Novella

9 punkt · om lag 15 minutt lesing

Norsk

Å lese og arbeide med noveller kan vere ei svært givande erfaring både for elevar og lærarar. Novelle som sjanger er kort, men har ofte eit sterkt fokus på tema og karakterutvikling. Det gir rom for djupnelesing og analyse. Ein kan utforske ulike verkemiddel som forfattaren bruker, som symbol, metaforar og kontrastar. Dette kan hjelpe ein å forstå underliggjande tema og bodskap. Å analysere noveller handlar ikkje berre om å identifisere verkemiddel, men også om å forstå korleis dei fungerer i samspel med resten av teksten. Når det gjeld språklege aspekt, er bruk av konjunksjonar og korrekt kommabruk vesentleg for å forstå setningsstruktur og tekstens flyt. Det er også nyttig for elevar å lære dette for å kunne skrive betre sjølve.

Start med punkt 1

Punkt 1 · Novella

Kort om novella

Ei novelle er først og fremst ei forteljing. Før ein startar med å fordjupe seg i kva som kjenneteiknar ei novelle, er det lurt å repetere det ein allereie har lært om forteljingar generelt. Å ha ei god forståing av grunnleggjande forteljeteknikkar vil hjelpe ein å setje pris på og forstå særdraga ved noveller.

Les for meg · Kort om novella

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forstå og forklare kort kva ei novelle er.

1.1Ei lita nyheit

Ordet «» kjem frå det italienske «novella», som betyr «lita nyheit». Men sjølv om namnet har denne tydinga, er noveller oppdikta tekstar laga av ein forfattar. Det som gjer noveller særskilde, er korleis dei, trass i at dei er korte, formidlar djuptgåande meiningar og skildrar hendingar og kjensler.

**Figur 1.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

1.2Kjenneteikn på novella

I ei novelle blir vi som lesarar introdusert for eit fåtal personar, noko som gjer at vi kan komme tett på dei. Handlinga er avgrensa både når det gjeld tid og stad. Eit anna kjenneteikn er som ofte byggjer seg opp mot eit . Forfattaren kan leggje inn , små hint tidleg i teksten, som antydar kva som kan kome til å skje. Avslutninga kan vere open, der lesaren sjølv må tenkje seg til kva som skjer vidare. Sidan noveller er så korte, må lesaren ofte «lese mellom linjene» for å gripe heile innhaldet. Dette gjer noveller til fascinerande litteratur som krev djup forståing og merksemd frå lesaren.

**Figur 1.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 6

Først om sjangeren

Novelle er ei forteljing.
Viktig å repetere kunnskap om forteljing før ein går djupare inn i noveller.

Neste: Opphav

Oppgåver · Punkt 1

Diskuter i gruppa

1.1Kva betyr ordet «novelle», og kva er opphavet til dette ordet?

1.2Kva skil noveller frå andre forteljingar når det gjeld lengde og innhald?

1.3Korleis kan noveller formidle djuptgåande meiningar trass i si kortheit?

1.4Kva er nokre typiske kjenneteikn ved ei novelle når det gjeld personar, tid og stad?

1.5Kva er ei spenningskurve, og korleis kjem ho ofte til uttrykk i noveller?

1.6Kan du forklare kva eit frampeik er, og korleis det blir brukt i noveller?

1.7Kvifor kan avslutninga på ei novelle ofte vere open, og kva effekt har dette på lesaren?

1.8Kvifor er det viktig å «lese mellom linjene» i noveller, og korleis kan ein gjere det?

1.9Kan du gje eit døme på ei novelle du har lese og forklare kva som gjorde ho spesiell for deg?

Ferdig med punkt 1NesteNovelle som sjanger

Punkt 2 · Novella

Novelle som sjanger

Ei novelle er som regel ei kort, oppdikta forteljing som tilhøyrer skjønnlitteraturen. Den er ein fiksjonstekst som handlar om viktige hendingar i livet. Målet med ei novelle kan vere å fantasere, underhalde, påverke, fortelje, overtyde eller å utfordre lesaren.

Les for meg · Novelle som sjanger

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Beskrive kjenneteikn ved ei novelle, inkludert struktur, språklege verkemiddel, synsvinkel, komposisjon og tema.
2Forklare skilnadene mellom ei novelle og ei forteljing.

2.1Fortetta språk og synsvinkel

Når vi les noveller, merkar vi at berre det viktigaste blir teke med i teksten. Handlinga involverer ofte få personar og den skjer over eit kort tidsrom. Språket er , noko som tyder at forfattaren prøver å seie noko utan å seie det rett ut. Dette set krav til lesaren om å lese mellom linjene for å forstå heile bodskapen. Ofte kan noveller ha ein overraskande eller open slutt.

Ein viktig del av ei novelle er , som kan vere autoral (utanfrå) eller personal (ein av personane i historia). Novellene bruker ulike språklege verkemiddel som gjentaking, overdriving, underdriving, retoriske spørsmål, humor, ironi, kontrast, samanlikning, metafor, personifikasjon og besjeling for å få fram bodskapen på ein spennande måte.

**Figur 2.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

2.2Komposisjon og tema

Om vi ser på komposisjonen av ei novelle, kan handlinga vere fortald i kronologisk rekkjefølgje, starte (midt i handlinga), ha forteljarteknikk (tilbakeblikk) eller frampeik (hint om framtida). Det er også vanleg å skildre ei scene i teksten svært grundig, noko som blir kalla . Noveller kan også ha parallellhandlingar der to eller fleire handlingar skjer samtidig.

Kvar novelle har eit , som er det teksten eigentleg handlar om. For å forstå temaet, må lesaren ofte lese mellom linjene.

**Figur 2.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

2.3Struktur og forteljemåtar

Det er viktig å merke seg at ei novelle har mange av dei same kjenneteikna som ei forteljing. Forskjellen er at ei novelle er kortare, har færre personar og handlinga skjer over eit kortare tidsrom. Noveller følgjer gjerne ei spenningskurve der løysinga ofte er overraskande og kort.

Strukturen i ei novelle består av ein tittel som vekkjer leselyst, innleiing, hovuddel og avslutning. Innleiinga gir opplysningar om kor og når handlinga skjer, kven som er med, og kva konflikten eller prosjektet handlar om. Hovuddelen handlar ofte om ein konflikt eller eit prosjekt nokon vil gjennomføre. Avslutninga kjem etter vendepunktet og gir ei løysing på konflikten eller prosjektet. Den kan vere lukkeleg, trist, overraskande eller morosam.

Ei novelle kan både underhalde og gi lesaren meir å tenkje på. Nokre noveller kan ha ein moral, som er eit ønske om å påverke lesaren til å meine eller gjere noko spesielt. Det er også vanleg å bruke ulike forteljemåtar som handlingsreferat, skildring, tankereferat, replikkar og indirekte tale i noveller for å skape ein god variasjon i teksten.

**Figur 2.3** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 11

Hensikta med noveller

Fantasere
Underhalde
Påverke
Fortelje
Overtyde
Utfordre

Neste: Viktige kjenneteikn

Oppgåver · Punkt 2

Diskuter i gruppa

2.1Kva er ei novelle, og kva kjenneteikn har ho?

2.2Kva er målet med ei novelle?

2.3Korleis skil ei novelle seg frå ei vanleg forteljing?

2.4Kva meiner vi med at språket i ei novelle er fortetta?

2.5Kan du forklare kva som er meint med å «lese mellom linjene» i ei novelle?

2.6Kva typar synsvinklar kan brukast i noveller, og kva er forskjellen på dei?

2.7Kan du nemne nokre språklege verkemiddel som ofte blir brukt i noveller? Gi eksempel på korleis dei kan brukast.

2.8Kva er «in medias res,» og korleis kan dette brukast i oppbygginga av ei novelle?

2.9Kva meiner vi med ein «utvida augneblink» i ei novelle?

2.10Kva er parallellhandlingar, og korleis kan dei påverke strukturen i ei novelle?

2.11Korleis kan ei novelle ha ein overraskande eller open slutt, og kvifor er dette effektivt?

2.12Kva er eit tema i ei novelle, og korleis kan lesaren finne fram til dette?

2.13Korleis er strukturen i ei novelle oppbygd, frå tittel til avslutning?

2.14Korleis kan ei novelle både underhalde og gi lesaren noko å tenkje på?

2.15Kvifor er det viktig å bruke ulike forteljemåtar i ei novelle? Kan du gi døme på nokre av desse forteljemåtane?

Ferdig med punkt 2NesteOm å lese noveller

Punkt 3 · Novella

Om å lese noveller

Ein av dei store fordelane med noveller er at dei passar perfekt inn i ein travel kvardag. Når dagane er fulle av skule, fritidsaktivitetar og andre gjeremål, kan det vere utfordrande å finne tid til å synke ned i ein roman som kanskje krev dagar eller veker å fullføre. Noveller, derimot, kan du nyte i løpet av ein liten pause eller til og med på bussen heim.

Les for meg · Om å lese noveller

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forklare fordelane med å lese noveller.

3.1Kvalitet i kort form

Og det er ikkje berre lettvint; det er òg kvalitet å finne her. Mange dyktige forfattarar vel å uttrykkje seg gjennom novelleforma. Å skrive ei god novelle kan faktisk vere meir krevjande enn å forfatte ein . I ei novelle har forfattaren berre eit avgrensa tal ord til å utvikle karakterar, bygge opp spenning og levere ein . Dette gjer kvar enkelt novelle til eit slags kunststykke.

Noveller gir òg ei fantastisk mogelegheit til å utforske ulike sjangrar. Du finn noveller i alt frå fantasy og science fiction til krim, skrekk og klassikarar. Det er ofte som fokuserer på eit spesielt tema, noko som gjer det interessant å sjå korleis ulike forfattarar nærmar seg det same temaet. Dette breie utvalet gjer det lett å finne noko som passar akkurat dine interesser.

**Figur 3.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

3.2Billeg og lærerikt

Eit anna pluss er at noveller som regel er billegare å trykkje enn romanar. Så om du er nysgjerrig på ein ny eller ein ny forfattar, er det ein lågterskel måte å prøve det ut på. Og sjølv om dei er kortare og ofte billegare, kan noveller gi like mykje, om ikkje meir, å tenkje på som ein roman. Dei tek ofte opp komplekse tema og gir grunnlag for interessante diskusjonar og analysar.

Til slutt kan det å lese noveller vere både avslappande og lærerikt. Det er ein flott måte å ta ein pause frå kvardagen på, samtidig som du får utvide horisonten din. Så om du er interessert i litteratur, eller berre treng noko å gjere i ei ledig stund, er noveller eit utmerka val.

**Figur 3.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 6

Tilpassa ein travel kvardag

Kort nok til å lesast i ein pause eller på bussen
Krev ikkje dagar eller veker å fullføre

Neste: Høg kvalitet frå dyktige forfattarar

Oppgåver · Punkt 3

Diskuter i gruppa

3.1Kva er nokre av dei største fordelane med å lese noveller i ein travel kvardag?

3.2Kvifor kan det vere meir krevjande å skrive ei god novelle samanlikna med ein roman?

3.3Korleis kan noveller tilby ei mogelegheit til å utforske ulike sjangrar?

3.4Kva meiner teksten med at kvar enkelt novelle kan vere eit kunststykke?

3.5Kva fordelar er det med at noveller ofte er billegare enn romanar?

3.6Korleis kan noveller bidra til interessante diskusjonar og analysar?

3.7Kva kan vere nokre grunnar til at noveller er både avslappande og lærerike å lese?

3.8Kan du gi døme på situasjonar der det passar godt å lese noveller i kvardagen din?

3.9Korleis kan lesing av noveller bidra til å utvide horisonten din?

3.10Kva tema eller sjangrar synest du er mest interessante å lese om i noveller, og kvifor?

Ferdig med punkt 3NesteArbeide med ei novelle

Punkt 4 · Novella

Arbeide med ei novelle

Å arbeide med noveller byrjar ofte med ei førstegongslesing der heile teksten blir lest for å få ei overordna forståing. Det er her grunnlaget for vidare tolking blir lagt. Etter denne innleiande lesinga kan det vere fruktbart å diskutere kva elevane trur novella handlar om. Denne diskusjonen kan ta form som ein klassediskusjon, eller kanskje som skriftlege svar der elevane får tid til å formulere sine eigne tankar.

Les for meg · Arbeide med ei novelle

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Lese og analysere noveller for å identifisere tema, motiv, og tekniske element, samt forstå den kulturelle og samfunnsmessige konteksten.
2Delta i diskusjonar, formulere eigne tankar skriftleg, og utføre kreative oppgåver som å skrive eigne noveller eller dramatisere teksten.
3Reflektere over kva ein har lært om litteratur og den aktuelle novella.

4.1Tema og motiv

Neste steg kan vere å dykke djupare inn i novella for å identifisere tema og . Kva er dei sentrale spørsmåla eller ideane som teksten utforskar? Det kan vere alt frå kjærleik og vennskap til meir komplekse tema som død, einsemd eller samfunnskritikk.

**Figur 4.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

4.2Språk, struktur og kontekst

Det tekniske aspektet ved novella, som språk og struktur, er også viktig å undersøkje. Er språket formelt eller uformelt? Er forteljinga , eller bruker forfattaren teknikkar som for å bygge opp historia? Korleis blir karakterane introdusert og utvikla? Dette kan også diskuterast i klassa eller utforskast gjennom skriftlege oppgåver.

Ein annan viktig dimensjon er den kulturelle og samfunnsmessige novella er skriven i. Kan vi forstå noko om tida eller samfunnet forfattaren levde i gjennom teksten? Dette kan vere ein inngangsport til vidare diskusjonar om historia, kultur eller samfunnsforhold.

**Figur 4.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 5

Innleiande fase

Førstegongslesing for overordna forståing
Klassediskusjon eller skriftlege svar for førsteinntrykk

Neste: Analytisk fase

Oppgåver · Punkt 4

Diskuter i gruppa

4.1Kva var ditt første inntrykk av novella etter den innleiande lesinga?

4.2Kva trur du er hovudtemaet i novella? Kvifor meiner du det?

4.3Kan du nemne nokre av motiva du oppdaga i teksten?

4.4Kva for tekniske element, som språkbruk og struktur, la du merke til i novella?

4.5Korleis blir karakterane introdusert og utvikla gjennom historia?

4.6På kva måte meiner du novella reflekterer tida og samfunnet ho blei skriven i?

4.7Kva for idear eller bodskap trur du forfattaren ønskjer å formidle?

4.8Korleis ville du dramatisere novella eller ein del av henne? Kva for scener ville du fokusere på?

4.9Kva har du lært om litteratur gjennom denne novella?

4.10Kva for inntrykk sit du igjen med etter å ha arbeidd med novella på denne måten?

Ferdig med punkt 4NesteAnalysere noveller

Punkt 5 · Novella

Analysere noveller

Før du i det heile teke byrjar å lese novella, er det smart å sjekke ut kven som har skrive henne og i kva tid eller litterær periode ho vart skriven. Dette gir deg viktige hint om kva du kan forvente og kva slags linser du bør bruke når du les. For eksempel, om novella er skriven i ei tid med politisk uro, kan det hende at den handlar om nettopp det.

Les for meg · Analysere noveller

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Analysere og tolke ei novelle ved å undersøke forfattarskap og litterær periode, identifisere hovudhandling, konfliktar og vendepunkt, samt utføre nærlesing for å oppdage viktige ord og setningar.
2Beskrive novella si oppbygging og teknikkar, og skrive ein velstrukturert og samanhengande analyse som dykkar djupt ned i dei subtile laga av teksten, med korrekt språk og rettskriving.

5.1Les og noter

Når du har fått litt bakgrunnsinformasjon, kan du byrje å lese novella for å finne ut kva som faktisk skjer. Her er det lurt å notere ned handlinga, eventuelle og vendepunkt. Desse elementa er ofte nøklar til å forstå djupare liggjande tema og bodskapar i teksten.

Etter å ha lese gjennom novella ein første gong, byrjar fasen med . Les novella fleire gonger og legg merke til ord eller setningar som verkar viktige eller slår deg som spesielle. Dette kan vere ord som forfattaren bruker for å skape stemning, eller setningar som samanfattar heile bodskapen i novella.

**Figur 5.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

5.2Skriv analysen

Når du har ei god oversikt over novella, er det på tide å studere dei tekniske detaljane. Korleis er novella bygd opp? Er det eit spesielt tempo i forteljinga, eller kanskje ein spesiell synsvinkel? Desse tinga er ikkje tilfeldige; forfattaren har teke aktive val for å formidle ei spesiell meining eller skape ein viss effekt.

Neste steg er å setje alt dette ned på papiret i ein velstrukturert . Her brukar du alle dei du har lært for å beskrive og forklare novella. Det er også viktig å vise korleis den litterære teknikken forfattaren har brukt, heng saman med temaet eller bodskapen i novella.

Pass på at teksten din er godt organisert. Kvart avsnitt bør ha ein klart definert funksjon, og setningane dine bør henge godt saman. Til slutt går du gjennom teksten for å sjekke språk og rettskriving. Det kan vere lurt å ha ei ordliste ved sidan av deg for å sikre at du bruker dei riktige orda.

**Figur 5.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 6

Førlesing

Bakgrunnsinformasjon om forfattar
Kva trur du teksten handlar om?
Kan overskrifta vere eit frampeik på noko?
Kva tema trur du teksten handlar om?
Kontekst: Tid og litterær periode
Tema som er vanlege for perioden

Neste: Grunnleggjande lesing

Oppgåver · Punkt 5

Diskuter i gruppa

5.1Kvifor er det viktig å vite kven som har skrive novella og i kva tid ho vart skriven før du byrjar å lese henne?

5.2Kva slags hint kan bakgrunnsinformasjonen om forfattaren og tida novella vart skriven i, gi deg om innhaldet?

5.3Korleis kan du nytte bakgrunnsinformasjonen når du les novella?

5.4Kvifor er det viktig å notere ned handlinga, konfliktar og vendepunkt i novella?

5.5Kva meiner vi med nærlesing, og kvifor er det nyttig å lese novella fleire gonger?

5.6Korleis kan ord og setningar som verkar viktige eller spesielle hjelpe deg å forstå novella betre?

5.7Kva tekniske detaljar bør du leggje merke til når du analyserer oppbygginga av novella?

5.8Kva meiner vi med tempo og synsvinkel i ei novelle, og kvifor er desse viktige?

5.9Korleis kan du bruke fagomgrep for å beskrive og forklare novella i analysen din?

5.10Kvifor er det viktig at analysen din er godt organisert med klart definerte avsnitt og samanhengande setningar?

5.11Kva rolle spelar korrekt språk og rettskriving i ein litterær analyse?

5.12Korleis kan du sikre at du bruker dei riktige orda i analysen din?

5.13Kva er dei subtile laga i ein tekst, og kvifor er det viktig å dykke djupt ned i dei når du analyserer ei novelle?

Ferdig med punkt 5NesteSkildre med ulike ord

Punkt 6 · Novella

Skildre med ulike ord

Å skildre med ulike ord er ein nødvendig ferdigheit for å kommunisere effektivt og skape rike, nyanserte bilete. Her skal vi sjå på korleis ein kan bruke synonym, antonym, denotasjonar, konnotasjonar, og ord med positiv, negativ, eller nøytral lading for å skildre situasjonar.

Les for meg · Skildre med ulike ord

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Bruke synonym, antonym, denotasjonar, konnotasjonar og ord med positiv, negativ eller nøytral lading i eigne tekstar

6.1Synonym og antonym

er ord med same eller nesten den same betydninga som eit anna ord. Dei kan vere nær-synonym, som «kvinne», «jente», «kjerring», og «dame», eller fjern-synonym, som har delvis same tyding. Døme på sistnemnde kan vere «frykt» og «uro», som begge handlar om ei negativ sinnsstemning, men ikkje er heilt like. Det finst også synonymordbøker som kan hjelpe deg å finne passande synonym.

er ord som (stort sett) betyr det motsette av eit anna ord. Til dømes er «kort» antonym til «lang». Antonym kan hjelpe oss å skildre kontrastar og skape klårare bilete.

**Figur 6.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

6.2Denotasjon og konnotasjon

er når eit ord berre viser til det saklege innhaldet. Til dømes, «vatn» vil i denne samanhengen referere til noko ein kan drikke eller bade i, og «orkan» vil bety vind med styrke over 32,7 m/s.

er derimot dei tilleggsbetydningane som eit ord kan ha. Til dømes, «døypevatn» kan i tillegg til den denotative betydninga også symbolisere livet, og «orkan» kan ha tilleggsbetydningar som opprør, ukontrollerte rørsler, og maktløyse.

**Figur 6.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

6.3Plussord, minusord og nullord

Orda vi vel, kan gi eit positivt, nøytralt eller negativt inntrykk. Positivt lada ord, eller , som «slår fast», «imponerer», «viser stor evne til», «demokrati», og «fornuftig», gjev ein positiv tone. Negativt lada ord, eller , som «sutrar over», «klagar over», «overgrep», og «kaoskameratane», gir derimot ein negativ tone.

Nøytrale ord, eller nullord, gir ikkje noko spesielt inntrykk. Desse kan vere «skriv», «meiner», «Stortinget», «politiet», og «elevane». Ved å bruke ei blanding av desse orda, kan ein skildre med ein rikdom av uttrykk og nyansar, og dermed betre formidle tankane og meiningane sine.

**Figur 6.3** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 5

Synonym

Ord har same eller nesten same betydning som eit anna ord
Nære synonym
Til dømes «kvinne», «jente», «kjerring», «dame»
Fjerne synonym
Har delvis same betydning
Til dømes «frykt» og «uro»
Synonymordbok
Hjelper oss å finne passande synonym

Neste: Antonym

Oppgåver · Punkt 6

Diskuter i gruppa

6.1Kan du gi eit døme på synonym og forklare korleis dei kan brukast for å skildre ei personlegheit på ulike måtar?

6.2Korleis kan antonym vere nyttige når du skal skildre kontrastar i ei forteljing?

6.3Kva er skilnaden mellom denotasjon og konnotasjon? Kan du gi eit døme på eit ord og forklare både denotasjonen og konnotasjonen?

6.4Kvifor er det viktig å vere merksam på om ord har positiv, negativ eller nøytral lading når ein skriv eller snakkar?

6.5Korleis kan bruk av synonym og antonym hjelpe deg å gjere språket ditt meir variert og interessant?

6.6Kan du finne eit ord og forklare korleis det kan ha ulike konnotasjonar avhengig av konteksten?

6.7Kva effekt har det på teksten din om du bruker mange plussord i staden for minusord, eller omvendt?

6.8Kan du gi døme på eit nøytralt ord og forklare kvifor det ikkje gir eit spesielt inntrykk i ein tekst?

6.9Korleis kan kjennskap til synonym og antonym hjelpe deg når du skal skrive ein argumenterande tekst?

6.10Kan du tenkje deg eit scenario der det er viktig å velje ord med omsyn til deira konnotasjonar? Beskriv dette scenarioet.

Ferdig med punkt 6NesteVerkemiddel

Punkt 7 · Novella

Verkemiddel

Når ein skriv tekstar, er det ikkje berre kva ein seier som betyr noko, men korleis ein seier det. Språklege verkemiddel er viktige fordi dei gjer teksten meir levande, tydeleg og interessant for lesaren. Utan slike verkemiddel kan teksten fort bli flat og lite engasjerande.

Les for meg · Verkemiddel

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Identifisere og forklare bruken av ulike litterære verkemiddel.

7.1Skape bilete og kjensler

Eit av dei viktigaste føremåla med er å skape bilete i hovudet til lesaren. Når ein brukar , eller , kan ein forklare noko på ein meir konkret og forståeleg måte. Til dømes kan ein seie at «tida flyg», i staden for berre å seie at tida går fort. Slike uttrykk gjer teksten meir levande og lettare å hugse.

Språklege verkemiddel kan òg vere med på å påverke kjenslene til lesaren. Gjennom verkemiddel som , og sterke skildringar kan ein skape spenning, glede eller sorg. Dette er særleg viktig i tekstar der målet er å overtyde eller engasjere, som i lesarinnlegg eller talar.

**Figur 7.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

7.2Tydeleg bodskap

I tillegg kan språklege verkemiddel gjere bodskapen tydelegare. Gjentaking kan forsterke eit poeng, medan kontrastar kan synleggjere skilnader. På den måten blir det lettare for lesaren å forstå kva som er viktig i teksten.

Å bruke språklege verkemiddel handlar altså om å kommunisere betre. Dei gjer teksten meir variert, meir interessant og meir effektiv. Difor er det lurt å vere medviten om slike verkemiddel når ein skriv, slik at ein kan nå fram til lesaren på ein best mogleg måte.

**Figur 7.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 22

Framflytting

For å gi større vekt og merksemd.
Ho ville ikkje gå på kino med han i dag.
‍Han ville ho ikkje gå på kino med i dag.

Neste: Opprekning

Oppgåver · Punkt 7

Diskuter i gruppa

7.1Kan du gi eit eksempel på ein metafor du har lese i ei bok og forklare korleis han bidrog til å skildre ein karakter eller situasjon?

7.2Kvifor trur du forfattarar vel å bruke gjentaking i tekstane sine? Kan du nemne eit eksempel frå ein tekst du kjenner?

7.3Korleis kan dialog mellom karakterar hjelpe lesaren med å forstå deira tankar og følelsar? Kan du gje eit eksempel?

7.4Kva er eit symbol i litteratur, og kan du forklare eit symbol du har møtt på i ei bok eller ei forteljing?

7.5Korleis skapar kontrastar djupn i ei historie? Kan du gi eit eksempel på kontrastar frå ei forteljing du har lese?

7.6Kva trur du hadde skjedd med ei forteljing om forfattaren ikkje brukte verkemiddel som metaforar og symbol? Korleis ville opplevinga av historia endra seg?

7.7Kan du nemne ein karakter frå ein roman eller novelle og beskrive korleis forfattaren bruker litterære verkemiddel for å utvikle denne karakteren?

7.8Korleis kan bruk av verkemiddel som symbol og metaforar gjere ei historie meir engasjerande for lesaren?

7.9Kan du beskrive ein situasjon der gjentaking har bidratt til å skape ein spesiell tone eller rytme i ein tekst?

7.10Korleis kan kontrastar mellom karakterar eller hendingar bidra til å framheve temaet i ei forteljing?

Ferdig med punkt 7NesteKonjunksjonar

Punkt 8 · Novella

Konjunksjonar

Konjunksjonar er små ord som speler ei stor rolle i språket vårt. Dei fungerer som bindeledd i setningane og hjelper oss med å skape meining og samanheng. Når vi bruker konjunksjonar, blir det lettare å forstå kva vi meiner, fordi vi kan binde saman ulike idear på ein logisk måte.

Les for meg · Konjunksjonar

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Identifisere og bruke ulike konjunksjonar som «og», «men», «eller», «for» og «så» for å binde saman setningar og skape meining, samanheng, og nyanser i tekstane sine.

8.1«Og» og «men»

Ta for eksempel ordet «og». Det er eit enkelt ord, men det har evna til å legge til meir informasjon i det vi seier. «Eg er glad i deg, og eg veit at du held av meg» blir ein meir fullstendig setning fordi «og» bind saman to viktige tankar.

«Men» er eit anna nyttig . Det hjelper oss med å vise motsetningar eller kontrastar. Om du seier «Per fekk karakteren 5 på prøva, men det var han ikkje nøgd med», blir det klart at det er ein kontrast mellom det å få ein god karakter og det å vere nøgd.

**Figur 8.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

8.2«Eller», «for» og «så»

Når det gjeld val mellom ting, kjem «eller» til unnsetning. Om nokon spør «Vil du ha kaffe, eller skal eg hente litt surmelk?», gir «eller» oss eit tydeleg skilje mellom dei to alternativa, og vi forstår at vi må ta eit val.

«For» kan vi bruke for å gi ei forklaring eller til noko. Om du seier «Eg kjem ikkje på korpsøving i dag, for Siri har lånt tubaen min», forstår vi straks kvifor du ikkje kan komme.

Til slutt har vi «så», som viser eller resultat. «Sykkelen punkterte, så Peder nådde ikkje fram til første time», fortel oss at Peders problem med sykkelen hadde direkte innverknad på om han kom seg til timen eller ikkje.

Så, er meir enn berre små fyllord. Dei er verktøy som gjer setningane våre rikare og meir nyanserte, og som hjelper oss med å kommunisere meir effektivt.

**Figur 8.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 4

Kva er ein konjunksjon?

Bindeord som koplar saman like ord, setningsledd eller setningar
Funksjonen er å skape meining og samanheng i språket

Neste: Eksempel på konjunksjonar

Oppgåver · Punkt 8

Diskuter i gruppa

8.1Kva er funksjonen til konjunksjonar i språket vårt?

8.2Kan du gi eit døme på korleis konjunksjonen «og» blir brukt for å binde saman to idear?

8.3Korleis hjelper konjunksjonen «men» oss med å vise motsetningar i ei setning?

8.4Kvifor er konjunksjonen «eller» viktig når vi skal ta val?

8.5Kan du forklare korleis vi brukar konjunksjonen «for» for å gi ei forklaring eller årsak?

8.6Korleis viser konjunksjonen «så» konsekvens eller resultat i ei setning?

8.7Kva meiner vi med at konjunksjonar gjer setningane våre rikare og meir nyanserte?

8.8Kan du finne eit døme frå din eigen kvardag der du brukar fleire konjunksjonar i ein samtale?

Ferdig med punkt 8NesteKomma

Punkt 9 · Novella

Komma

Eit komma er ikkje berre eit teikn du sleng inn i ein tekst. Det har faktisk ein veldig viktig funksjon. Det hjelper oss med å forstå kva som heng saman, og kva som er meint å vere skilt frå kvarandre. Dette er særleg nyttig i lengre setningar, der det kan bli litt kaotisk å forstå kva som går føre seg utan komma.

Les for meg · Komma

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forstå og bruke komma korrekt i ulike setningstypar for å skape klarheit og struktur i eigen skriftleg tekstproduksjon, samt kunne identifisere situasjonar der komma tilfører viktig informasjon eller gjer teksten lettare å lese.

9.1Pusterom i setninga

Om du for eksempel seier «Eg liker pizza men eg liker òg sushi», kan det bli litt tungt å lese. Men om du legg til eit , som i «Eg liker pizza, men eg liker òg sushi», blir det straks klårare. Det er nettopp det komma gjer: Det skaper litt pusterom i setningane, og gjer det lettare for oss å tolke kva som blir sagt.

Så har du situasjonar der komma nesten fungerer som ei slags forklaring. Ta setninga «Eg veit at du, som alltid er så snill, vil hjelpe meg.» Her gir komma oss ekstra informasjon om «du» utan å forstyrre hovudpoenget i setninga, nemleg at eg veit at du vil hjelpe meg.

Nokre gonger bruker vi komma for å markere at noko kan bli tatt ut av setninga utan å endre hovudmeininga. Døme på det er «Hunden min, som er ein golden retriever, elskar å springe.» Her er «som er ein golden retriever» ekstra info som du kan fjerne utan at setninga mistar meininga.

**Figur 9.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

9.2Opprekning og reglar

Det er òg reglar som seier at du skal bruke komma mellom ulike delar av ei . Så om du seier «Eg treng mjølk, brød og egg», hjelper komma deg med å skilje mellom dei ulike tinga du treng frå butikken.

Men hugs, kommareglar byggjer i stor grad på . Det er ikkje alltid like lett å vite kvar komma skal plasserast, men med litt øving vil det gå som ein leik. Det viktigaste er at komma gjer det lettare for alle som les teksten din å forstå kva du meiner.

**Figur 9.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 4

Kva er eit komma?

Eit komma er eit skiljeteikn som vi brukar inne i setningar for å gjere det lettare å lese og forstå teksten.
Komma kan òg brukast som desimalteikn i tal, som 3,14.

Neste: Kvifor brukar vi komma?

Oppgåver · Punkt 9

Diskuter i gruppa

9.1Kvifor er det viktig å bruke komma i skriftleg tekst?

9.2Kan du forklare kva som skjer med tydinga i setninga «Eg liker pizza men eg liker òg sushi» når vi legg til eit komma?

9.3Kva er hovudfunksjonen til komma i lengre setningar?

9.4Korleis kan komma hjelpe oss med å gi ekstra informasjon utan å forstyrre hovudpoenget i setninga?

9.5Kan du gje eit døme på ei setning der komma markerer noko som kan bli tatt ut utan å endre hovudmeininga?

9.6Kvifor bruker vi komma mellom ulike delar av ei opprekning?

9.7Kva meiner vi med at kommareglar i stor grad byggjer på grammatikk?

9.8Korleis kan øving hjelpe oss med å bli betre på å plassere komma riktig?

9.9Kva er det viktigaste du bør hugse når du brukar komma i tekstane dine?

Ferdig med punkt 9Til toppen

Novella – oversikt over opplegget

Lærarpakke

Novella

Norsk · iNorskenPunkt 1–9

I pakken

PresentasjonarPowerPoint og PDF, med lærarnotat – éin for kvar del

ArbeidshefteOppgåver, faktaboksar og sjølvvurdering til kvar del

Test deg sjølvFleirvalstest til kvar del – òg til Microsoft Forms

TemavurderingFleirvalstest for heile temaet og skriftleg prøve

Fasit til lærarenMed poengtolking, og fasit til temaheftet

Sjå opplegget på skolefag.com289 kr

Nynorsk og bokmålLisens for éin lærarNedlasting rett etter kjøp