BETA
Å skrive sakleg krev meir enn berre ord på papir. I kjernen av sakprosa ligg retorikk; kunsten å overtyde medan ein samstundes respekterer fakta og sanning. I debattar og talar er det avgjerande å ha ein klar, men balansert argumentasjon. Kritisk lesing er nøkkelen til å forstå og avsløre feilaktige påstandar, spesielt i ei tid med falske nyheiter og forvrengt informasjon. Kjeldekritikk sikrar at vi byggjer argument på solide grunnlag. Å skrive sakleg handlar om å utforske, reflektere og klart formidle kunnskap, slik at vi ikkje berre informerer, men også vekkjer interesse og tillit hos lesaren eller tilhøyraren.
Kommunikasjon
Kommunikasjon er når vi deler tankar, kjensler eller informasjon med andre. Dette kan vi gjere på mange ulike måtar. Vi kan kommunisere både munnleg og skriftleg. Det vil seie at vi kan snakke saman eller vi kan skrive til kvarandre.
Når vi kommuniserer, prøver vi alltid å tilpasse oss. Dette kan handle om kven vi snakkar med, kor vi er, og kva situasjon vi er i. Det finst mange ulike kanalar vi kan bruke for å kommunisere, som telefon, brev, eller sosiale media.
Å fortelje noko, informere, argumentere, og prøve å overtyde nokon, er alle døme på korleis vi kommuniserer. Når vi informerer, prøver vi å gi så rett og klår informasjon som mogleg. I ein chat kan vi bruke emojiar og det er ofte meir uformelt. Men i ein jobbsøknad er det viktig å vere formell og seriøs. Vi må tenkje over kva som passar best i ulike situasjonar.
Tenk deg at du vil dele noko med ein venn. Du (avsendar) har ein bodskap du vil fortelje. Du kan fortelje det ansiktet til ansikt, over telefon, eller kanskje gjennom eit brev (dette er kanalen). Vennen din (mottakar) vil så høyre eller lese det du sa, og prøve å forstå bodskapen.
Når vi bruker ord for å snakke eller skrive, kallar vi det for verbal kommunikasjon. Men det finst også andre måtar å kommunisere på. Dette er ting vi seier utan ord, som når vi smiler, eller når tonefallet i stemma vår endrar seg. Dette kallar vi for dobbeltkommunikasjon. Av og til er bodskapen vår veldig klår og tydeleg, og då kallar vi det for direkte kommunikasjon. Men andre gonger kan den som høyrer eller les bodskapen trenge å tolke litt for å skjønne kva vi prøver å seie. Dette kallar vi for indirekte kommunikasjon.
Av og til kan det vere vanskeleg å kommunisere. Dette kan skje grunna støy, vanskelege ord, slang, eller om vi ikkje forstår språket godt. Men det er også viktig å vere ein god lyttar når nokon snakkar til deg. Vis at du bryr deg, lytt nøye, og prøv å forstå den andre sin situasjon. Du kan også hjelpe samtalen ved å stille spørsmål, gjenta det den andre sa, og gi tilbakemeldingar.
Å forstå kommunikasjon og korleis vi best kan dele bodskapar med andre er viktig for å ha gode relasjonar med dei rundt oss.
Språk påverkar
Språk er eit mektig verktøy. Det er ikkje berre ord vi seier, men også måten vi seier det på. Språket kan påverke korleis vi tenkjer, korleis vi kjenner og korleis vi oppfører oss.
Kvar av oss blir påverka av språk på ulike måtar. Dette kan avhenge av kva stemning vi er i, kven vi er, og kva erfaringar vi har frå før. Ord og bilete, stemmeleie, tonefall, kroppsspråk og til og med emojiar kan ha ein påverknad på oss. Til dømes kan nokon som framsnakkar (løftar opp) andre, få oss til å kjenne oss betre, medan nokon som baksnakkar (trykkjer andre ned) kan få oss til å kjenne oss dårleg.
Ikkje all kommunikasjon er verbal. Kroppsspråk, til dømes, kan ofte seie meir enn ord. Dette blir kalla det ikkje-verbale språket, og det spelar ein stor rolle i samtalar.
Tidlegare har mange ord i språket vårt vore knytt til kjønn. Til dømes: førstemann, nordmann, mannskap. Men no ser vi at språket blir meir kjønnsnøytralt. Ein kan til dømes høyre folk bruke ord som 'hen' istadenfor 'han' eller 'ho' for å vere meir inkluderande.
Men språk kan også splitte. Måten vi formulerer oss på kan avgjere korleis andre oppfattar oss. Enkelte ord kan ha sterke følgjevirkningar. Til dømes, når nokon seier "ein flaum av flyktningar", kan det gi negative assosiasjonar.
Dessverre er det også nokre som brukar språk på ein skadeleg måte. Diskriminerande språkbruk, som "homo" og "hore", blir ofte brukt medvite for å såre eller krenkje andre. Dette blir sett på som skjellsord. Noko anna som er skadeleg er "bitching", som er ein form for skjult mobbing. Det kan inkludere baksnakking, å setje ut rykte, å fryse ut nokon eller å mobbe nokon via sosiale medium. Slikt er vanskeleg å avsløre.
Nokre menneske brukar også hersketeknikkar i samtalar eller diskusjonar. Desse teknikkane kan inkludere å latterleggjere nokon, bruke vanskelege ord, eller snakke nedsettande. Då blir dei gode argumenta mindre viktige, fordi personen prøver å få overtaket i samtalen.
Til slutt har vi hatprat. Hatprat er når nokon brukar tekstar, ord, bilete eller symbol for å spreie hat eller truge andre. Nettroll er personar eller grupper som med vilje forstyrrar diskusjonar på internett med hatefull tale. I Noreg er hatefulle ytringar ulovlege, og dei som gjer det kan bli straffa med bot eller fengsel inntil 3 år. Det er spesielt dersom hatprat er retta mot nokon på grunn av hudfarge, nasjonalitet, religion, livssyn, seksuell orientering, eller funksjonsevne.
Så, språk er mektig. Det kan byggje bruer, men det kan også rive dei ned. Det er viktig for oss alle å vere medvitne om korleis vi brukar språket, slik at vi kan skape eit meir positivt og inkluderande samfunn.
Å overtyde
Å overtyde vil seie å prøve å få nokon til å endre meining eller handling ved å gi uttrykk for eigne synspunkt og argument. Dette kan gjerast på mange måtar, frå å hevde meiningar, oppmode, overtale, reklamere, instruere, og å argumentere. Kommunikasjonen er ofte retta direkte mot mottakaren, som kan vere éin person eller ei gruppe.
Når ein overtyder, er det vanleg å vende seg direkte til mottakaren, anten det er ved å stille spørsmål, oppmode til handling, eller ved å bruke argument som påstandar med grunngjevingar. Dette er ein effektiv måte å påverke mottakaren på, ved å engasjere han eller ho i samtalen og gjere bodskapen meir personleg.
Forbindarar er svært nyttige i overtyding. Dei hjelper med å byggje opp argumenta, skape samanheng og rettleie mottakaren gjennom teksten. Dette kan vere enkle forbindarar som "og", "dessutan", "vidare", "forresten", "til og med", "på same måte som", "til dømes". Men det kan òg vere motsetjande forbindarar som "men", "endå", "sjølv om", "derimot", "likevel", "i staden for", "trass i", "tvert i mot". Desse hjelper til med å balansere ulike synspunkt og gir rom for diskusjon. Til slutt kan det vere tids- og årsaksforbindarar som "då", "når", "medan", "innan", "sidan", "så", "deretter", "for", "såg", "fordi", "då", "slik at", "viss", "dermed", "altså", "på grunn av", "følgja av", "årsaka til", som bidreg til å strukturere argumenta og gi dei meir djupn.
Det finst mange ulike typar tekstar der overtyding er eit sentralt element. Reklame er eit godt døme, der målet er å overtyde forbrukaren om å kjøpe eit produkt eller ei teneste. Lesarinnlegg og debattartiklar er andre døme, der skribenten prøver å påverke lesaren med eigne meiningar og synspunkt. Politiske brosjyrar brukar overtyding for å vinne støtte for ein politisk sak eller kandidat.
Å overtyde er ein krevjande prosess som krev forståing av mottakaren, gode kommunikasjonsevner og sterke argument. Men med rett bruk av språk og argumentasjon kan det vere ein svært effektiv måte å påverke andre på.
Retorikk
Retorikk er kunsten å tale. Men den handlar ikkje berre om det vi høyrer i ein tale; det dreier seg om å overtyde eller overtale nokon med ord. Dette kan ein bruke når ein skriv tekstar, når ein diskuterer med nokon, eller når ein held ein tale. Målet med retorikk er å få mottakaren, den som høyrer på eller les, til å tru eller kjenne det ein vil formidle. Dette gjer ein ved å prøve å vekkje kjensler eller ved å appellere til fornufta.
For å forstå korleis retorikk fungerer, er det nyttig å kjenne til nokre verktøy eller teknikkar som blir brukt. Dette er som å kunne peike ut verktøya i ein verktykasse. Ein av dei mest kjende "verktykassane" i retorikken er dei retoriske appellformene.
Etos handlar om truverdigheit. Det går ut på kor truverdig vi oppfattar avsendaren, den som snakkar eller skriv. Om vi tenkjer at personen veit kva dei snakkar om og har gode grunnar for det dei seier, er det etos i bruk. Til dømes: "Dette er støvsugaren som blir brukt av profesjonelle reinhaldarar i heile Noreg." Her antydar avsendaren at støvsugaren er påliteleg fordi profesjonelle brukarar han.
Patos dreier seg om å vekkje følelsar. Gjennom patos prøver avsendaren å røre ved kjenslene våre. Om ein tekst eller tale får deg til å kjenne noko sterkt, har avsendaren brukt patos. Som i dømet: "Tenk på barna dine. Du vil vel ikkje ha dei krabbande rundt i støv og skit og la dei putte døde hudceller, hår og skitt i munnen?" Her blir vi oppmoda til å kjenne uro og bekymring for barna våre.
Logos handlar om fornuft. Med logos argumenterer avsendaren med logikk og fakta. Når noko høyrest fornuftig og logisk ut, er det logos i aksjon. Som i dømet: "12 forskarar og 7 ingeniørar har bidrege. Den brukar det halve av straum av ein normal støvsugar, men er 100% sterkare! Med eit støynivå på berre 50 desibel er det den mest stillegåande støvsugaren på marknaden." Her gir avsendaren oss konkrete fakta for å overtyde oss om at støvsugaren er best.
Så, neste gong du støyter på ein overtalande tekst eller tale, kan du spørje deg: Kva slags retoriske triks blir brukt? Er det etos, patos eller logos? Med denne kunnskapen kan du lettare forstå korleis folk prøver å overtyde deg.
Etos
Etos er eit gammalt ord som handlar om kor truverdig ein person er når han eller ho snakkar om noko. Om du vil at nokon skal tru på det du seier, er det viktig at du viser etos. Det handlar ikkje berre om å seie noko, men også om å vise at du har kunnskap, erfaring og er verd å stole på.
Om du snakkar med nokon, vil dei lytte betre om dei trur at du veit kva du snakkar om. Det er som om vennen din fortel deg noko. Om du stolar på vennen din, vil du også tru meir på det han eller ho siger. Ein måte å vise etos på er å dele kunnskap og erfaring. Til dømes, ein lege har studert medisin i mange år. Så om legen seier at du ikkje bør vere redd for covid-19, er det lettare å tru på han/ho fordi legen har lært mykje om sjukdommar.
Også du, som kanskje er ein ungdom, kan vise etos. Om du vil fortelje nokon at presset blant ungdom er stort, kan du bruke ditt eige liv som eit døme. Folk vil tru meir på det du seier om dei ser at du verkeleg veit kva du snakkar om.
Ein annan måte å vise etos på er å snakke om kva ekspertar eller kjendisar seier. Mange folk kjenner til Møllers tran, eit kjent produkt som mange stolar på. Om Møllers tran seier noko om helse, vil mange tru på det fordi merket er kjent og har god etos.
Men, det er også viktig å hugse at etos kan bli svekt. Om nokon blir avslørt for å lyge, eller om det kjem fram at informasjonen dei gav var feil, vil folk tru mindre på dei i framtida. Skandalar, feil informasjon, useriøs forsking, og falske personar kan skade etos. Så, neste gong du vil overtyde nokon om noko, tenk på korleis du kan vise god etos. Det vil gjere det lettare for mottakaren å vere open for bodskapen din!
Patos
Patos handlar om kjensler. Når nokon brukarar patos, prøver dei å vise eigne kjensler eller å vekkje bestemde kjensler i den som lyttar eller les. Dette kan vere kjensler som sinne, glede, kjærleik eller sjalusi. Ein god grunn til å vekkje kjensler er at det bidreg til å halde på merksemda til mottakaren. Når ein person blir kjenslemessig engasjerte, blir det lettare å få med seg bodskapen. Tenk deg at du ser eit bilete som gjer deg veldig glad eller veldig trist. Då blir du nysgjerrig og engasjerte, ikkje sant?
Så, korleis kan ein appellere til kjensler? For det første kan ein velje eit tema som folk har sterke kjensler for, som vennskap, urettferd, kjærleik eller tap. Når ein talar, kan ein òg vise kjensler gjennom korleis ein bevegar seg, tonefallet i stemma, og ved å dele personlege historier som gjer inntrykk. Eit anna viktig verktøy er å bruke språklege bilete. Det er ord eller uttrykk som skaper bilete i tankane våre. Til dømes kan ein seie "livet er ein berg-og-dal-bane" for å forklare korleis oppturar og nedturar kjem og går.
Ordval er òg sentralt. Nokre ord kan vere nøytrale, som "prostituert", "abort" og "soldat". Andre ord gir positive kjensler, som "den eldste yrkte i verda" når ein snakkar om prostituert, "problemløysing" om abort, eller "fridomskjemper" om soldat. Men det finst også ord som gir negative kjensler, som "hore" i staden for prostituert, "fosterdrap" i staden for abort, eller "mordar" i staden for soldat. Ved å velje ord med omhu kan ein påverke korleis folk kjenner om eit tema og gje bodskapen større kraft.
Logos
Logos er eit gresk ord som ofte blir brukt når vi snakkar om å overtyde nokon eller å lage eit sterkt argument. Men når vi seier "logos" i denne samanhengen, snakkar vi eigentleg om fornuft. Tenk deg at du prøver å forklare noko til ein venn og du vil at han skal forstå og vere einig med deg basert på logiske grunnar.
Eit argument som bruker logos, fokuserer på fakta, statistikk, forsking og bevis. Til dømes, om du vil overtyde nokon om å kjøpe ein sykkel, kan du vise til forsking som seier at barn som syklar til skulen får betre fysisk form og konsentrerer seg betre i timane. Her bruker du logos fordi du gir ein logisk grunn til å kjøpe sykkelen.
Men det er ikkje nok å berre seie noko. For at folk skal tru på deg, må det du seier vere sakleg. Det vil seie at du baserar argumentet ditt på fakta og ikkje berre meiningar. Om du seier "Eg trur sykling er gøy", er det berre ei meining. Men om du seier "70% av elevane ved skulen vår syklar og seier at det er gøy", då bruker du statistikk som eit sakleg argument.
Ein annan viktig del av logos er å forklare årsaker og verknader. Om du til dømes fortel nokon at å ete for mykje sukker kan føre til tannròte, forklarer du årsaka (å ete sukker) og verknaden (tannròte).
Å bruke logos kan hjelpe deg med å styrkje bodskapen din. Folk trur ofte meir på det du seier når du har bevis eller fakta som støttar det du seier. Og ikkje berre det, men ved å bruke logos byggjer du også tillit med den du pratar med. Dei ser at du har tenkt gjennom argumentet ditt og har gode grunnar for det du seier. Dette kan hjelpe med å forsterke "etos", som handlar om kor påliteleg og truverdig du står fram som.
Så, om du vil overtyde nokon om noko, hugs å bruke logos. Det kan verkeleg gjere ein stor forskjell i kor godt argumentet ditt blir motteke.
Argument
Eit argument er eit verktøy vi brukar for å forklare og grunngje synet vårt i ulike saker. Målet med eit argument er å overtyde andre til å sjå ting frå perspektivet vårt, eller å få dei til å endre sitt eige syn. Eit argument er bygd opp av to hovuddelar, nemleg ein påstand og ei grunngjeving.
Påstanden, som kan seiast å vere temasetninga i eit argument, er startpunktet. Det er noko som blir påstått, men som ikkje i seg sjølv er grunngjeve. Til dømes kan nokon påstå at "ungdom bør stå tidlegare opp", eller at "alle skular bør vere mobilfrie". Det er fullt mogleg å vere samd eller usamd i desse påstandane. Men for at desse påstandane skal ha kraft til å overtyde nokon, bør dei grunngjevast. Dette blir gjort i kommentarsetninga i argumentet.
Grunngjevinga kan gjerast på ulike måtar. Vi kan beskrive, forklare, utdjupe og vise til døme. Det er viktig at grunngjevinga byggjer på solide kjelder, som erfaringar, fakta, forsking eller statistikk. Dette vil gi påstanden meir tyngd.
Til dømes kan ein påstand vere at "vi må bruke mykje mindre fossilt brennstoff". Grunngjevinga kan vere at "bruk av bensin og kol frigjer ein klimagass som fører til temperaturstigning og klimaendringar, ifølgje forskarane". Her har vi eit argument som består av ein påstand som blir grunngjeve og forklart.
Ein annan påstand kan vere "det er ikkje smart å ete glovarm pizza". Grunngjevinga kan vere personleg, til dømes "eg har sjølv erfart å brenne meg kraftig på osten". Også her har vi eit fullstendig argument.
Det er også viktig å hugse på at alle argument kan møtast med motargument. I nokre tilfelle kan det vere lurt å leggje fram motargumenta sjølv, for det viser at du har tenkt godt gjennom saka. Dette kan skape tillit hos mottakaren av argumentet.
Til dømes, påstanden "vi bør ete mindre raudt kjøtt" kan grunngjevast med at "forsking viser at det krevst ti kilo korn for å produsere éin kilo kjøtt". Eit døme som ytterlegare styrkjer argumentet kan vere at "ti kilo korn gir omtrent tjue brød, medan éin kilo kjøtt gir middag til seks–sju menneske". Eit mogeleg motargument kan vere at "kjøtt har alltid vore ein viktig del av kosthaldet til menneske. Mange forskarar meiner dette har vore viktig for utviklinga av hjerna vår". Slik kan eit argument og motargument verke saman.
Eit argument er altså ein påstand som blir grunngjeve og forklart, og det kan styrkast eller svekkast avhengig av kor sterke grunngjevingane er og kor pålitelege kjeldene er. Alle argument kan møtast med motargument, og det er ofte lurt å vise at du har teke omsyn til desse når du argumenterer for ditt eige syn.
Å argumentere
Når ein skal argumentere for ei sak eller eit standpunkt, finst det ulike typar argument ein kan bruke. Kvar av dei har sine eigne styrkar og svakheiter, og kva ein skal bruke avhengig av situasjonen og kven ein argumenterer for eller mot.
Det første argumentet ein kan bruke er fornuftsargument. Dette er argument som byggjer på det vi kallar "sunn fornuft". Eit døme på eit fornuftsargument er: "Det må vere lett å forstå at det ikkje er sunt for unge menneske å slanke seg". Her argumenterar ein ut frå kva ein sjølv meiner er fornuftig, sjølv om det ikkje nødvendigvis er sant.
Ein annan type argument er faktaargument. Dette er argument som byggjer på faktiske data, undersøkingar eller forsking. Eit døme på eit faktaargument er: "Statistikken viser at 90 000 barn i Noreg er ramma av fattigdom". Denne typen argument er sterke fordi dei kan kontrollerast, og vi kan sjå om det som blir hevda er rett eller gale.
Det tredje argumentet ein kan bruke er fleirtalsargument. Her byggjer ein argumentet på det fleirtalet meiner. Eit døme er: "Dei fleste vil vere samde i at ungdom bør vere inne før klokka ti om kvelden". Men det er viktig å hugse på at berre fordi fleirtalet meiner noko, treng ikkje det bety at det er fornuftig eller sant.
Ein annan type argument er ekspertargument. Dette er når ein viser til forsking og autoritetar dersom desse uttaler seg på sitt eige fagområde. Eit døme er: "Vi er ganske sikre på at bruk av mobil og nettbrett om kvelden er med på å påverke søvnen til unge menneske negativt, siger søvnforskar Hilde". Dette er sterke argument, spesielt om du har tillit til eksperten som uttaler seg.
Parallellargument er når ein viser til liknande tilfelle for å byggje argumentet sitt. Eit døme er: "Naboskulen arrangerte skuleball utan problem. Det skal vi også få til". Men det er viktig å undersøkje likskapen nærare, for resultatet i det nye tilfellet treng ikkje å bli det same som i det gamle.
Ein kan også bruke kjensleargument, der ein appellerer til kjenslene til dei ein argumenterer for. Dette kan vere ved å fortelje om hendingar, personar eller situasjonar, som til dømes: "Å halde dyr i bur er rett og slett forferdeleg". Kjensleargument kan vere sterke og effektive, men dei er avhengige av at mottakaren deler dei same kjenslene.
Til slutt kan ein bruke verdiargument. Dette er argument som byggjer på dei verdiane du sjølv har. Når du brukar verdiargument, viser du kva du står for, og det kan gjere argumentet ditt meir personleg og overtydande.
Å kunne argumentere effektivt er ein viktig ferdigheit, og det er nyttig å forstå korleis ulike typar argument fungerer. Ved å bruke ei blanding av desse argumentstypane, kan du byggje eit sterkt og overtydande case for det standpunktet du prøver å formidle.
Ironi
Ironi er eit språkleg fenomen som i stor grad handlar om å uttrykkje noko ein ikkje meiner, eller noko som er det motsette av det ein eigentleg meiner. Dette er ei form for indirekte kommunikasjon der den eigentlege meininga skin igjennom det som blir sagt. Når ein uttrykkjer seg ironisk, er det ofte eit misforhold mellom det som blir sagt og det som er den eigentlege hensikta.
Tonefall, andletsuttrykk, samanhengen og situasjonen ein er i kan ofte røpe den eigentlege meininga bak ironien. Eit døme kan vere dersom ein venn gjer noko dumt, og du seier "Ja, det var lurt, det" med eit sarkastisk tonefall. Her er den eigentlege meininga at det ikkje var lurt i det heile tatt.
Ironi er ofte lettast å oppfatte når bodskapen vert framført munnleg. Når vi høyrer ironien i staden for å lese han, kan vi bruke stemmetone, andletsuttrykk og kroppsspråk som tilleggsinformasjon for å tolke meininga bak orda. Dette kan gje oss viktig bakgrunnsinformasjon for å forstå kva som eigentleg blir sagt eller kommunisert.
Men for at ironien skal fungere, er det avgjerande at den ikkje blir oppfatta bokstaveleg. Ironi kan skape forvirring dersom mottakaren ikkje forstår at det som blir sagt, er meint ironisk. Det kan skape misforståingar, og i nokre tilfelle kommunikasjonsproblem.
Sjølvironi er ein særskild form for ironi der ein ironiserer over seg sjølv. Dette kan innebere å spøke med eller nedvurdere eigne prestasjonar, evner eller eigenskapar. Sjølvironi kan fungere som eit middel for å bygge sosiale relasjonar ved å vise at ein ikkje tek seg sjølv for høgtideleg.
Ironi blir ofte brukt i lesarinnlegg og kåserisjangeren. Her kan ironien fungere som eit effektivt verkemiddel for å kritisere eller kommentere aktuelle samfunnsspørsmål. Ved å bruke ironi kan ein skape distanse til emnet ein diskuterer, samtidig som ein kan peike på motseiingar eller problem på ein humoristisk og underhaldande måte. Ironi kan såleis hjelpe oss å sjå saker frå nye perspektiv og bidra til refleksjon og debatt.
Lesarinnlegg
Eit lesarinnlegg er eit kort, skriftleg innlegg i ein debatt, ein type tekst der folk kan uttrykkje sine meiningar og synspunkt om saker dei er opptekne av. Det er ofte vanlege menneske som sender inn lesarinnlegg til aviser og andre publikasjonar, gjerne for å uttrykkje glede, irritasjon, engasjement eller takksemd over eit bestemt tema.
Å skrive eit lesarinnlegg handlar om å gå rett på sak. Ein formulerer eit klart og tydeleg poeng, og gir uttrykk for dette gjennom ein subjektiv og einsidig argumentasjon. Dette betyr at skribenten presenterer sitt eige syn på saka, og argumenterer for det utan å ta i betraktning andre synspunkt.
Overskrifta i eit lesarinnlegg er gjerne spenstig eller ein tankevekkjar. Den skal fange lesaren si merksemd og invitere til vidare lesing. Likeeins er innleiinga viktig, fordi ho ofte summerer opp hovudpoenget i teksten. Dersom lesarinnlegget er ein kommentar eller eit svar på eit anna debattinnlegg, kan skribenten vise til dette i innleiinga.
Hovuddelen av lesarinnlegg er der meiningane og synspunkta kjem fram. Her gjeld det å uttrykkje seg personleg og ærleg. Språktonen kan vere alt frå sint til glad, skuffa til takksam, eller til og med ironisk eller vennleg, alt etter kva ein ynskjer å formidle.
Avslutninga på eit lesarinnlegg kan innehalde ei oppmoding eller tilråding. Det kan òg vere ein oppsummering av hovudpoenget for å forsterke det ein har sagt tidlegare. For å gi lesarinnlegget eit spesielt preg, kan ein runde av med ei ironisk formulering.
Det er òg verd å merke seg at det er lov å bruke ironi i eit lesarinnlegg. Ein kan skrive noko, men meine det motsetje, som eit verkemiddel for å formidle poenget sitt på ein annleis måte.
I tillegg til å skrive vanlege lesarinnlegg kan ein ofte skrive og svare på innlegg i eigne diskusjonsgrupper på nettet. Dette gjev fleire moglegheiter til å delta i debattar og dele synspunkta sine med andre.
Å debattere
Å debattere er litt som å spele fotball. Akkurat som i fotball treng ein reglar for at alt skal gå rett for seg. Men i debatt er ikkje målet nødvendigvis å vinne, men heller å forstå andre sine synspunkt og formidle eigne tankar på ein god måte.
Ein debatt er ein samtale der to eller fleire personar diskuterer eit bestemt emne. Under debatten utvekslar dei meiningar og argument for å kome fram til ei betre forståing av emnet. Debattar kan skje kvar som helst, som til dømes i klasserommet, heime med familien, eller ute med venner. Nokre gonger kan debattar oppstå heilt spontant, som når to vennar diskuterer kva is som er best. Andre gonger er debattane meir formelle, der det til dømes kan vere ein ordstyrar som sørgjer for at alt går greitt for seg.
Om du skal delta i ein debatt, er det viktig å kome godt førebudd. Det vil seie at du bør setje deg inn i emnet på førehand, slik at du kan komme med gode argument. Men like viktig som å ha gode argument, er det å høyre på kva dei andre har å seie. Det er ein grunnleggjande regel i debatt at ein ikkje skal avbryte andre når dei snakkar. Om du vil bidra med eit innlegg, kan du rekkje opp éin finger. Om du berre vil kommentere noko raskt, kan du rekkje opp to fingrar.
Men kanskje det aller viktigaste i ein debatt er å vise respekt for dei andre. Sjølv om du er sterkt ueinig med nokon, bør du alltid vere høfleg og lytte til det dei har å seie. Ein god debatt handlar ikkje om å "vinne", men om å forstå og bli forstått.
Debattartikkel
Eit av dei viktigaste verktøya vi har for å formidle meiningar og delta i offentlege diskusjonar er debattartikkelen. Ein debattartikkel er ein tekst der ein presenterer og forsvarer eit bestemt synspunkt om ei sak, og ho skil seg frå andre artiklar ved at formålet er å overtyde lesaren om forfattarens standpunkt.
Den første tingen ein lesar ser, er overskrifta. Den skal ikkje berre fange interessa til lesaren, men også gje ein antyding om kva teksten handlar om. Ei god overskrift kan stille eit spørsmål, bruke eit spennande ordleik eller appellere direkte til lesaren.
Innleiinga er den neste viktige delen av debattartikkelen. Denne delen introduserer temaet for lesaren, kan referere til ei aktuell hending, eller responsere på noko nokon andre har sagt. Det er her du gjæv lesaren ei forståing av kva saka handlar om og kva standpunktet ditt er.
I hovuddelen av artikkelen kjem hovudargumenta. Kvar argument bør støyttast opp med fakta, døme eller andre bevis. Det er her ein bruker det meste av teksten til å byggje opp under det ein meiner, og det er viktig at argumenta er overbevisande og relevante. For å gje teksten struktur, kan ein bruke deloverskrifter som deler teksten inn i seksjonar. Desse gjer det lettare for lesaren å følgje med og forstå strukturen i argumentasjonen.
Etter å ha presentert og argumentert for standpunktet, avsluttar du med ein konkluderande del. Her oppsummérer du hovudpoenga og presenterer kanskje eit siste, sterkt argument for å overtyde lesaren.
Debattartikkelen avsluttast med forfattarens namn som eit teikn på at du står bak det du har skrive, sjølv om det også er mogleg å skrive anonymt i nokre tilfelle.
Språkval er sentralt i ein debattartikkel. Positivt lada ord, eller plussord, er gode å bruke når du vil rose eller støtte noko. På den andre sida, negativt lada ord, eller minusord, er nyttige når du vil kritisere eller gå imot eit anna syn. Mellom desse to ytterpunkta har vi nøytrale ord, eller nullord, som formidlar informasjon utan å farge det med forfattarens eigne meiningar. Uavhengig av ordval er det viktig å hugse på kven ein skriv for, og tilpasse språket til mottakaren.
Sjølv om ein debattartikkel er subjektiv, er det viktig å byggje argumenta på fakta og solid argumentasjon. Dette gjæv teksten tyngde og truverde. Samtidig må forfattaren vise at han eller ho bryr seg om emnet, og formidle dette engasjementet til lesaren.
Å skrive ein overbevisande debattartikkel krev både kunnskap om emnet ein skriv om, og evna til å formidle dette på ein klar og engasjerande måte. Det er ein kunst å balansere mellom fakta, argumentasjon og personleg engasjement, men når dette gjerast rett, kan ein debattartikkel verkeleg påverke og inspirere lesarane.
Tale
Å forstå kva ein tale er og korleis han fungerer, kan hjelpe oss både som tilhøyrarar og som talarar. Ein tale er ein munnleg kommunikasjonsform der talaren formidlar noko til ei gruppe menneske. Denne forma for kommunikasjon er ikkje noko vi alltid finn enkelt, fordi det krev førebuing, kunnskap om publikum, og evna til å uttrykkje seg klart og overbevisande.
Sjølv om få av oss kan hugse ein tale ordrett etter vi har høyrt ho, vil vi ofte hugse kjenslene, orda, og situasjonane som vart delt. Dette fortel oss at ein tale handlar ikkje berre om ord, men om korleis desse orda får oss til å kjenne og tenkje.
Når nokon førebur ein tale, brukar dei mykje tid på å tenkje gjennom kva dei vil seie og korleis dei vil formidla det. Ein tale er skrive for å bli framført munnleg, ikkje for å bli lese som ein bok eller ei avis. Dette er ein viktig forskjell fordi talaren må tenkje på korleis orda vil høyrest ut, og korleis dei vil påverke dei som høyrer på.
Eit anna viktig poeng å merke seg er at publikum ofte er kritisk. Dei høyrer nøye etter, vurderer og tenkjer over det som blir sagt. Derfor er det viktig at ein tale er logisk oppbygd. Det kan hjelpe talaren å nå fram til publikum, anten talen er meint for å underhalde, informere, overtyde eller kanskje røre ved kjenslene til dei som høyrer på.
Det finst ulike typar talar som den forteljande, skildrande og overbevisande talen. Den forteljande talen fortel oftast ei historie, den skildrande beskriv noko på ein levande måte, og den overbevisanden prøver å overtale publikum om eit bestemt synspunkt.
Når ein skal førebu ein tale, bør ein først tenkje gjennom kven tilhøyrarane er, kvifor dei har samla seg, og kva ein vil at dei skal sitje att med etterpå. Deretter er det viktig å lage ein disposisjon eller ein plan over kva ein skal seie. Dette kan inkludere ei innleiing der ein presenterer seg sjølv, hovuddelen der ein delar informasjon eller argument, og ein avslutning der ein samanfattar eller kanskje gir eit siste slagord for å late etter seg eit sterkt inntrykk.
Språk og verkemiddel er nøkkelkomponentar i ein tale. Det er viktig å tenkje på korleis ein brukar ord, setningar og retoriske grep for å engasjere publikum. Verkemiddel som kontrast, overdriving, bokstavrim og humor kan gje talen liv og gjere den meir interessant.
Så, å halde ein tale er ikkje berre å snakke høgt framfor ein gruppe menneske. Det er ei kunstform som krev førebuing, forståing av publikum, og evna til å bruke språket på ein overbevisande måte.
Før ein tale
Når ein skal halda ein tale, er det mange ting ein bør tenkje over. Først og fremst må ein spørje seg sjølv kvifor ein lagar talen. Kanskje er det for å feire eit spesielt høve som eit bryllaup, bursdag eller konfirmasjon. Eller kanskje ein vil tale for ei sak ein verkeleg brenn for.
Det neste ein bør tenkje på er kven som skal høyre på talen. Er det barnet, ungdom, vaksne, eller ei blanding av aldersgrupper? Er det familie, vennar eller ein større forsamling? Å forstå kven ein snakkar til, kan hjelpe ein å forme bodskapen på ein måte som treff. Ein bør også spørje seg kvifor dei er samla, og kva dei kanskje veit om emnet frå før. Det er viktig å tilpasse seg etter kunnskapsnivået til tilhøyrarane.
Ein annan ting å tenkje på er kva tilhøyrarane kan ønskje å lære meir om. Dette kan hjelpe ein å treffe rett med bodskapen. For å fengje tilhøyrarane kan det vere lurt å snakke om noko som interesserer alle, noko dei kan kjenne seg att i.
Sjølv om ein kjenner emnet sitt godt, må ein også spørje seg om ein verkar truverdig. Det er viktig at dei som høyrer på ein, trur på det ein seier. Difor må ein vere sikker på at ein står inne for det ein seier, at ein kjenner stoffet godt nok og kan presentere det med eigne ord. Det er ofte best å snakke fritt, utan å berre lese frå eit manus.
Til slutt, må ein også tenkje på det praktiske, som kor høgt og tydeleg ein bør snakke. Ein må også vurdera kroppsspråket sitt, for det kan styrke eller svekke bodskapen ein prøver å formidle.
Å halda ein tale kan vere utfordrande, men ved å førebu seg godt og tenkje gjennom desse spørsmåla, kan ein bli tryggare på seg sjølv og gje ein god tale.
Språket i ein tale
Når ein skal halde ein tale, er det viktig å tenkje både på kva ein vil seie, korleis ein vil seie det, og kven ein talar til. Retorikk er eigentleg ein gamal vitskap frå Hellas i oldtida som betyr talekunst. Målet med retorikk er å vise oss dei ulike uttrykksmidla ein kan bruke for å tale godt og overtydde nokon.
Ein viktig del av retorikken er å bruke dei retoriske appellformene. Dette handlar om korleis vi kan nå fram til dei som høyrer på. Ved hjelp av logos kan vi vere fornuftige og logiske, med patos kan vi røre ved kjenslene til dei som høyrer på, og med etos kan vi verke truverdige.
Det er også vesentleg å vere medviten om ordvalet. Dei orda vi vel kan forandre korleis folk oppfattar det vi seier. Til dømes, setninga "tenåringane som stod nede ved senteret, smilte då eg gjekk forbi" gir ei anna kjensle enn "gjengen som oppheldt seg utanfor senteret, hånlo då eg gjekk forbi", sjølv om handlinga er nokså lik.
Når det gjeld ordtilfanget vårt, består det av aktive og passive delar. Det aktive ordtilfanget er dei orda vi brukar ofte, medan det passive ordtilfanget er dei orda vi forstår, men ikkje alltid brukar. Men uansett, jo fleire ord vi kjenner, jo lettare er det å uttrykkje seg presist.
Ord kan også gi ulike assosiasjonar. Valet av eit ord framfor eit anna kan gjere ein bodskap positiv eller negativ. Ein annan viktig ting er bruk av synonym og antonym. Synonym er ord med omtrent same tyding, som kan brukast for variasjon og for å gi nyansar. Antonym, derimot, er ord med motsett tyding og er gode for å vise kontrastar.
Når ein utformar bodskapen, kan ein bruke språklege demparar og forsterkarar. Desse orda kan anten dempe eller forsterke det vi vil seie. Til dømes, å seie "kanskje" gjer ei utsegn svakare, medan "utan tvil" gjer den sterkare.
Det er også viktig å skilje mellom formelt og uformelt språk. I nokre situasjonar, som bryllaup eller offisielle arrangement, er det passande med eit formelt språk. Men i andre, meir kvardagslege situasjonar, kan eit uformelt språk vere betre.
Å sitere kjende personar kan gi autoritet til det ein seier. Men, det er viktig å bruke sitat med omhug og sørgje for at dei ikkje overdøyver det ein sjølv vil seie. Og av og til, kan det også vere spanande å lage nye ord, slik som Kronprins Haakon gjorde (adrenalinsint).
Til slutt, for å verkeleg engasjere dei som høyrer på, tenk over kva dei ønskjer å høgre. Ein god tale handlar ikkje berre om innhaldet, men også om korleis det blir levert. Språket er eit kraftig verktøy, så bruk det klokt!
Verkemiddel i talar
Når du skal skape ein god tale, er det viktig å tenkje på korleis du bruker språket. Med dei rette orda kan du fengje tilhøyrarane dine og få fram bodskapen din klart og tydeleg. Eitt av dei mest effektive verkemidla er å bruke kontrast. Dette er når du set motsetningar opp mot kvarandre, som lys og mørke, eller draymar og røyndom. Til dømes, du kan seie: "Den gongen var du totalt avhengig av pappa og meg. No sit du her som nesten vaksen, og snart treng du ingen til å passe på deg."
Overdriving kan også vere eit kraftig verkemiddel. Her forsterkar du bodkspen din ved å seie noko på ein ekstra kraftig måte, som "Eg lagar dei beste bollane i verda" eller "eg frys i hel". Men det kan også skape humor, som når du seier: "Det bleste slik at vinden reiv håret av hovudet på folk."
Bokstavrim kan vere artig å bruke. Dette er når du brukar ord som startar med same bokstav etter kvarandre. Eit døme kan vere: ”Livet er berre leksar, lommepengar og lærarar som snakkar for lenge.” Eit anna verkemiddel er språklege bilete eller symbol. Her bruker du eit ord eller eit bilete frå eitt område og overfører det til eit anna. Til dømes, "nålauge", "stolbein", "narkohai", "fjellrygg" er alle døme på dette.
Samanlikningar er også mykje brukt. Når noko blir samanlikna med noko anna, ofte med ord som "som" eller "lik". Til dømes, "Han er snill som ein engel." Men av og til treng du ikkje samanlikningsord, og då har du det vi kallar ein metafor. Eit døme er: ”Ho er ei rose.” Nokre gonger bruker vi metaforar så mykje at vi ikkje ein gong tenkjer på dei som bilete. Dette kallar vi "døde metaforar", som når ein seier: "No sit du her i dag og har den mest utfordrande klatreturen føre deg: vegen ut i vaksenlivet."
Gjentaking er også eit kraftig verkemiddel. Ved å seie noko fleire gonger skapar du rytme og legg vekt på det du vil framheve, som "Eg vil ikkje gjere det, eg kan ikkje gjere det, og eg må ikkje gjere det. Likevel gjer eg det."
Til slutt, humor og ordspel kan gje talen din ein lett og underhaldande tone. Eit døme kan vere: ”Dei jentene har som regel mykje meir hår enn oss gutar, men dei er likevel ikkje eit hår betre enn oss.”
Hugs at eig god tale er ein blanding av ulike verkemiddel, så eksperiment og finn ut kva som fungerer best for deg og bodskapen din.
Å framføre ein tale
Å halde ein tale framfor andre kan ofte vere litt skummelt, men det finst mange triks for å gje ei god framføring. Før du byrjar, er det lurt å puste djupt inn nokre gongar. Dette hjelper deg med å roe deg ned og gjere deg klar. Tell sakte til tre før du byrjar å snakke, slik at du står fram som roleg og ikkje så nervøs.
Når du snakkar, er det viktig å uttale ord tydeleg, særleg konsonantar. Dette gjer at alle kan høgre og forstå deg. Pausar er også viktige. Ta korte pausar etter punktum og komma for å gjere talen meir naturleg. Men pass på tempoet! Snakkar du for fort, kan folk miste tråden. Snakkar du for seint, kan dei miste interesse. Prøv å finne ein god balanse, og øv deg framfor vener eller familie.
Det er også ein god idé å variere korleis du snakkar. Til dømes kan du snakke litt saktare eller leggje trykk på enkelte ord for å understreke viktige poeng. Og om du lurer på noko eller stiller eit spørsmål, kan du endre tonen i stemma di for å reflektere det. Om du vil skape litt drama i talen, kan du gjerne leggje til litt ekstra kraft i ord og handling.
Mange føretrekk å ha med seg eit manuskript. Viss du gjer det, er det viktig å lese gjennom det fleire gongar før du står framfor publikum. Når du framfører, prøv å fortelje meir enn å lese direkte frå papiret. Eit tips er å ha manuskriptet på tjukke ark. Då vil folk ikkje leggje merke til om hendene dine skjelv litt.
Augekontakt og kroppsspråk er også viktige. Sjå på tilhøyrarane dine når du snakkar, og bruk hendene dine for å forsterke det du seier. Dette gjer at dei blir meir engasjerte. Og hugs, ikkje tenk for mykje på korleis du ser ut. Fokuser heller på bodskapa dine. Folk set pris på ein talar som snakkar frå hjartet.
Til slutt, når du er ferdig med talen, tel sakte til tre før du går tilbake til setet ditt. Dette gir inntrykk av at du er nøgd med det du har sagt og at du er trygg på deg sjølv. Med litt øving og desse råda, er eg sikker på at du vil bli ein flott talar!
Å lese kritisk
Når du les ein tekst, bør du tenkje som ein detektiv. Det tyder at du spør deg sjølv om det du les er sant eller ikkje. Grunnen til at dette er viktig er fordi ikkje all informasjon du møter er sann. Nokon tekstar kan vere feilaktige, andre kan vere skrivne med eit mål om å lure deg. Om du ikkje set spørsmålsteikn ved det du les, kan du ende opp med å tru på noko som ikkje stemmer.
Det er viktig å ha dette kritiske blikket, uansett kva type tekst du les. Det kan vere ei bok, ein artikkel, ein film eller eit radioshow. Og det same gjeld anten det er ein saktekst som skal informere deg, eller fiksjon som er laga for å underhalde.
Nokre tekstar gir seg ut for å vere truverdige og sanne. Her må du vere ekstra varsam. Ein god måte å finne ut om ein tekst er truverdig, er å tenkje over kva situasjon teksten er vorte til i. Kven har skrive han, og kvifor? Kva er hensikta med teksten? Er det for å informere, underhalde, overtale eller kanskje selje noko til deg?
Internett er ein stad der det kan vere ekstra vanskeleg å vurdere informasjon. Det er så mange lenkjer, nyheiter og historier. Av og til kan det vere vanskeleg å skilje mellom det som er reklame og det som er ekte informasjon. Når du er på nettet, bør du difor alltid spørje deg sjølv: Er dette sant? Kan eg stole på denne informasjonen? Har den som har skrive dette ein spesiell grunn til det? Kva sider av saka kjem fram, og er det noko viktig som manglar?
Å lese kritisk er altså å alltid stille spørsmål, tenkje sjølv og ikkje berre godta alt du ser eller høyrer med ein gong. Så, neste gong du les noko, prøv å tenkje som den detektiven, og finn ut kva som verkeleg er sanninga.
Kjeldekritikk
Når du les eller høyrer noko, er det viktig å spørje: "Er dette sant?" Dette spørsmålet er kjerna i det vi kallar kjeldekritikk. Kjeldekritikk handlar om å undersøkje og vurdere informasjonen du kjem over for å avgjere om ho er påliteleg.
Før du godtek informasjonen, ta eit lite "tenkjestopp". Det er viktig å reflektere kritisk over det du les eller høyrer. Tenk over korleis denne informasjonen kan påverke deg og andre rundt deg. Spør deg sjølv om dette er ei relevant kjelde for det du ønskjer å vite. Til dømes kan ein avisartikkel om helse vere mindre påliteleg enn ein fagartikkel skriven av ein doktor.
Neste steg er å vurdere kven som er avsendar. Kven har skrive eller sagt dette, og kva kan vere grunnen til at dei seier det? Kva er deira motiv? Er det noko dei vil at du skal tru eller gjere? Det er også viktig å vurdere kva slags tekst det er. Er det ei nyheit, ein blogg, eit intervju? Måten teksten er set opp på og korleis han høyrest ut kan gi deg hint om kor påliteleg han er.
Ofte kan tekstar som er skrivne for å selje noko, eller for å overtyde deg om noko, late som dei er noko dei ikkje er. Det kan til dømes vere reklame som gir seg ut for å vere ein informativ artikkel. Det er difor lurt å sjekke fleire kjelder. Om fleire kjelder seier det same, kan det vere meir sannsynleg at informasjonen er sann, men hugs at alle kjelder kan vere feil!
Når du les, bør du alltid stille deg sjølv nokre spørsmål: Er dette sannsynleg? Er dette fakta eller berre ein påstand? Er noko her oppdikta for å vekkje sterke kjensler hos meg? Er det produktnamn som blir framheva? Snakkar teksten direkte til meg? Er det ordet som vekkjer sterke kjensler, fagord, påstandar? Kven har skrive teksten?
Dessverre finst det også folk som med vilje spreier falske nyheiter. Dei kan ha ulike grunnar for dette, som å vilje påverke folk meininga si, eller rett og slett for å tene pengar. Det er nettsider som faktisk.no der du kan sjekke om noko er sant.
Til slutt, det du sjølv meiner om ei sak kan påverke korleis du tolkar informasjon. Om du les noko som er i tråd med det du allereie trur, kan det vere lett å godta det utan vidare ettertanke. Det er derfor viktig å vere klar over sine eigne føringar og vurdere kjelder med eit open sinn. Det er slik du finn ut om noko er verd å tru på!
Falske nyheiter
Når vi høyrer om nyheiter, tenkjer vi som oftast på informasjon som fortel oss om noko som har skjedd i verda. Desse nyheitene kjem ofte frå kjende aviser, TV-stasjonar eller nettsider med ein tydeleg overskrift, bilete og tekst som forklarer hendinga. Men ikkje alle nyheiter vi les eller ser er sanne, og her dukkar omgrepet "falske nyheiter" opp.
Falske nyheiter er historier som kan sjå ut og høyrest ut som ekte nyheiter, men som i røynda er feil eller villeiande. Nokre av desse er medvite laga for å villeie oss. Dei kan gi oss feil informasjon, eller dei kan halde tilbake viktige fakta som endrar heile historia. Men kvifor vil nokon lage og spreie slike nyheiter? Vel, det er fleire grunnar til det. Nokre gjer det fordi dei vil påverke kva vi trur eller meiner om noko. Andre gjer det rett og slett fordi dei vil tene pengar; når mange klikkar på ei slik nyheit, kan det føre til inntekt frå reklame på nettsida.
Men korleis kan vi skilje mellom sann og falsk informasjon? Det kan verke vanskeleg fordi falske nyheiter er ofte laga slik at dei ser like truverdige ut som ekte nyheiter. Ein del journalistar har som jobb å sjekke fakta i nyheitene for å avsløre falsk informasjon. Men det er ikkje berre deira ansvar. Alle av oss bør vere vakne og prøve å sjekke fakta. Det finst til og med nettsider som faktisk.no som kan hjelpe med dette.
Når du støyter på ei nyheit, bør du alltid vere litt skeptisk, særleg om overskrifta verkar veldig overdriven. Det er lurt å undersøkje bodskapen i nyheita for å sjå om det er balansert. Sjekk kven som har sendt nyheita, om det er ei kjend og påliteleg kjelde. URL-adressa kan òg gi eit hint; nokre falske nyheitsider har adresser som liknar på ekte nyheitssider, men med små endringar. I tillegg, sjå etter skrivefeil eller om nettsida ser uprofesjonell ut. Og til slutt, alltid sjekk kjeldene og bileta for å sjå om dei er ekte. Hugs å tenkje deg godt om før du deler noko vidare.
Det er viktig for oss alle å kunne stole på informasjonen vi får, og ved å vere informert og vaken, kan vi alle bidra til at verda blir litt meir sannferdig.
Preposisjonar
Ein preposisjon er eit ord som fortel oss korleis ting er plassert eller korleis ting heng saman. Desse orda endrar seg ikkje, uansett korleis vi bruker dei, og dei er veldig viktige for å gi meining til setningar. Nokon kallar dei også for styreord eller forholdsord, fordi dei gir oss informasjon om korleis noko forheld seg til noko anna.
Døme på preposisjonar er ord som av, gjennom, mellom, rundt, bak, hos, mot, til, blant, i, innan, innanfor, ovanfor, frå, med, på grunn av og ved hjelp av. Vi bruker slike ord heile tida når vi snakkar eller skriv.
Preposisjonar kan stå saman med substantiv, pronomen eller verb i infinitiv. Som når vi seier "Ugla sat på greina" eller "Eg fekk eit kyss av deg" eller "Du er glad i å syngje". Dei kan også fortelje oss kvar noko eller nokon er, som "Katten er under stabburet" eller "Vintermørket har senka seg over Svalbard". I tillegg kan preposisjonar fortelje oss om tid, som "Det er fint om du kjem før klokka sju". Dei kan også markere korleis ting fungerer saman i meir abstrakte forhold, som i "Det er håp om ro". Og dei brukast ofte med stadnamn, som "Eg er i Oslo" eller "Katrine bur på Voss".
Når ein preposisjon står saman med eit anna ord, som eit substantiv, dannar dei noko vi kallar for preposisjonsuttrykk. Som i "Ole søv i senga" eller "Lillebror sit på golvet".
Så, preposisjonar er små ord som gir stor meining til det vi seier og skriv. Dei hjelper oss å forstå korleis ting er plassert eller korleis dei heng saman.
Rekkjefølgja av teikn
Å setje teikn på rett stad i tekstar er viktig for at lesaren skal kunne forstå innhaldet slik det er meint. Her er nokre retningslinjer om korleis ein bør setje teikna:
Når det kjem til hermeteikn, så er hovudregelen at punktum, spørsmålsteikn og utropsteikn skal stå mellom hermeteikna. Dersom du bruker eit komma etter eit sitat, skal det stå etter det siste hermeteiknet, så lenge kommaet ikkje er ein del av sitatet.
Av og til er det einklare å bruke replikkstrek i staden for hermeteikn, fordi det kan vere einklare å halde orden på kor teikna skal stå. Til dømes kan ein skrive: - Eg kjem snart, sa han.
Når du bruker hermeteikn rundt eit særnamn og vil leggje til genitivs-s, skal genitivs-s stå utanfor hermeteiknet. Dette kan sjå ut slik: "Bjørn" sin bil er raud.
Om du vil leggje til informasjon i ei ytring, kan du bruke parentes. Om setninga di sluttar etter informasjonen i parentesen, skal punktum stå etter parentesen. Men, dersom setninga byrjar med eit skiljeteikn før informasjonen i parentesen, skal punktum stå inne i parentesen. Det er vanleg å bruke parentes i staden for komma, men i nokre tilfelle kan det vere behov for både parentes og komma. Når det kjem til ropeteikn og spørsmålsteikn som høyrer med til det som står i parentesen, set vi desse teikna innanfor parentesen.
Til slutt, semikolon kan brukast på ulike måtar. I oppramsingar skal semikolon ofte stå utanfor parentesen. Men om oppramsinga skjer inne i parentesen, skal semikolon stå innanfor.
Ved å følgje desse retningslinjene vil teksten din vere klar og lettforståeleg for lesaren.
Omsetje mellom bokmål og nynorsk