VURDERINGSPLAN
TEMASPØRSMÅL
LÆRINGSPLAN
Film og reklame er ein viktig del av vår kvardag og påverkar oss på mange måtar. Den rettar seg spesielt mot barn og ungdom gjennom skjult reklame og bruk av populære kulturfigurar som heltar eller antiheltar. Propaganda kan bli brukt til å forme meiningar, medan lyd og bilete, inkludert fargar, rørsler, og musikk, skapar ei stemning som fengjer. Retorikk og ulike verkemiddel i reklamen, som bruk av utropsteikn og visuelle bilete, påverkar kjenslene og avgjerdene våre. I reklame om kropp og ideal, vert ofte urealistiske kroppsbilete presentert, noko som kan påverke sjølvbiletet til unge. Å lage effektiv reklame krev forståing av desse elementa, og dessutan kunnskap om språklege verkemiddel som forkortingar, orddeling, og bruk av prosent og promille for å formidle informasjon presist og overtydande.
Reklame
Læringsmål
1. Kva er reklame?
2. Formålet med reklame
3. Målet med reklame
4. Kanalar for reklame
5. Typar av produkt og renester som reklamerasa
6. Effekten av marknadsføring
7. Særskilde typar reklame
8. Målgruppe for reklame
9. Viktigheita av å vere kritisk til reklame
DISKUTER
Reklame er ei form for betalt kommunikasjon der ein avsendar formidlar ein bodskap om eit produkt, ei teneste eller ein idé til folk. Avsendaren kan vere ei bedrift, ein organisasjon eller ein enkeltperson som ønskjer å selje noko eller påverke tankane og handlingane våre på ein bestemt måte.
Hovudmålet med reklame er å vekkje merksemda vår, skape interesse, informere oss om noko og til slutt prøve å påverke oss til å gjere noko. Oftast handlar det om å få oss til å kjøpe eit bestemt produkt eller bruke ei bestemt teneste. Når vi til dømes ser ein reklame for ein ny mobiltelefon, er målet gjerne å få oss interesserte i å kjøpe akkurat denne telefonen framfor andre merke eller modellar.
Reklame kan dukke opp i mange ulike former og gjennom forskjellige kanalar. Vanlege reklamekanalar er aviser, vekeblad, plakatar, tv, kino og internett. Med framveksten av sosiale medium har digitale plattformer òg blitt ein viktig arena for reklame.
I tillegg til å selje fysiske produkt som klede eller elektronikk, blir reklame brukt til å marknadsføre tenester. Dette kan vere alt frå hårklipp og reiser til mobiltenester. Ved å bruke ulike reklameteknikkar prøver avsendarane å overtyde oss om at vi treng akkurat den tenesta dei tilbyr.
Marknadsføring, som reklame er ein del av, kan òg ha som mål å skape, halde ved lag eller endre haldningane og vanane våre. Dette kan skje ved å informere oss om nye produkt, endre måten vi tenkjer om eit produkt på eller prøve å overtyde oss om at eitt val er betre enn eit anna.
Reklame kan òg brukast til å formidle politiske bodskap, livssyn eller haldningskampanjar. Slike former for påverknad har ofte som mål å endre meiningane eller haldningane våre, heller enn å selje eit fysisk produkt. Haldningskampanjar kan til dømes rette merksemda mot sosiale spørsmål, helse eller miljø.
Forbrukarar er personar som kjøper varer og tenester, og dei er målgruppa for mykje reklame. Ved å forstå korleis reklame fungerer og kva føremålet med reklamen er, kan forbrukarar ta meir gjennomtenkte val om kva dei kjøper og kvifor.
I botnen handlar reklame om å kommunisere ein bodskap som kan påverke vala, kjøpevanane og livsstilen vår. Derfor er det viktig å vere kritisk til reklamen vi ser og høyrer, og tenkje over korleis han prøver å påverke oss.
5 SPØRSMÅL
Reklame mot barn og ungdom
Læringsmål
1. Barn og ungdom som målgrupper
2. Faktorar marknadsførarar fokuserer på
3. Press frå reklame
4. Reguleringar og vern
DISKUTER
Reklame retta mot barn og ungdom er eit viktig tema i samfunnet. Barn og unge er attraktive målgrupper for mange produsentar og seljarar fordi dei både bruker eigne pengar og påverkar kva familien kjøper. Samtidig kan barn og ungdom ha mindre erfaring med å forstå korleis reklame prøver å påverke dei. Derfor blir dei rekna som ei særleg sårbar gruppe når det gjeld reklame og marknadsføring.
Reklamebransjen bruker mange ulike kanalar og teknikkar for å nå barn og ungdom. Det kan vere tradisjonell reklame på tv, men òg marknadsføring på sosiale medium, i appar, spel og andre digitale tenester. Marknadsførarane tek ofte omsyn til alder, interesser, kjønn, livsstil og miljø når dei lagar reklame, slik at bodskapen skal treffe målgruppa best mogleg.
Ei av dei største utfordringane med reklame retta mot barn og ungdom er at han kan skape press. Unge kan til dømes kjenne at dei må kjøpe bestemte klede, merkevarer eller produkt for å passe inn i ei gruppe. Reklame kan òg påverke korleis dei ser på utsjånad, identitet og kva som blir rekna som populært eller vellukka.
Slik påverknad kan få konsekvensar for sjølvbiletet og trivselen til barn og ungdom. Dersom reklamen stadig viser ideal som er vanskelege å nå, kan enkelte kjenne seg utilstrekkelege eller oppleve eit press om å endre seg sjølve.
I Noreg finst det reglar som skal verne barn og ungdom mot uheldig påverknad frå reklame og marknadsføring. Skulen har òg eit ansvar for å skjerme elevane mot reklame som kan verke skadeleg eller skape uønskt kommersielt press. Dette gjeld både på skuleområdet og i samband med aktivitetar som skulen står ansvarleg for.
Slike reglar er viktige fordi barn og ungdom skal kunne utvikle seg utan unødvendig kommersielt press. Foreldre, føresette og lærarar har òg ei viktig rolle i å hjelpe unge med å forstå korleis reklame fungerer.
Ved å lære barn og ungdom å vere kritiske til reklame kan vi gjere dei betre rusta til å vurdere bodskapen dei møter. Dei kan då spørje seg kven som står bak reklamen, kva avsendaren ønskjer å oppnå, og kva verkemiddel som blir brukte for å påverke dei.
5 SPØRSMÅL
Skjult reklame
Læringsmål
1. Reklame
2. Marknadslova
3. Forbrukarombodet
4. Skjult reklame
5. Kritisk tenking
DISKUTER
Skjult reklame er marknadsføring som ikkje med ein gong blir oppfatta som reklame av mottakaren. Dette skjer ofte fordi reklamen er integrert i innhald som i utgangspunktet ser ut til å ha eit anna formål enn å marknadsføre eit produkt eller ei teneste.
Eit døme er produktplassering i filmar og tv-seriar. Då kan bestemte produkt, merkevarer eller tenester bli synlege som ein del av handlinga. Ein karakter kan til dømes bruke ein bestemt mobiltelefon eller køyre ein bil frå eit bestemt bilmerke. Dersom dette er ein del av ein kommersiell avtale, skal det normalt gå fram at programmet inneheld produktplassering.
Sponsing er ein annan type kommersiell påverknad. Eit idrettslag, eit program eller eit kulturarrangement kan få pengar eller andre verdiar frå ei bedrift, og til gjengjeld blir namnet eller logoen til sponsoren synleg. Sponsing er ikkje nødvendigvis skjult reklame, men det skal vere tydeleg for publikum når innhaldet er sponsa.
Reklame kan òg likne på redaksjonelt innhald. Produkt eller tenester kan til dømes bli presenterte i artiklar, blogginnlegg eller innlegg i sosiale medium på ein måte som gjer det vanskeleg å sjå om innhaldet er reklame. Dersom nokon får betalt eller andre fordelar for å omtale eit produkt, skal innhaldet merkjast tydeleg som reklame eller annonse.
På internett kan vi òg møte betalte plasseringar i søkjemotorar. Desse kan likne vanlege søkeresultat, men er eigentleg annonser. Derfor skal det gå tydeleg fram kva som er betalt innhald.
Marknadsføringslova skal verne forbrukarar mot urimeleg og villeiande marknadsføring. Eit viktig prinsipp er at reklame skal kunne kjennast att som reklame. Forbrukartilsynet fører tilsyn med marknadsføring og kan gripe inn dersom bedrifter eller andre bryt reglane.
Det finst òg eigne reglar for enkelte typar produkt. Til dømes er reklame for tobakk forbode, og det er strenge reglar for reklame for alkohol.
Det er viktig å vere kritisk til innhaldet vi møter, særleg på internett og i sosiale medium. Reklame kan vere laga slik at ho liknar underhaldning, personlege anbefalingar eller vanlege innlegg. Derfor bør vi spørje oss kven som står bak innhaldet, om nokon tener pengar på bodskapen, og om innhaldet eigentleg prøver å påverke oss til å kjøpe eller meine noko.
Ved å utvikle kritisk medieforståing blir det lettare å kjenne att reklame og forstå kva verkemiddel som blir brukte for å påverke oss.
5 SPØRSMÅL
Propaganda
Læringsmål
1. Definisjon av propaganda
2. Hovudmål med propaganda
3. Verkemiddel i propaganda
4. Utfordringar med propaganda
5. Konsekvensar av propaganda
DISKUTER
Propaganda er ei form for kommunikasjon som har som mål å påverke haldningane og oppfatningane til menneske. Han er ofte einsidig og kan bruke overdrivingar, sterke kjensler eller eit utval av informasjon for å få mottakaren til å støtte eit bestemt synspunkt. Propaganda blir ofte knytt til politiske, ideologiske eller religiøse spørsmål.
Hovudmålet med propaganda er å påverke korleis folk tenkjer og kjenner om ei bestemt sak. Informasjonen som blir presentert, kan vere sann, delvis sann eller misvisande, men han blir gjerne vald ut og framstilt på ein måte som støttar bodskapen til avsendaren.
Propaganda kan bruke mange ulike verkemiddel. Gjennom historia har mellom anna monument og storslått arkitektur blitt brukte for å vise makt og styrke. Propaganda kan òg bli spreidd gjennom folkemøte, plakatar, flygeblad, aviser, filmar, talar, teaterframsyningar, karikaturteikningar og digitale medium.
Eit viktig trekk ved propaganda er at det ikkje alltid er lett å skilje henne frå informasjon, reklame eller andre former for påverknad. Avsendaren prøver gjerne å framheve enkelte sider av ei sak og tone ned eller utelate andre. Derfor er det viktig å undersøkje kven som står bak bodskapen, kva avsendaren ønskjer å oppnå, og kva informasjon som eventuelt manglar.
Propaganda bruker ofte verkemiddel som spelar på kjensler som frykt, sinne, stoltheit eller håp. Sterke symbol, slagord, gjentakingar og forenkla framstillingar kan gjere bodskapen lett å hugse og skape sterke reaksjonar hos mottakaren.
Slik påverknad kan føre til at menneske tek til seg bestemte synspunkt utan å undersøkje saka frå fleire sider. Derfor er kritisk tenking viktig når vi møter bodskap som prøver å påverke oss. Vi bør spørje kven avsendaren er, kva føremålet er, kva verkemiddel som blir brukte, og om saka blir framstilt på ein balansert måte.
5 SPØRSMÅL
Lyd og bilete i reklame
Læringsmål
1. Bilete i reklame
2. Påverknaden av bilete
3. Lyd i reklame
4. Bruk av jinglar
5. Effekten av lyd og bilete saman
DISKUTER
Når du ser ein reklame, er det ikkje berre det du ser som påverkar deg, men òg det du høyrer. Reklamemakarar veit godt korleis dei kan bruke lyd og bilete for å gjere eit produkt meir tiltalande. Både visuelle og lydlege verkemiddel blir brukte for å vekkje merksemd, skape kjensler og påverke korleis vi oppfattar produktet.
Bilete er eit svært viktig verkemiddel i reklame. Du har kanskje høyrt uttrykket «eit bilete seier meir enn tusen ord». Bilete fangar merksemda vår raskt, og vi kan tolke mykje informasjon på berre eit augneblink.
Det er likevel viktig å hugse at mange bilete i reklame er nøye redigerte. Element kan vere fjerna eller lagde til, kroppsfasongar kan vere endra, og fargar og andre effektar kan vere forsterka. Målet er ofte å få produktet eller personane i reklamen til å framstå så attraktive som mogleg. Slike bilete kan spele på ønska, draumane og ideala våre.
Lyd er òg ein viktig del av reklame. Musikk og lydeffektar kan påverke korleis vi opplever det vi ser. Komponistar og lyddesignarar arbeider med å skape lyd som vekkjer bestemte kjensler hos oss. Ein roleg melodi kan til dømes skape ei avslappa stemning, medan rask og energisk musikk kan skape spenning og glede.
Ved å endre musikken og lydeffektane kan reklamemakarane endre heile stemninga i ein reklame. Dermed kan lyden òg påverke kva inntrykk vi får av produktet som blir marknadsført.
Ein annan viktig del av lyd i reklame er jinglar. Ein jingle er ein kort musikksnutt som er laga for å vere lett å hugse. Han kan fungere som ein slags kjenningsmelodi for eit produkt eller ei merkevare. Målet er at vi skal knyte melodien til produktet, slik at vi tenkjer på det når vi høyrer musikken igjen.
Neste gong du ser ein reklame, kan du prøve å leggje merke til korleis bilete og lyd blir brukte. Tenk over kva kjensler dei skaper, og korleis dei påverkar inntrykket ditt av produktet. Ved å vere merksam på slike verkemiddel kan du lettare forstå korleis reklame prøver å påverke deg, og ta meir gjennomtenkte val som forbrukar.
5 SPØRSMÅL
Retorikk i reklame
Læringsmål
1. Retorikk: Talekunst
2. Komponentar i retorikk (Aristoteles)
DISKUTER
Å overtyde nokon ved hjelp av språk er ein kunst vi møter kvar einaste dag, anten det er i samtalar, i media eller i reklame. Denne kunsten blir kalla retorikk. Retorikk handlar ikkje berre om å snakke vakkert, men òg om å bruke språk, bilete og lyd for å påverke haldningane og handlingane til mottakaren.
Ein av dei mest kjende tenkjarane innan retorikken er Aristoteles. Han skildra tre viktige måtar å overtyde på: etos, logos og patos. Desse tre appellformene er sentrale for å forstå korleis vi kan overtyde andre, og korleis vi sjølve kan bli påverka.
Etos handlar om truverdet til den som kommuniserer. Når du skal overtyde nokon, er det viktig at mottakaren oppfattar deg som truverdig. Truverd kan kome frå bakgrunn, erfaring, kunnskap eller måten du presenterer deg på. Kjende personar og ekspertar blir ofte brukte i reklame fordi dei kan gi bodskapen større truverd.
Etos kan både styrkjast og svekkjast gjennom måten ein kommuniserer på. Saklege argument, god framferd og eit truverdig kroppsspråk kan vere med på å byggje eit sterkt etos.
Logos handlar om logikk og fornuft i argumentasjonen. Her bruker ein fakta, statistikk, døme og saklege grunngjevingar for å støtte det ein seier. I reklame kan vi til dømes møte påstandar som «9 av 10 vel dette produktet». Slike påstandar prøver å appellere til fornufta vår.
Når ein bruker logos, er det viktig at argumenta heng saman og verkar rimelege. Mottakaren bør kunne forstå kvifor argumenta støttar påstanden som blir framført.
Patos handlar om å appellere til kjenslene til mottakaren. Målet kan vere å vekkje glede, frykt, sinne, medkjensle eller håp. Reklame bruker ofte patos ved å spele på behovet for tryggleik, kjærleik, fellesskap eller det å høyre til.
Språklege verkemiddel, som positivt og negativt ladde ord, kan forsterke kjenslene hos mottakaren. Bilete, illustrasjonar, musikk og lydeffektar kan òg bidra til å gjere den kjenslemessige verknaden sterkare.
Å overtyde nokon handlar ikkje berre om å velje dei rette orda. Det handlar òg om å bruke etos, logos og patos på ein måte som passar til mottakaren og situasjonen. Ved å forstå desse appellformene blir det lettare både å overtyde andre og å gjennomskode korleis andre prøver å påverke oss.
5 SPØRSMÅL
Verkemiddel i reklame
Læringsmål
1. Appellativ språkbruk
2. Gode hjelparar
3. Språkbruk
4. Argumentasjonstypar i reklame
5. Ordval og slagord
DISKUTER
I reklame og kampanjar er målet ofte å påverke mottakaren til å gjere noko. Det kan til dømes vere å kjøpe eit produkt, bruke ei teneste eller endre ei haldning. For å nå dette målet bruker reklamemakarar ulike språklege verkemiddel. Desse kan appellere til fornufta, kjenslene og tilliten til mottakaren.
Eit viktig verkemiddel er appellativ språkbruk. Det vil seie at språket vender seg direkte til mottakaren og prøver å få han eller henne til å handle. Dette kan skje gjennom oppmodingar som «Prøv sjølv!», «Bestill i dag!» eller «Spring og kjøp!». Imperativ, altså verb i bydeform, blir derfor ofte brukt i reklame.
Humor er eit anna verkemiddel. Humor kan skape positive kjensler og gjere reklamen meir underhaldande og lettare å hugse. Dersom mottakaren hugsar reklamen, er det òg større sjanse for at han eller ho hugsar produktet eller merkevara.
Gjentaking blir òg mykje brukt. Eit namn, eit slagord eller ein viktig bodskap kan bli gjenteken fleire gonger slik at han festar seg i minnet til mottakaren.
Adjektiv er vanlege i reklametekstar fordi dei kan framheve dei positive sidene ved eit produkt eller ei teneste. Ord som «fantastisk», «ny», «effektiv», «eksklusiv» og «unik» kan få produktet til å verke meir attraktivt. Slike positivt ladde ord blir ofte kalla plussord.
Reklame kan òg bruke bastante påstandar for å få bodskapen til å verke sikker og overtydande. I staden for å seie at eit produkt kanskje er godt, kan reklamen hevde at det er «det beste valet» eller gir «fantastiske resultat». Derfor er det viktig å vere kritisk til påstandar som ikkje blir dokumenterte.
Reklame bruker òg ulike former for argumentasjon. Ein vanleg strategi er å spele på ønsket om å høyre til ei gruppe. Reklamen kan gi inntrykk av at «alle andre» bruker produktet, og at du bør gjere det same. Han kan òg bruke kjende personar eller andre som målgruppa ser opp til.
Ein annan strategi er å bruke ekspertar for å skape truverd. Dersom ein lege, forskar eller annan fagperson anbefaler eit produkt, kan mottakaren få større tillit til bodskapen. Dette er eit døme på bruk av etos.
Særtilbod og tidsavgrensa kampanjar er òg vanlege. Uttrykk som «berre i dag», «avgrensa tal» eller «så langt lageret rekk» kan skape ei kjensle av hastverk. Målet er å få mottakaren til å handle raskt utan å bruke for lang tid på å vurdere kjøpet.
Utanlandske ord og uttrykk kan òg bli brukte for å skape bestemte assosiasjonar. Engelske, franske eller italienske ord kan til dømes få eit produkt til å verke moderne, eksklusivt eller spennande.
Språklege verkemiddel i reklame er altså nøye valde for å påverke mottakaren. Ved å kjenne att verkemiddel som humor, gjentaking, plussord, imperativ, ekspertargument og tidsavgrensa tilbod blir det lettare å forstå korleis reklame prøver å påverke vala våre.
5 SPØRSMÅL
Rørsler og lyd i reklame
Læringsmål
1. Lyd i reklame
2. Rørsler i reklame
3. Kombinasjon av lyd og rørsler
4. Effektiv bruk av lyd og rørsler
DISKUTER
Å bruke lyd og rørsle i reklame er ein effektiv måte å vekkje kjensler og skape engasjement på. I ei verd der folk stadig blir møtte av informasjon og inntrykk, er det viktig for reklamemakarar å fange og halde på merksemda til målgruppa. Derfor spelar lyd og rørsle ei viktig rolle i mange reklamar.
Tenk deg at du blar gjennom innhald på sosiale medium eller ser på tv, og plutseleg blir merksemda di fanga av fengande musikk og levande animasjonar. Dette er ofte nøye planlagt. Lyd kan vere tale, lydeffektar, song eller musikk, og han kan brukast til å skape ei bestemt stemning eller vekkje bestemte kjensler.
Musikk kan til dømes gjere ein reklame meir spennande, roleg, dramatisk eller morosam. Lydeffektar kan framheve viktige delar av bodskapen og gjere handlinga tydelegare. På denne måten kan lyd bidra til at reklamen blir lettare å hugse.
Rørsle er òg eit viktig verkemiddel. I digitale medium konkurrerer mange ulike element om merksemda vår, og rørsle kan gjere at vi legg merke til noko raskare. Derfor blir animasjonar og levande bilete ofte brukte i reklame.
Animasjonar kan vere alt frå enkle grafiske element som bevegar seg, til lengre sekvensar som fortel ei historie. Rørsla kan styre blikket til mottakaren mot det viktigaste i reklamen og hjelpe til med å formidle bodskapen på ein tydeleg måte.
Kombinasjonen av lyd og rørsle kan skape sterke inntrykk. Når vi både ser og høyrer noko, kan bodskapen bli meir engasjerande og lettare å hugse. Reklamemakarar kan derfor bruke desse verkemidla til å fange merksemda, halde på interessa og påverke korleis vi oppfattar eit produkt eller ei teneste.
For å lage ein effektiv reklame må ein forstå korleis ulike lydar og visuelle verkemiddel påverkar målgruppa. Det handlar ikkje berre om å vere høglydt eller synleg, men om å velje verkemiddel som passar til bodskapen og dei ein ønskjer å nå.
Ved å velje musikk, lydeffektar, rørsler og animasjonar med omtanke kan reklamemakarar skape reklamar som både fangar merksemda og blir sitjande att i minnet etterpå.
5 SPØRSMÅL
Fargar i reklame
Læringsmål
1. Raudfarge
2. Gult og oransje
3. Blått
4. Grønt
5. Kvitt
6. Lys grått
7. Svart
8. Brunt
DISKUTER
Når vi snakkar om bruk av fargar i reklame, er det viktig å forstå at ulike fargar kan påverke korleis vi oppfattar ein bodskap. Fargar kan trekkje merksemda vår, skape bestemte assosiasjonar og bidra til å gi eit produkt eller ei merkevare eit bestemt uttrykk.
Raudt er ein av dei mest iaugefallande fargane. Fargen blir ofte brukt for å trekkje til seg merksemd og kan skape ei kjensle av energi, spenning eller hastverk. Derfor ser vi ofte raudt i reklame for tilbod, sal og prisavslag.
Gult og oransje er òg fargar som lett fangar merksemda. Dei kan gi assosiasjonar til sol, varme, glede og energi. I reklame blir dei ofte brukte for å skape eit lyst og positivt uttrykk eller for å framheve tilbod og viktige delar av bodskapen.
Blått blir ofte knytt til ro, tryggleik og tillit. Derfor er blått mykje brukt av verksemder som ønskjer å framstå som stabile og pålitelege, til dømes bankar, forsikringsselskap og teknologibedrifter.
Grønt blir ofte assosiert med natur, miljø og berekraft. Fargen blir derfor mykje brukt i reklame for produkt som ønskjer å framstå som naturlege eller miljøvennlege. Samtidig er det viktig å vere kritisk, fordi ein grøn farge i seg sjølv ikkje betyr at eit produkt faktisk er miljøvennleg.
Kvitt blir ofte knytt til reinleik, ro og enkelheit. Store kvite flater med få grafiske element kan gi reklamen eit moderne og minimalistisk uttrykk. Kvitt blir derfor ofte brukt når ein ønskjer å framheve enkel design eller skape eit ryddig visuelt inntrykk.
Lyse gråtonar kan òg skape eit roleg, nøytralt og stilreint uttrykk. Grått blir ofte brukt saman med kvitt eller sterkare fargar for å balansere designet og gi eit moderne preg.
Svart blir ofte assosiert med eleganse, luksus og eksklusivitet. Derfor blir svart mykje brukt i reklame for produkt som ønskjer å framstå som kostbare, stilfulle eller av høg kvalitet.
Brunt kan gi assosiasjonar til jord, tre, handverk, lêr og naturlege materiale. Fargen blir derfor ofte brukt for å skape eit uttrykk av tradisjon, soliditet og det som er ekte eller naturleg.
Fargar kan altså vere sterke verkemiddel i reklame. Dei kan hjelpe til med å skape bestemte kjensler og assosiasjonar, men verknaden er ikkje alltid den same for alle. Korleis vi oppfattar ein farge, kan mellom anna vere påverka av kultur, erfaringar og samanhengen fargen blir brukt i.
Ved å velje fargar med omtanke kan reklamemakarar styrkje bodskapen, skape eit tydelegare uttrykk og gjere reklamen meir tilpassa målgruppa.
5 SPØRSMÅL
Heltar og antiheltar i reklame
Læringsmål
1. Bruk av kjendisar og idol i reklame
2. Eigenskapar ved antiheltar
3. Vitskaplege testar i reklame
4. Bruk av stillinga si i samfunnet som argument
DISKUTER
Å bruke heltar og antiheltar i reklame kan vere ein effektiv måte å fange merksemda til mottakaren på. Kjende personar og idol blir ofte brukte i reklame fordi dei har oppnådd suksess eller har høg status innanfor eit område, til dømes idrett, musikk eller skodespel.
Mange ser opp til slike personar og kan derfor ha tillit til det dei seier eller anbefaler. Truverd og popularitet kan på denne måten bli overførte til produktet dei reklamerer for. Dette er ein form for etos, der reklamen prøver å overtyde oss gjennom truverdet til personen som formidlar bodskapen.
Ein antihelt er ein karakter som ikkje har alle dei eigenskapane vi vanlegvis forbind med ein tradisjonell helt. Antihelten kan til dømes vere usikker, gjere feil eller ha tydelege svakheiter. Nettopp derfor kan det vere lettare for mottakaren å kjenne seg igjen i ein antihelt. I reklame kan slike karakterar bli brukte for å skape humor, sympati eller ei kjensle av fellesskap.
Testresultat og undersøkingar blir òg brukte som verkemiddel i reklame. Uttrykk som «best i test» kan gi inntrykk av at eit produkt er grundig undersøkt og samanlikna med andre produkt. Slike påstandar kan appellere til logos fordi dei viser til fakta eller dokumentasjon. Samtidig er det viktig å undersøkje kven som har gjennomført testen, kva som er testa, og om resultata faktisk støttar påstanden.
Ekspertar kan òg bli brukte for å skape truverd. Forskarar, legar, fagpersonar eller andre med relevant kunnskap kan få mottakaren til å stole meir på reklamebodskapen. Dette fungerer best når personen faktisk har kunnskap om det produktet eller området reklamen handlar om.
I reklame er det viktig å vekkje interesse og skape truverd. Ved å bruke kjende personar, antiheltar, ekspertar og testresultat kan reklamemakarar appellere både til kjenslene og fornufta vår. Derfor er det viktig å vere kritisk og spørje kvifor akkurat desse personane eller argumenta blir brukte, og om påstandane i reklamen kan dokumenterast.
5 SPØRSMÅL
Kjensler i reklame
Læringsmål
1. Målet med reklame
2. Korleis reklame spelar på kjensler
3. Bruk av kjensler i reklame
4. Konklusjon
DISKUTER
Når vi snakkar om reklame, handlar det ikkje berre om å vise fram eit produkt eller ei teneste. Det handlar òg om å skape eit samband med dei som ser eller høyrer reklamen. Her spelar kjenslene våre ei viktig rolle. Reklamemakarar veit at dersom dei klarer å vekkje bestemte kjensler hos oss, kan det bli lettare å påverke vala våre.
Menneske blir påverka av historier, bilete, lyd og ord som rører ved kjenslene våre. Det kan vere glede, sorg, frykt, håp eller forventning. Ved å spele på slike kjensler kan reklamen skape ei sterkare tilknyting til produktet, tenesta eller merkevara.
Reklame kan til dømes spele på ønsket om å lukkast. Eit produkt kan bli framstilt som noko som hjelper oss med å nå personlege eller faglege mål. Ein reklame for ei smartklokke kan til dømes vise korleis ho kan hjelpe deg med å bli meir organisert, aktiv og effektiv. På den måten blir produktet knytt til ideen om meistring og suksess.
Reklame kan òg appellere til ansvar og omsorg. Slike reklamar spelar ofte på ønsket om å ta vare på seg sjølv eller andre. Ein reklame for forsikring kan til dømes framstille produktet som ein måte å skape tryggleik for familien på.
Haldningar og vanar er òg viktige i reklame. Reklamemakarar prøver ofte å påverke korleis vi lever og kva vi oppfattar som ein ønskjeleg livsstil. Reklame for treningstøy sel til dømes ikkje berre klede, men kan òg formidle eit ideal om eit aktivt og sunt liv.
Reklame spelar ofte på grunnleggjande kjensler og behov, som ønsket om kjærleik, tryggleik, tilhøyrsle, popularitet eller å sjå bra ut. Ein parfymereklame kan til dømes spele på romantikk og tiltrekking, medan ein haldningskampanje kan bruke frykt for å vise konsekvensane av farleg eller usunn åtferd.
Eit anna vanleg verkemiddel er frykta for å gå glipp av noko. Reklamen kan gi inntrykk av at eit tilbod berre gjeld i kort tid, eller at «alle andre» allereie har produktet. Dette kan skape eit press om å handle raskt.
Målet med slik reklame er å påverke oss gjennom kjenslene våre. Ved å forstå korleis desse verkemidla blir brukte, kan vi bli meir medvitne forbrukarar. Då blir det lettare å spørje oss sjølve ikkje berre kva vi ønskjer å kjøpe, men òg kvifor vi ønskjer det.
5 SPØRSMÅL
Kropp og ideal i reklame
Læringsmål
1. Bruk av kropp og ideal i reklame
2. Strategiar i reklame
3. Datamanipulasjon
4. Effektar på unge
5. Mottiltak
DISKUTER
I reklame blir kropp og utsjånad ofte brukte som verkemiddel. Reklamar kan til dømes vise svært slanke, veltrena eller på andre måtar idealiserte menneske. Målet er gjerne å fange merksemda til mottakaren og skape eit attraktivt uttrykk rundt produktet eller tenesta.
Ved å bruke bilete av personar som representerer eit såkalla «perfekt» ideal, kan reklamen skape ein samanheng mellom produktet og ein ønskjeleg livsstil, kropp eller utsjånad. Bodskapen kan gi inntrykk av at ein ved å kjøpe eit bestemt produkt kan nærme seg dette idealet. Dette ser vi mellom anna i reklame for klede, kosmetikk, trening og andre produkt knytte til utsjånad og livsstil.
Reklamen kan òg knyte produktet til positive verdiar og kjensler som lykke, suksess, popularitet og aksept. På denne måten prøver reklamemakarane å få mottakaren til å forbinde produktet med noko ein ønskjer å oppnå.
Eit viktig verkemiddel er digital biletbehandling. Reklamebilete kan bli redigerte for å endre hud, kroppsfasong, fargar, lys og andre detaljar. Kviser, arr eller andre naturlege trekk kan bli fjerna, og kroppar kan bli endra slik at dei passar betre til eit bestemt ideal.
Slike redigerte og idealiserte bilete kan skape eit urealistisk inntrykk av korleis menneske «bør» sjå ut. Dette kan påverke sjølvbiletet, særleg hos barn og ungdom som møter slike framstillingar ofte. Nokre kan kjenne på eit press om å endre kroppen eller utsjånaden sin for å passe inn.
Kroppspress og misnøye med eigen kropp kan vere belastande for den psykiske helsa. Eteforstyrringar har samansette årsaker, men kroppsideal og sosialt press kan vere blant fleire faktorar som påverkar korleis enkelte menneske ser på kroppen sin og forholdet sitt til mat.
For å motverke kroppspress er det viktig å vise eit større mangfald av kroppar og utsjånader i media og reklame. Menneske har ulike kroppstypar, storleikar, hudtypar og eigenskapar, og eit breiare mangfald kan bidra til meir realistiske framstillingar.
Det er òg viktig å lære barn og ungdom å vere kritiske til reklame og medieinnhald. Dei bør vite at bilete kan vere redigerte, og at reklame ofte er laga for å påverke korleis vi tenkjer om oss sjølve og produkta som blir viste. Ved å forstå korleis reklame bruker kropp og ideal som verkemiddel, blir det lettare å vurdere bodskapen kritisk og skilje mellom realistiske framstillingar og idealiserte reklamebilete.
5 SPØRSMÅL
Lage reklame
Læringsmål
1. Attention (skape merksemd)
2. Interest (vekkje interesse)
3. Desire (skape ønske)
4. Action (oppmod til handling)
5. Andre verkemiddel i reklame
DISKUTER
Å lage effektiv reklame kan samanliknast med å fortelje ei god historie som engasjerer, overtyder og til slutt får mottakaren til å handle. For å oppnå dette bruker ein ofte AIDA-prinsippet som ein raud tråd gjennom reklamen. AIDA står for Attention, Interest, Desire og Action – altså merksemd, interesse, ønske og handling.
Det første steget er å fange merksemda til målgruppa. I ei verd full av informasjon og inntrykk må reklamen skilje seg ut. Dette kan ein gjere ved å bruke oppsiktsvekkjande bilete, sterke fargar, rørsle, lyd eller ein uventa start som får mottakaren til å stoppe opp. Målet er å vekkje nysgjerrigheit og få mottakaren til å leggje merke til reklamen.
Når merksemda er fanga, er neste steg å skape og halde på interessa. Her må reklamen vise kvifor produktet, tenesta eller bodskapen er relevant for målgruppa. Ein kan til dømes vise korleis eit produkt løyser eit problem, presentere interessante fakta eller bruke humor og gjentaking for å gjere bodskapen lettare å hugse.
Det tredje steget er å skape eit ønske. No skal mottakaren gå frå å vere interessert til å faktisk ønskje produktet eller tenesta. Reklamen kan til dømes vise korleis livet kan bli enklare, betre eller meir spennande dersom ein bruker produktet. Positive og ladde ord, gode argument, dokumenterte testresultat, ekspertuttalar og historier frå andre brukarar kan vere verkemiddel som styrkjer dette ønsket.
Det siste steget er handling. Reklamen må gjere det tydeleg kva mottakaren skal gjere vidare. Det kan vere å kjøpe eit produkt, besøkje ei nettside, melde seg på eit kurs, laste ned ein app eller støtte ei sak. Ei klar oppmoding som «Bestill no», «Les meir» eller «Meld deg på» kan gjere det lettare for mottakaren å handle.
I tillegg til AIDA-prinsippet er språklege og visuelle verkemiddel viktige i reklame. Slagord, positivt ladde ord og retoriske verkemiddel kan gjere bodskapen meir overtydande og lettare å hugse. Bilete, fargar, lyd og rørsle kan fange merksemda og skape bestemte kjensler og stemningar.
Reklame kan òg spele på kjensler som ansvar, omsorg, glede, tryggleik eller fellesskap. Slik kan mottakaren få ei sterkare tilknyting til produktet eller bodskapen.
Ved å kombinere AIDA-prinsippet med språklege, visuelle og kjenslemessige verkemiddel kan reklamemakarar byggje opp ein bodskap som først fangar merksemda, deretter skaper interesse og ønske, og til slutt oppmodar mottakaren til å handle.
5 SPØRSMÅL
Film
Læringsmål
1. Film som kunstform og oppleving
2. Film som samansett tekst
3. Filmsjangrar
4. Underhaldning og oppleving
5. Film og kjensler
6. Formidling av røyndom
7. Objektivitet i film
8. Observerande dokumentar
9. Film som tolking av røyndomen
10. Konflikt
11. Anslag og presentasjon
12. Vendepunkt
13. Utradisjonell struktur
14. Kameravinkel
DISKUTER
Film er ei kunstform som formidlar historier, tankar og kjensler gjennom bilete, lyd og rørsle. Dette gjer at film kan engasjere oss på ein heilt spesiell måte. Har du nokon gong sett ein film som fekk deg til å le høgt, gråte eller bli så redd at du hoppa i stolen? Film kan påverke kjenslene våre sterkt. Men film er meir enn berre underhaldning. Nokre filmar lærer oss noko nytt, medan andre får oss til å tenkje over livet og verda rundt oss.
Film er eit samansett medium fordi fleire uttrykksformer verkar saman. Lyd og musikk spelar ei viktig rolle i å skape stemning. Dersom du ser ein filmscene utan lyd, vil du raskt merke kor mykje musikken, talen og lydeffektane betyr for opplevinga. Bilete, rørsle, lys, fargar og kamerabruk er òg viktige verkemiddel som er med på å forme forteljinga.
Filmar finst i mange sjangrar, som skrekkfilm, komedie, eventyrfilm, dokumentarfilm og spenningsfilm. Nokre filmar har først og fremst som mål å underhalde, medan andre ønskjer å informere, påverke eller få oss til å sjå ei sak frå ein ny synsvinkel.
Dokumentarfilmar tek utgangspunkt i verkelege menneske og hendingar. Eit døme er den norske dokumentarfilmen «Til ungdommen» frå 2012. Filmen følgjer fire politisk engasjerte ungdommar fram mot kommune- og fylkestingsvalet i 2011. Under arbeidet med filmen skjer terrorangrepa 22. juli, noko som får stor innverknad på forteljinga og livet til ungdommane.
Sjølv om ein dokumentar tek utgangspunkt i røynda, er han ikkje ei nøytral gjengiving av alt som har skjedd. Regissøren vel kva som skal filmast, kva som skal vere med, kva som skal klippast bort, og korleis lyd, musikk og bilete skal setjast saman. Derfor vil ein dokumentar alltid vere prega av vala til dei som har laga han.
Film kan altså både fortelje og påverke. Regissøren styrer kva publikum får sjå og høyre, og i kva rekkjefølgje vi får informasjonen. Gjennom klipping, musikk, kameravinklar og andre verkemiddel kan filmskaparen påverke korleis vi oppfattar personar, hendingar og bodskap.
Konflikt er ein viktig del av mange filmforteljingar. Ein konflikt treng ikkje å vere ein krangel, ein krig eller ein fysisk kamp. Han kan òg vere eit problem eller ei utfordring hovudpersonen prøver å løyse.
Vi skil ofte mellom ytre og indre konflikt. Ein ytre konflikt kan vere ein motstandar, ein vanskeleg situasjon eller eit mål hovudpersonen prøver å nå. Ein indre konflikt skjer inne i personen, til dømes når hovudpersonen må overvinne frykt, ta eit vanskeleg val eller bestemme seg for kva som er rett.
Mange filmar er bygde opp etter ein dramaturgisk modell. Anslaget er starten på filmen og skal vekkje interessa til publikum. Her får vi ofte eit første inntrykk av stemninga, miljøet eller konflikten. I presentasjonen blir vi kjende med dei viktigaste karakterane, miljøet og situasjonen dei er i. Deretter oppstår eller blir konflikten tydelegare. Handlinga utviklar seg, og spenninga aukar etter kvart.
Vendepunkt er viktige hendingar som endrar retninga på forteljinga. Det kan skje noko uventa som tvingar hovudpersonen til å handle på ein ny måte. Ein film kan ha fleire små og store vendepunkt.
Mot slutten kjem ofte eit klimaks, der spenninga er på sitt høgaste og den viktigaste konflikten blir avgjord. Deretter kjem avslutninga eller løysinga, der vi får sjå kva konsekvensar handlinga har fått.
Ein vanleg dramaturgisk modell kan derfor sjå slik ut:
Anslag
Presentasjon
Konflikt
Stigande spenning
Vendepunkt og klimaks
Avslutning eller løysing
Ikkje alle filmar følgjer denne strukturen. Filmskaparar kan bruke ulike forteljemåtar for å gjere historia meir spennande eller utfordrande. Ei ikkje-lineær forteljing følgjer ikkje hendingane i kronologisk rekkjefølgje. Filmen kan hoppe fram og tilbake i tid. «Pulp Fiction» frå 1994 er eit kjent døme.
Ei parallell eller alternativ forteljing kan vise ulike moglege utviklingar av den same historia. I «Sliding Doors» frå 1998 får vi sjå to ulike versjonar av livet til hovudpersonen, avhengig av om ho rekk eit tog eller ikkje.
Ei multiforteljing består av fleire historier som går parallelt og ofte blir knytte saman undervegs. «Hawaii, Oslo» frå 2004 er eit døme på ein film med fleire parallelle handlingstrådar.
Kameraperspektivet er òg eit viktig filmatisk verkemiddel. Normalperspektiv betyr at kameraet er omtrent på same høgd som motivet. Dette kan gi eit nøytralt og naturleg inntrykk. Fugleperspektiv betyr at kameraet ser motivet ovanfrå. Ein person kan då verke mindre, svakare eller meir sårbar. Froskeperspektiv betyr at kameraet ser motivet nedanfrå. Dette kan få ein person eller ein gjenstand til å verke større, sterkare eller meir dominerande.
Film er eit kraftfullt medium som kombinerer bilete, lyd, rørsle og forteljing. Han kan få oss til å le, gråte, bli redde, lære noko nytt eller sjå verda frå eit anna perspektiv. Det er nettopp kombinasjonen av dei mange verkemidla som gjer film til ei særmerkt og engasjerande kunstform.
5 SPØRSMÅL
Skylappjenta
Læringsmål
1. Handling og tematikk
2. Symbolikk og sentrale element
3. Dramaturgi
4. Konfliktar og utvikling
5. Bruk av verkemiddel
6. Bodskap
DISKUTER
«Skylappjenta» er ein norsk kortfilm frå 2009, regissert av Iram Haq. Filmen fortel historia om ei norsk-pakistansk jente som står mellom forventningar frå familien og påverknad frå det norske samfunnet. Handlinga er inspirert av eventyret om Raudhette, men eventyrmotivet er flytta inn i ein moderne og fleirkulturell samanheng. Kortfilmen blandar levande skodespelarar med animerte miljø, noko som skaper ei særmerkt og eventyrleg stemning.
Historia byrjar med at Skylappjenta skal gå gjennom skogen for å levere mat til bestemora si. Før ho går, får ho på seg ei lue med skylappar og beskjed om å sjå rett fram og ikkje la seg distrahere av det som skjer rundt henne. Skylappane kan tolkast som eit symbol på avgrensingane familien legg på henne. Mora ønskjer å verne dottera mot påverknad utanfrå, men Skylappjenta blir etter kvart nysgjerrig på verda rundt seg og byrjar å utfordre reglane ho har fått.
Filmen følgjer i stor grad ei klassisk dramaturgisk oppbygging med anslag, presentasjon, konflikt, vendepunkt, klimaks og avslutning. Allereie i anslaget blir vi introduserte for ein sentral konflikt i filmen: spørsmålet om identitet og tilhøyrsle. Skylappjenta lever mellom ulike kulturelle forventningar, og bruken av både norsk og urdu understrekar denne spenninga.
I presentasjonen ser vi Skylappjenta leggje ut på reisa gjennom skogen. Kamerabruken kan få henne til å verke liten og sårbar i møte med verda utanfor. På grunn av skylappane ser ho berre det som ligg rett framfor henne, medan andre delar av omgjevnadene blir skjulte. Dette kan tolkast som eit bilete på at ho blir skjerma frå sider ved det norske samfunnet som familien meiner ho bør halde avstand til.
Eit viktig vendepunkt kjem når Skylappjenta møter Normann, som inviterer henne på piknik. Han kan tolkast som ein representant for sider ved det norske samfunnet som verkar frie, attraktive og spennande. Omgjevnadene, musikken og den idylliske stemninga er med på å gjere møtet forlokkande. Samtidig fører møtet til at Skylappjenta i større grad bryt med forventningane frå familien.
Konflikten blir sterkare når Skylappjenta kjem fram til bestemora. Her opplever ho at familien prøver å ta kontroll over vala hennar. Pass, pengar og flybillettar blir brukte som visuelle symbol som viser at andre ønskjer å bestemme over framtida hennar. Då Normann dukkar opp, får Skylappjenta ei moglegheit til å kome seg unna.
Når ho seinare kastar skylappane, blir dette eit tydeleg symbol på frigjering. Ho ønskjer ikkje lenger at andre skal bestemme kva ho får sjå, tenkje eller velje. At ho òg bryt forbindelsen tilbake til huset, kan tolkast som eit uttrykk for at ho prøver å frigjere seg frå kontrollen ho har vore utsett for.
Men filmen viser samtidig at det ikkje nødvendigvis er enkelt å velje ein annan veg. Etter brotet møter Skylappjenta nye vanskar. Snøstormen kan tolkast som eit symbol på uvisse, motstand og einsemd. Ho oppdagar dessutan at Normann heller ikkje nødvendigvis kan gi henne den tryggleiken eller fridomen ho leitar etter.
Mot slutten må Skylappjenta derfor finne vegen vidare på eiga hand. Når vinterlandskapet etter kvart blir lysare og fuglane byrjar å synge, kan dette tolkast som eit symbol på håp, forandring og ein ny start. Filmen sluttar ope, og vi får ikkje vite nøyaktig kva som skjer vidare. Dermed blir publikum sjølve inviterte til å tenkje over kva framtid Skylappjenta går i møte.
Filmen bruker mange verkemiddel for å forsterke tema og bodskap. Fargar og lys er viktige. Mørke og kalde fargar kan skape ei kjensle av fare, uvisse eller kontroll, medan lysare og varmare fargar kan gi assosiasjonar til fridom, tryggleik og håp.
Musikken er òg viktig for stemninga. Ho kan understreke både det eventyrlege, det humoristiske og det alvorlege i filmen. Kameravinklar og utsnitt blir brukte for å vise maktforhold og kjenslene til Skylappjenta. Eit froskeperspektiv kan til dømes få andre personar eller omgivnader til å verke store og dominerande, medan nærbilete kan gjere kjenslene hennar tydelegare.
Bodskapen i «Skylappjenta» kan tolkast på fleire måtar. Filmen problematiserer både kontrollen Skylappjenta møter frå familien og førestillinga om at det norske samfunnet automatisk representerer full fridom og tryggleik. Ingen av dei to sidene blir framstilte som ei enkel løysing.
Dermed handlar filmen i stor grad om identitet, fridom og retten til å ta eigne val. Når Skylappjenta til slutt går vidare på eiga hand, kan det tolkast som at ho ikkje ønskjer å bli definert berre av den eine eller den andre kulturen. Ho må sjølv finne ut kven ho vil vere. Trass i utfordringane endar filmen derfor med eit visst håp om at det er mogleg å finne sin eigen veg.
5 SPØRSMÅL
Utropsteikn
Læringsmål
1. Bruk av utropsteikn
2. Når ein ikkje skal bruke utropsteikn
3. Viktig å hugse
DISKUTER
Utropsteiknet (!) er eit teikn som blir brukt for å uttrykkje sterke kjensler, kraftige utsegner, oppmodingar eller åtvaringar. Det kan gi ekstra styrke til det vi skriv, men bør brukast med måte. For mange utropsteikn kan gjere ein tekst uroleg eller mindre truverdig.
Vi bruker ofte utropsteikn når vi uttrykkjer sterke kjensler som glede, overrasking, sinne eller frykt. Til dømes:
«Så utruleg flott du syng!»
Her viser utropsteiknet at utsegna blir sagt med begeistring.
Utropsteikn blir òg ofte brukt etter befalingar og sterke oppmodingar. Til dømes:
«Stopp!»
«Kom hit!»
«Pass deg!»
I slike setningar understrekar utropsteiknet at bodskapen er viktig eller kraftig.
Utropsteiknet kan òg brukast etter korte helsingar og utrop:
«Hei!»
«Hurra!»
«Au!»
Når ei setning uttrykkjer eit ønske eller ei sterk oppmoding, kan utropsteiknet òg passe:
«God tur!»
«Lukke til!»
I nokre samanhengar kan utropsteiknet brukast for å understreke overrasking eller sterke reaksjonar. Det er likevel viktig å vurdere kva slags tekst ein skriv. I saklege og formelle tekstar bruker vi vanlegvis færre utropsteikn enn i personlege meldingar, reklame eller skjønnlitterære tekstar.
I spørsmål bruker vi som hovudregel spørsmålsteikn. Dersom eit spørsmål òg uttrykkjer sterk overrasking eller kjensle, kan ein i uformelle tekstar møte kombinasjonar som «?!», men dette bør brukast varsamt.
Utropsteikn kan òg vere nyttige i instruksjonar og åtvaringar dersom noko er særleg viktig, til dømes:
«Fare!»
«Ikkje rør!»
Det viktigaste er å tilpasse bruken til situasjonen. Eit godt plassert utropsteikn kan gjere bodskapen tydelegare og meir uttrykksfull, men dersom det blir brukt for ofte, mistar det mykje av effekten sin.
5 SPØRSMÅL
Punkt i tekst
Læringsmål
1. Bruk av punktoppstilling
2. Når du skal bruke punktoppstilling
3. Utarbeiding av kvart punkt
4. Skiljeteikn i punktoppstillingar
5. Form og struktur på punktoppstillingar
6. Innrykk og avstand i punktoppstillingar
7. Val av punktmarkørar
DISKUTER
Å bruke punktoppstilling er ein nyttig måte å organisere informasjon på. Det kan gjere teksten meir oversiktleg og hjelpe lesaren med å finne og hugse dei viktigaste poenga. Punktoppstilling passar særleg godt når du skal presentere fleire punkt, døme, eigenskapar eller steg i ei rekkefølgje.
Punktoppstilling kan gjere ein tekst lettare å skumlese, men bør brukast med omtanke. Dersom ein tekst inneheld for mange punktlister, kan han bli oppstykka og miste samanhengen. Derfor bør punktoppstilling først og fremst brukast når ho gjer informasjonen tydelegare.
Ei punktoppstilling har ofte ei innleiande setning som fortel kva punkta handlar om. Dersom punkta er eit direkte framhald av denne setninga, skal dei passe grammatisk saman med innleiinga.
Til dømes:
For å skrive ein god tekst bør du
– planleggje innhaldet
– dele teksten inn i avsnitt
– lese korrektur til slutt
Her er kvart punkt eit direkte framhald av den innleiande setninga. Derfor startar punkta med liten bokstav og har ikkje punktum til slutt.
Dersom kvart punkt består av ei heil setning, bruker vi stor forbokstav og punktum:
Hugs dette når du skriv:
– Planlegg teksten før du byrjar.
– Del teksten inn i tydelege avsnitt.
– Les gjennom teksten når du er ferdig.
Det er viktig at punkta i ei liste har mest mogleg lik form. Dersom det første punktet byrjar med eit verb, er det ofte ryddig at dei andre punkta òg gjer det. Dette skaper ein tydeleg og konsekvent struktur.
Punkt kan markerast på ulike måtar. Du kan til dømes bruke
– strekpunkt
– kulepunkt
– tal
– bokstavar
Tal passar godt når rekkjefølgja er viktig, til dømes i ei oppskrift eller ei rettleiing. Strekpunkt eller kulepunkt passar godt når rekkjefølgja ikkje er avgjerande.
Dersom du treng å dele eit punkt inn i fleire delar, kan du bruke underpunkt. Underpunkta får større innrykk enn hovudpunkta, slik at det blir lett å sjå kva som høyrer saman. Du kan til dømes bruke strekpunkt, tal eller bokstavar som «a)», «b)» og «c)».
Det viktigaste er at punktoppstillinga er ryddig og konsekvent. Bruk same type punktmarkør, same innrykk og same språklege form gjennom heile lista.
Ved å bruke punktoppstilling på ein gjennomtenkt måte kan du gjere teksten meir oversiktleg, lettare å lese og enklare å forstå.
5 SPØRSMÅL
Prosent og promille
Læringsmål
1. Bruk av prosentteiknet (%)
2. Bruk av promilleteiknet (‰)
3. Når orda brukast saman med tal
DISKUTER
For å forstå korleis vi bruker prosent og promille i kvardagen, er det viktig å kjenne til dei grunnleggjande reglane for korleis vi skriv desse omgrepa.
Prosent betyr «per hundre» og blir brukt for å uttrykkje kor stor ein del er av hundre. Promille betyr «per tusen» og blir brukt for å uttrykkje kor stor ein del er av tusen.
Når vi skriv prosent eller promille saman med tal, skal det vere mellomrom mellom talet og teiknet. Dersom noko utgjer tjuefem prosent, skriv vi derfor:
25 %
Vi skriv ikkje:
25%
På same måte skriv vi:
5 ‰
og ikkje:
5‰
Når prosent eller promille blir brukt utan eit bestemt tal, skriv vi vanlegvis ordet fullt ut. Vi kan til dømes skrive:
«Ein stor prosent av elevane svarte rett.»
Her passar det betre å skrive «prosent» enn å bruke teiknet «%».
Dersom talet blir skrive med bokstavar, skriv vi òg prosent eller promille med bokstavar. Vi skriv derfor:
«ti prosent»
og ikkje:
«ti %»
Det same gjeld promille:
«fem promille»
og ikkje:
«fem ‰»
Ved å følgje desse reglane blir teksten ryddigare og lettare å lese. Prosent og promille blir brukte i mange samanhengar, mellom anna i matematikk, statistikk, økonomi og dagleglivet. Derfor er det nyttig å vite korleis vi skriv desse omgrepa korrekt.
5 SPØRSMÅL
Forkortingar
Læringsmål
1. Generelle reglar for forkortingar
2. Unntak frå regelen om å bruke punktum
3. Spesielle reglar for skriving
4. Punktum i slutten av setningar
5. Bruk av store bokstavar i initialord
DISKUTER
Når vi skriv forkortingar, lagar vi ei kortform av eitt eller fleire ord. Det er viktig å bruke forkortingar som mottakaren kjenner og forstår. Det finst nokre enkle reglar for korleis forkortingar skal skrivast.
Mange vanlege forkortingar skal ha punktum. Eit døme er «t.d.», som står for «til dømes». Andre døme er «osb.» for «og så bortetter» og «ca.» for «cirka». Vi skal ikkje setje inn unødvendige mellomrom inne i slike forkortingar.
Nokre forkortingar skal skrivast utan punktum. Dette gjeld mellom anna initialord og symbol for måleiningar. Vi skriv til dømes:
kg – kilogram
cm – centimeter
USA – Dei sameinte statane
NRK – Norsk rikskringkasting
Når ei forkorting blir brukt i ei samansetning, bruker vi ofte bindestrek. Døme er:
TV-program
PC-skjerm
NRK-serie
Dersom eit initialord skal bøyast, bruker vi òg ofte bindestrek:
TV-en
PC-ar
SMS-en
Når vi lagar genitiv av eit initialord, set vi vanlegvis s direkte etter forkortinga:
NRKs program
USAs president
Dersom eit ord med forkortingspunktum står sist i ei setning, skal vi ikkje leggje til eit ekstra punktum. Ei setning kan til dømes ende slik:
«Vi kjøpte brød, mjølk, ost osb.»
Punktumet i forkortinga fungerer då samtidig som punktum for heile setninga.
Mange initialord som er namn på organisasjonar, institusjonar og land, blir skrivne med store bokstavar, til dømes «NRK», «FN» og «USA». Nokre initialord har etter kvart blitt vanlege ord og kan skrivast med små bokstavar.
Forkortingar kan gjere ein tekst kortare og meir oversiktleg, men dei bør brukast med omtanke. Dersom ei forkorting er ukjend for mottakaren, er det ofte betre å skrive ordet eller uttrykket fullt ut.
5 SPØRSMÅL
Orddeling
Læringsmål
1. Orddeling og særskriving
2. Bruk av bindestrek ved orddeling
3. Reglar for korleis ord skal delase
4. Spesielle høve for orddeling
5. Ord som ikkje skal delase
DISKUTER
Å dele ord rett er viktig for å gjere ein tekst ryddig og lett å lese. Orddeling bruker vi når eit ord ikkje får plass på slutten av ei linje og derfor må halde fram på neste linje.
Det er viktig å skilje mellom orddeling og særskriving. Orddeling skjer ved linjeskift, og då bruker vi bindestrek. Bindestreken skal stå sist på linja der ordet blir delt.
Særskriving er noko anna. Det skjer når eit samansett ord feilaktig blir skrive som to eller fleire ord. Vi skal til dømes skrive «fotballkamp» og ikkje «fotball kamp».
Når vi deler ord ved linjeskift, bør vi dele dei på ein stad som gjer ordet lett å kjenne att. Ord kan ofte delast mellom stavingar. Dersom det står éin konsonant mellom to vokalar, går konsonanten vanlegvis over til den neste linja.
Til dømes:
le-
se
hu-
set
Dersom det står fleire konsonantar mellom to vokalar, kan ord£et ofte delast mellom konsonantane:
vin-
ter
som-
mar
Samansette ord bør helst delast mellom dei orda dei er sette saman av. Det gjer det lettare å sjå korleis ordet er bygd opp.
Til dømes:
fotball-
kamp
skule-
gard
Vi bør unngå delingar som gjer ordet vanskeleg å lese eller som kan skape misforståingar. Det er derfor ofte best å dele ord ved naturlege grenser i ordet.
Nokre ord og uttrykk bør vi helst ikkje dele. Dette gjeld mellom anna svært korte ord, forkortingar og tal. Vi bør òg unngå å skilje eit tal frå måleininga eller teiknet som høyrer til.
Til dømes bør vi halde saman:
25 %
10 km
5 kg
Særnamn, som namn på personar og stader, bør òg helst haldast samla dersom det er mogleg.
God orddeling gjer teksten meir oversiktleg og lettare å lese. Det viktigaste er å dele ord på naturlege stader og unngå delingar som gjer teksten unødvendig vanskeleg å forstå.
5 SPØRSMÅL