og nyansert.
5 SPØRSMÅL