VURDERINGSPLAN
TEMASPØRSMÅL
LÆRINGSPLAN
Etter 1814 gjekk språket i Noreg gjennom store endringar. Riksmål og landsmål, som seinare vart kjend som bokmål og nynorsk, utvikla seg som skriftspråk. På byrjinga av 1900-talet var språket prega av ein strid mellom desse to målformene. Rettskrivingsreforma frå 1917 var eit forsøk på å nærme dei til kvarandre. På 1920- og 1930-talet heldt språkutviklinga fram, og etter krigen, frå 1940- til 1970-talet, vart språkpolitikken meir inkluderande. På 1980- til 2000-talet såg vi ei liberalisering av språknormene. I dag er språksituasjonen prega av ein balanse mellom bokmål og nynorsk, der begge er offisielle språk. Typisk ordtilfang og skrivemåte varierer mellom dei to, med bokmål nærare dansk skriftspråkstradisjon og nynorsk meir basert på norske dialektar.
Språket etter 1814
Læringsmål
1. Perioda etter 1814
2. Behovet for eit eige norsk skriftspråk
3. Skriftspråksdebatten på 1830-talet
4. Dei tre hovudretningane
5. Utfallet av debatten
DISKUTER
Etter at unionen med Danmark vart oppløyst i 1814, byrja ei ny tid i Noreg. Noreg fekk si eiga grunnlov og gjekk same året inn i union med Sverige. Samtidig voks det fram eit sterkare ønske om å utvikle ein eigen norsk nasjonal identitet. Mange vart opptekne av kva som var særmerkt norsk når det gjaldt kultur, historie og språk.
Eit av dei viktigaste spørsmåla i denne nasjonsbygginga handla om språket. Etter fleire hundre år i union med Danmark var dansk framleis skriftspråket i Noreg. Samtidig snakka folk norske dialektar som kunne vere svært forskjellige frå det danske skriftspråket. Mange meinte derfor at Noreg trong eit skriftspråk som i større grad spegla det norske talemålet og den norske kulturen.
På 1830-talet vart språkdebatten stadig viktigare. Det utvikla seg etter kvart fleire syn på korleis eit norsk skriftspråk burde sjå ut. Den eine retninga gjekk ut på å skape eit nytt norsk skriftspråk med utgangspunkt i dei norske dialektane. Den viktigaste personen i dette arbeidet var Ivar Aasen. Han reiste rundt i store delar av landet og studerte dialektar. På grunnlag av dette utvikla han landsmålet, som seinare fekk namnet nynorsk.
Ei anna retning gjekk ut på å fornorske det danske skriftspråket gradvis. Målet var å endre skrivemåten slik at han passa betre med norsk uttale og talemål. Knud Knudsen vart ein av dei viktigaste forkjemparane for denne retninga. Henrik Wergeland ønskte òg å fornorske språket ved å ta inn norske ord og uttrykk. Asbjørnsen og Moe brukte dessutan fleire norske ord og talemålsnære uttrykk då dei skreiv ned dei norske folkeeventyra. Denne utviklinga vart etter kvart ein del av grunnlaget for riksmål og seinare bokmål.
Ei tredje retning ønskte å halde fast ved det danske skriftspråket og den dansk-norske kulturtradisjonen. Johan Sebastian Welhaven representerte eit meir konservativt syn på språk og kultur og var kritisk til raske og omfattande endringar av skriftspråket.
Språkstriden heldt fram gjennom store delar av 1800-talet. Etter kvart fekk Noreg to norske skriftspråk. Landsmålet vart jamstilt med det dansk-norske skriftspråket i 1885 og fekk seinare namnet nynorsk. Det andre skriftspråket utvikla seg gjennom fleire rettskrivingsreformer og fekk namnet bokmål i 1929.
Utviklinga av dei to skriftspråka vart ein viktig del av den norske nasjonsbygginga. Både nynorsk og bokmål har røter i språkdebatten på 1800-talet og viser to ulike måtar å utvikle eit norsk skriftspråk på.
5 SPØRSMÅL
Riksmål
Læringsmål
1. Kva var Riksmål?
2. Læraren Knud Knudsen
3. Utdanning og samfunnsklassar
4. Val av talemål for skriftspråket
5. Prosess for endringar i språket
6. Riksmål som skriftspråk
DISKUTER
Riksmål har røter i arbeidet til læraren og språkforskaren Knud Knudsen. Han kom frå enkle kår og arbeidde ivrig for å fornorske det danske skriftspråket som vart brukt i Noreg. Knudsen meinte at skriftspråket måtte bli enklare og liggje nærare talemålet dersom utdanning og kunnskap skulle bli meir tilgjengeleg for folk flest. Livserfaringane hans, der han sjølv måtte arbeide hardt for å få utdanning, var med på å forme synet hans på kor viktig eit tilgjengeleg skriftspråk var.
Knudsen meinte at skriftspråket burde byggje på det som vart kalla den danna daglegtalen. Dette var talemålet som særleg vart brukt av embetsmenn og borgarskapet i byane. Det hadde dansk som utgangspunkt, men uttalen var i stor grad norsk. Knudsen ønskte at skrivemåten gradvis skulle tilpassast denne norske uttalen.
Målet hans var å gjere avstanden mellom tale og skrift mindre. Eit skriftspråk som låg nærare talemålet, ville etter hans meining vere lettare å lære. Dermed kunne fleire få tilgang til utdanning og skriftleg kommunikasjon. Knudsen ønskte ikkje å endre skriftspråket brått. Han meinte at fornorskinga måtte skje gradvis, gjennom fleire mindre endringar over tid. Store og raske endringar kunne skape motstand, medan ei forsiktig utvikling ville gjere det lettare for folk å venje seg til den nye skrivemåten.
Tankane til Knud Knudsen fekk stor innverknad på utviklinga av det dansk-norske skriftspråket i Noreg. Denne språklege retninga utvikla seg etter kvart til riksmål. Gjennom fleire rettskrivingsreformer vart den offisielle målforma vidare utvikla, og i 1929 fekk ho namnet bokmål.
Arbeidet til Knud Knudsen er derfor ein viktig del av norsk språkhistorie. Han ønskte å skape eit skriftspråk som var meir norsk, lettare å lære og nærare talemålet. Arbeidet hans vart eit viktig grunnlag for utviklinga av det skriftspråket vi i dag kjenner som bokmål.
5 SPØRSMÅL
Landsmål
Læringsmål
1. Kritikk mot fornorskinga av språket
2. Forslag om eit nytt skriftspråk
3. Ivar Aasen sitt arbeid
4. Utvikling av landsmål
5. Karakteristikkar ved landsmål
6. Nynorsk som resultat
DISKUTER
Landsmål er eit skriftspråk som vart utvikla i Noreg på midten av 1800-talet. På denne tida var det ulike meiningar om korleis Noreg skulle få eit meir norsk skriftspråk. Nokre var kritiske til forsøka på å fornorske det danske skriftspråket og meinte at dette berre ville føre til det dei kalla «forderva dansk».
Ein av dei som var kritiske til ei gradvis fornorsking av dansk, var historikaren P.A. Munch. Han meinte at Noreg heller burde utvikle eit nytt skriftspråk med utgangspunkt i norrønt og norske dialektar.
Ivar Aasen hadde òg som mål å skape eit sjølvstendig norsk skriftspråk, men han ønskte at språket skulle vere lett å forstå og bruke. Han meinte at det nye skriftspråket måtte byggje på det norske talemålet og samtidig ha ein tydeleg samanheng med det norrøne språket.
For å få kunnskap om dialektane reiste Aasen rundt i store delar av Noreg og undersøkte korleis folk snakka. Han samla inn ord, grammatikk og språklege former frå mange ulike dialektar. Gjennom arbeidet oppdaga han at dei norske dialektane hadde mange fellestrekk og at fleire av dei hadde bevart trekk frå norrønt. På grunnlag av undersøkingane utvikla Aasen eit nytt skriftspråk. Han ønskte ikkje å byggje det på berre éin dialekt, men prøvde å finne former som kunne representere fellestrekk ved fleire norske dialektar. Han la særleg vekt på dialektar som hadde bevart mange gamle norske språkdrag.
Aasen ønskte òg å bruke norske ord framfor danske og tyske lånord når det fanst gode norske alternativ. På denne måten ville han skape eit skriftspråk med tydelege røter i norsk språk og kultur.
Aasen kalla først språket sitt landsmål. I 1929 fekk målforma offisielt namnet nynorsk. Målet med landsmålet var å skape eit norsk skriftspråk som bygde på dei norske dialektane og hadde røter tilbake til norrønt.
Arbeidet til Ivar Aasen vart ein viktig del av den norske nasjonsbygginga på 1800-talet. Landsmålet gav Noreg eit skriftspråk som ikkje tok utgangspunkt i dansk, og vart eit viktig uttrykk for norsk språkleg og kulturell identitet.
5 SPØRSMÅL
Riksmål eller landsmål
Læringsmål
1. Historisk bakgrunn
2. Riksmål (no bokmål)
3. Landsmål (no nynorsk)
4. Konsekvensar av jamstillingsvedtaket
5. Viktigheit av språkleg mangfald
DISKUTER
I Noreg har vi ei lang og rik historie når det gjeld utviklinga av skriftspråket. To hovudretningar, riksmål og landsmål, fekk stor innverknad på denne utviklinga. Begge retningane hadde sterke forkjemparar som arbeidde for å utvikle og spreie skriftspråka sine.
Riksmål hadde røter i det danske skriftspråket som hadde vore brukt i Noreg gjennom fleire hundre år. Gjennom andre halvdel av 1800-talet vart dette skriftspråket gradvis fornorska. Knud Knudsen var ein av dei viktigaste forkjemparane for denne utviklinga. Han ønskte at skrivemåten skulle liggje nærare norsk uttale og talemål. Etter kvart gjennomførte staten fleire rettskrivingsreformer som førte skriftspråket i ei meir norsk retning. I 1929 fekk den offisielle målforma namnet bokmål.
På den andre sida hadde vi landsmålet, som Ivar Aasen hadde utvikla med utgangspunkt i norske dialektar. Landsmålet fekk eit viktig gjennombrot i 1885 gjennom det såkalla jamstillingsvedtaket. Stortinget vedtok då at landsmålet skulle jamstillast med det vanlege dansk-norske skriftspråket som skule- og administrasjonsspråk. Dette var eit viktig vendepunkt i norsk språkhistorie og ei stor politisk siger for tilhengjarane av landsmålet. I 1929 fekk landsmålet namnet nynorsk.
Utviklinga av dei to målformene førte òg til ein langvarig språkstrid i Noreg. Konflikten handla ikkje berre om korleis ord skulle skrivast, men òg om identitet, kultur, geografi og politikk. Tilhengjarane av landsmålet meinte at Noreg trong eit skriftspråk som bygde på dei norske dialektane og som representerte breie lag av folket. Tilhengjarane av riksmålet ønskte i større grad å byggje vidare på det etablerte dansk-norske skriftspråket og fornorske dette gradvis.
Språkstriden heldt fram gjennom 1900-talet og førte til mange diskusjonar om korleis dei norske skriftspråka skulle utviklast. Det vart gjennomført fleire rettskrivingsreformer, og staten prøvde i periodar å nærme bokmål og nynorsk til kvarandre. Dette skapte både støtte og sterk motstand.
Bokmål og nynorsk har begge spela ei viktig rolle i utviklinga av det norske samfunnet og kulturen. Historia om dei to målformene viser kor sterkt språk kan vere knytt til identitet, kultur og samfunn. Ved å kjenne denne historia kan vi betre forstå det språklege mangfaldet vi har i Noreg i dag.
5 SPØRSMÅL
Norsk på byrjinga av 1900-talet
Læringsmål
1. Jamstillingsvedtaket
2. Organisering
3. Utdanningssystemet
4. Statleg kontroll og reformer
5. Rettskrivingsreformene
6. Forslag om samansmelting av målformene
7. Språkstriden etter 1905
8. Framgang for landsmålet
9. Landsmålsskurs og rettskrivingsendringar
DISKUTER
I byrjinga av 1900-talet gjekk det norske språket gjennom store endringar. Denne perioden var prega av ein intens debatt og strid mellom tilhengjarane av dei to skriftspråka landsmål, som seinare fekk namnet nynorsk, og riksmål, som vart utgangspunktet for bokmål. Striden handla ikkje berre om grammatikk og ordval, men òg om identitet, kultur og makt.
Jamstillingsvedtaket frå 1885 var eit viktig steg i denne utviklinga. Det førte til at landsmålet vart jamstilt med det dansk-norske skriftspråket. Vedtaket sette likevel ikkje punktum for språkdebatten. Tvert imot heldt språkstriden fram, og forkjemparane for dei to målformene organiserte seg for å fremje synspunkta sine. Noregs Mållag vart skipa i 1906 for å styrkje og fremje landsmålet, medan Riksmålsforbundet vart stifta i 1907 for å verne om og fremje riksmålet.
Skulen vart ein viktig arena for språkstriden. I 1907 vart det innført krav om at elevar som tok examen artium, skulle vise at dei kunne skrive begge målformene. Dette førte til at sidemålet fekk ein tydelegare plass i opplæringa. Målet var at elevane skulle bli kjende med begge dei norske skriftspråka.
Staten tok etter kvart ei meir aktiv rolle i utviklinga av skriftspråka. I 1907 kom ei viktig rettskrivingsreform for riksmål. Reforma bygde på tankane til Knud Knudsen om gradvis fornorsking av det danske skriftspråket og tok utgangspunkt i den såkalla danna daglegtalen. Fleire danske skrivemåtar vart erstatta med former som låg nærare norsk uttale.
Landsmålet gjekk òg gjennom endringar. Målet var å utvikle ei meir einskapleg og praktisk skriftnorm, samtidig som språket framleis skulle byggje på norske dialektar og språklege tradisjonar.
Debatten om språkutviklinga tok etter kvart ei ny retning. Nokre meinte at landsmål og riksmål burde nærme seg kvarandre og på sikt kunne utviklast til eitt felles norsk skriftspråk. Moltke Moe, son til eventyrsamlaren Jørgen Moe, var ein viktig talsmann for denne tanken. Han såg føre seg eit felles norsk språk som kunne sameine ulike delar av den norske språktradisjonen.
Etter oppløysinga av unionen med Sverige i 1905 vart språkstriden stadig sterkare. Konflikten spegla òg sosiale og geografiske skilnader i det norske samfunnet. Landsmålet stod sterkt i mange bygder og fekk etter kvart større utbreiing i skulen, medan riksmålet stod sterkast i byane og blant mange i borgarskapet og embetsstanden.
På byrjinga av 1900-talet voks tanken om at dei to skriftspråka kunne nærme seg kvarandre gjennom rettskrivingsendringar. Denne tanken vart seinare viktig i den norske språkpolitikken og utvikla seg til det som vart kalla samnorskpolitikken. Denne perioden i norsk språkhistorie viser at språk ikkje berre er eit middel for kommunikasjon. Språk kan òg vere eit sterkt symbol på kultur, identitet, geografi og politikk. Striden mellom landsmål og riksmål viser kor viktig språk har vore i arbeidet med å forme den norske nasjonen og den norske identiteten.
5 SPØRSMÅL
Rettskrivingsreforma frå 1917
Læringsmål
1. Bakgrunn for reforma
2. Mål for reforma
3. Komitearbeid
4. Hovudendringar i 1917-reforma
5. Motstand mot reforma
6. Langsiktige følgjer
DISKUTER
Rettskrivingsreforma frå 1917 var eit viktig steg i utviklinga av dei norske skriftspråka. For å forstå kva reforma gjekk ut på, må vi sjå litt på bakgrunnen og utviklinga som førte fram til henne.
På byrjinga av 1900-talet fanst det to skriftspråk i Noreg: landsmål, som seinare fekk namnet nynorsk, og riksmål, som vart utgangspunktet for bokmål. Landsmålet var bygd på norske dialektar, medan riksmålet hadde utvikla seg frå det danske skriftspråket som lenge hadde vore brukt i Noreg.
Etter kvart voks det fram ein tanke om at dei to skriftspråka burde nærme seg kvarandre. Målet var at dei på sikt kunne utvikle seg i retning av eit felles norsk skriftspråk. Styresmaktene ønskte òg at skriftspråka i større grad skulle byggje på norsk talemål.
Det vart sett ned komitear som skulle arbeide med språksaka. Eit viktig prinsipp var at skriftspråka skulle byggje på «folkets verkelege talemål». Det betydde at ein ønskte å ta inn fleire former som var vanlege i norske dialektar og i daglegtalen.
I 1917 vart ei ny rettskrivingsreform vedteken for både riksmål og landsmål. Reforma førte til at dei to skriftspråka fekk fleire felles trekk. Fleire ordformer og bøyingsmønster vart endra slik at skriftspråka skulle nærme seg kvarandre.
Eit viktig trekk ved reforma var at mange nye former vart valfrie. I riksmål kunne ein til dømes velje mellom meir tradisjonelle former og nye former som låg nærare norsk talemål og landsmål. Dette gav større fridom til dei som skreiv, men skapte òg debatt.
Reforma møtte motstand, særleg blant mange riksmålsbrukarar. Dei meinte at dei nye formene og den store valfridommen kunne gjere skriftspråket mindre oversiktleg. Andre meinte derimot at reforma var eit viktig steg i retning av eit meir norsk og folkeleg skriftspråk.
Rettskrivingsreforma frå 1917 vart ein viktig del av den vidare norske språkpolitikken. Ho førte landsmål og riksmål noko nærare kvarandre og la grunnlaget for seinare reformer. Tanken om å nærme dei to skriftspråka til kvarandre vart etter kvart kjend som samnorskpolitikken.
Utviklinga av bokmål og nynorsk heldt fram gjennom heile 1900-talet. Fleire rettskrivingsreformer endra og justerte skriftspråka, og språkstriden vart ein viktig del av norsk kultur- og samfunnshistorie.
5 SPØRSMÅL
Språket på 1920-talet
Læringsmål
1. Målstriden og språkendringar på 1920-talet
2. Viktige vedtak og endringar
3. Namneendringar på skriftspråka
DISKUTER
På 1920-talet skjedde det fleire viktige endringar i det norske språket og i bruken av norske stadnamn. Denne perioden var prega av ein omfattande språkdebatt, ofte kalla målstriden. Målstriden handla ikkje berre om kva skriftspråk nordmenn skulle bruke, men òg om korleis norske stadnamn og administrative nemningar skulle skrivast.
Mange stadnamn og administrative namn i Noreg hadde lenge hatt ei dansk eller dansk-norsk form. Dette kom av at Danmark og Noreg hadde vore i union i fleire hundre år, og at dansk hadde vore det dominerande skriftspråket. Mange meinte derfor at namna burde få ei form som i større grad bygde på norsk språk og norsk namnetradisjon.
I 1918 vedtok Stortinget å erstatte den gamle nemninga «amt» med «fylke». Samtidig fekk fleire av fylka nye eller fornorska namn. Endringane tok til å gjelde frå 1. januar 1919. Til dømes vart Smaalenenes amt til Østfold fylke, Kristians amt til Oppland fylke og Søndre Bergenhus amt til Hordaland fylke.
Ei anna viktig endring kom i 1925, då hovudstaden skifta namn frå Kristiania til Oslo. Namneendringa tok til å gjelde 1. januar 1925. Dette vart av mange sett som ein del av arbeidet med å styrkje norsk språk og nasjonal identitet.
Ei av dei viktigaste språklege endringane i perioden kom i 1929, då Stortinget vedtok nye namn på dei to offisielle målformene. Det som tidlegare hadde vore kalla riksmål, fekk namnet bokmål, medan landsmål fekk namnet nynorsk.
Namnet bokmål hadde samanheng med den eldre nemninga «det almindelige bogsprog», som hadde vore brukt om det dansk-norske skriftspråket. Bokmål bygde vidare på denne skrifttradisjonen, men hadde gjennom fleire rettskrivingsreformer blitt stadig meir fornorska.
Namnet nynorsk skulle vise at målforma representerte eit nyare steg i utviklinga av norsk språk etter norrønt. Nynorsk bygde på arbeidet til Ivar Aasen og på norske dialektar frå ulike delar av landet.
Endringane i denne perioden vart viktige for utviklinga av det norske språklandskapet. Dei viser kor tett språk, stadnamn, kultur og nasjonal identitet kan vere knytte saman. Debatten om bokmål, nynorsk og norske stadnamn vart ein viktig del av norsk språk- og kulturhistorie.
5 SPØRSMÅL
Språket på 1930-talet
Læringsmål
1. Bakgrunn for språkendringane på 1930-talet
2. Samnorsktanken
3. Rettskrivingsreforma i 1937
4. Følgjer av 1938-rettskrivinga
5. Motstand mot reforma
DISKUTER
På 1930-talet skjedde det viktige endringar i norsk språkpolitikk som fekk stor betydning for utviklinga av dei to norske skriftspråka, nynorsk og bokmål. Tiåret var prega av eit sterkt ønske frå styresmaktene om å føre dei to skriftspråka nærare kvarandre.
Målet var at både nynorsk og bokmål i større grad skulle byggje på norsk talemål, og at dei over tid skulle nærme seg kvarandre. Denne tanken blir kalla samnorsktanken. Målet var at bokmål og nynorsk på lang sikt kunne utvikle seg til eitt felles norsk skriftspråk.
Arbeidet med ei ny rettskrivingsreform tok til i 1930-åra. Eit framlegg vart vedteke av Stortinget i 1937, og den endelege rettskrivingsreforma vart vedteken av regjeringa i 1938. Ho tok til å gjelde sommaren same året. Reforma vart derfor kjend som rettskrivingsreforma av 1938.
Reforma skulle føre nynorsk og bokmål nærare kvarandre. Begge målformene fekk fleire former som bygde på norsk talemål og dialektar. I bokmål vart til dømes fleire former med diftong og a-endingar tekne inn. I nynorsk vart det òg gjort endringar som førte språket nærare talemålet i fleire delar av landet.
Eit viktig trekk ved reforma var skiljet mellom hovudformer og sideformer. Hovudformene var dei formene som skulle brukast i godkjende lærebøker. Sideformene kunne elevane bruke i skriftlege arbeid, men dei skulle ikkje brukast i lærebøkene. I ordlistene vart sideformene sette i klammer, og derfor vart dei òg kalla klammeformer.
1938-reforma førte til sterke reaksjonar. Mange riksmålsbrukarar meinte at bokmålet vart endra for mykje i retning av nynorsk og folkelege talemålsformer. Dei ønskte å halde på eit meir tradisjonelt skriftspråk. Det var òg motstand på nynorsksida, særleg mot enkelte endringar som fjerna språket frå den tradisjonelle nynorsken. Samtidig fekk nynorsk stor framgang i skulen i åra fram mot andre verdskrigen. Fleire skulekrinsar gjekk over til nynorsk, og målforma fekk sterkare stilling i fleire delar av landet.
Då andre verdskrigen kom til Noreg i 1940, vart den offentlege språkstriden mindre framtredande. Etter krigen blussa han opp att, og motstanden mot samnorskpolitikken vart etter kvart svært sterk.
Språkpolitikken på 1930-talet vart derfor avgjerande for den vidare utviklinga av bokmål og nynorsk. Rettskrivingsreforma av 1938 var det sterkaste forsøket frå styresmaktene på å føre dei to skriftspråka nærare kvarandre og vart eit viktig kapittel i historia om samnorsk.
5 SPØRSMÅL
Språket på 1940-1970-talet
Læringsmål
1. Tida etter krigen og trua på samarbeid i språkspørsmålet
2. Motstand mot samnorsk
3. Utviklingar i språkpolitikken
4. Arbeidet for fred og forsoning i språkpolitikken
DISKUTER
I åra etter andre verdskrigen trudde mange i Noreg at tida var inne for å finne ei løysing på språkstriden mellom nynorsk og bokmål. Tanken om samnorsk stod framleis sterkt. Målet var å føre dei to skriftspråka nærare kvarandre, slik at dei på sikt kunne utvikle seg til eitt felles norsk skriftspråk.
Men ikkje alle var begeistra for denne tanken. Arnulf Øverland, som var ein kjend forfattar og ein sentral person i Riksmålsforbundet, var sterkt imot samnorskpolitikken. Han meinte at bokmålet ikkje burde bli pressa i retning av nynorsk og folkelege talemålsformer.
Øverland var ikkje åleine om motstanden. På 1950-talet voks det fram ein sterk protestaksjon mot samnorsk, særleg blant foreldre i Oslo. Dei organiserte seg i Foreldreaksjonen mot samnorsk og protesterte mellom anna mot språkformene som vart brukte i skulebøkene. Denne motstanden fekk stor betydning for den vidare språkpolitikken.
I 1959 vart det innført ein ny læreboknormal for bokmål og nynorsk. Målet var mellom anna å regulere kva former som skulle brukast i lærebøkene og å føre dei to skriftspråka nærare kvarandre. Reforma førte likevel ikkje til at språkstriden tok slutt.
På 1950- og 1960-talet fekk riksmålsrørsla stor oppslutning, medan samnorskpolitikken møtte stadig sterkare motstand. Samtidig gjekk bruken av nynorsk tilbake i fleire delar av landet. Den sterke språkstriden førte etter kvart til eit ønske om mindre konflikt og større samarbeid mellom dei ulike sidene.
Styresmaktene ønskte derfor å skape meir ro rundt språkspørsmålet. Arbeidet førte etter kvart til at Norsk språkråd vart oppretta i 1972. Rådet skulle arbeide med begge dei norske skriftspråka og gi råd om språkbruk og språkutvikling.
Språkrådet har seinare fått fleire oppgåver. Ei av dei er å arbeide for å styrkje norsk språk i møte med påverknad frå andre språk, særleg engelsk. Dette kan mellom anna innebere å foreslå norske ord og uttrykk som alternativ til engelske lånord.
Perioden frå etterkrigstida og fram mot 1970-talet var altså prega av sterke språkpolitiske konfliktar. Samnorsktanken hadde stor innverknad i språkpolitikken, men møtte etter kvart så sterk motstand at målet om eitt felles norsk skriftspråk gradvis vart svekt. Dette fekk stor betydning for utviklinga av bokmål og nynorsk slik vi kjenner dei i dag.
5 SPØRSMÅL
Språket på 1980-2000-talet
Læringsmål
1. 1981 rettskrivingsreform for bokmål
2. Utviklingar på 2000-talet
3. Påverknad frå internett og moderne kommunikasjonsformer
4. Sosiale medium og chatting
DISKUTER
Frå 1980-talet og framover skjedde det fleire endringar i det norske språket som påverka både bokmål og nynorsk. Samtidig førte teknologisk utvikling og nye kommunikasjonsformer til endringar i måten folk skreiv og kommuniserte på.
I 1981 kom ei ny rettskrivingsreform for bokmål. Reforma opna for fleire tradisjonelle riksmålsformer som tidlegare hadde vore tekne ut av den offisielle bokmålsnorma. Dette var eit teikn på at samnorskpolitikken var i ferd med å bli svekt. Bokmålsbrukarane fekk større valfridom mellom tradisjonelle og meir folkelege former.
Seinare vart det gjennomført nye rettskrivingsendringar i både bokmål og nynorsk. I bokmål vart systemet med hovudformer og sideformer fjerna i 2005. Det betydde at alle godkjende former fekk same status. Også nynorsk har gjennomgått fleire endringar for å gjere skriftnorma tydelegare og enklare å bruke.
Sjølv om bokmål og nynorsk på enkelte område har former som liknar kvarandre, er målet ikkje lenger å slå dei saman til eitt felles skriftspråk. Samnorskpolitikken vart gradvis lagd bort, og dei to skriftspråka blir i dag utvikla som to sjølvstendige norske skriftspråk.
Internett og nye former for digital kommunikasjon har òg hatt stor innverknad på språkbruken. E-post, tekstmeldingar, chatting og sosiale medium har gjort at mykje av det vi skriv, har fått ein meir uformell og talemålsnær stil. Dialektord, forkortingar, emojiar og uttrykk frå talemålet er vanlege i digital kommunikasjon.
I uformell skriving er folk heller ikkje alltid like opptekne av tradisjonelle rettskrivingsreglar. Det kan til dømes vere vanleg å droppe stor bokstav, teiknsetjing eller å skrive ord slik dei blir uttalte. Samtidig skil mange mellom denne uformelle språkbruken og språket dei bruker i formelle tekstar på skulen eller i arbeidslivet.
Sosiale medium og chatting har dermed endra måten vi kommuniserer på. Vi skriv raskare og meir spontant enn tidlegare, og grensa mellom tale og skrift har på mange måtar blitt mindre tydeleg.
Språkutviklinga frå 1980-talet og fram til i dag viser at språk heile tida endrar seg i takt med samfunnet. Teknologi, nye kommunikasjonsformer og endra haldningar til språk påverkar både korleis vi skriv og korleis vi snakkar. Korleis denne utviklinga vil halde fram, vil framtida vise.
5 SPØRSMÅL
Språksituasjonen i dag
Læringsmål
1. Samnorskpolitikken og dens avslutning
2. Bruksprinsippet
3. Språkstriden har stilna
4. Statusen til nynorsk
5. Den største utfordringa: Internasjonalisering
DISKUTER
Språksituasjonen i Noreg i dag er eit resultat av lange historiske utviklingslinjer og språkpolitiske avgjerder. Gjennom store delar av 1900-talet var samnorskpolitikken ein viktig del av den norske språkpolitikken. Målet var å føre bokmål og nynorsk nærare kvarandre, slik at dei på sikt kunne utvikle seg i retning av eitt felles norsk skriftspråk. Denne politikken vart gradvis svekt, og i 2002 vedtok Stortinget formelt å avslutte tilnærmingspolitikken. Sidan den tid har bokmål og nynorsk i større grad blitt utvikla som sjølvstendige skriftspråk.
Eit viktig prinsipp i moderne språkutvikling er at ein tek omsyn til korleis språket faktisk blir brukt. Dersom ein skrivemåte blir mykje brukt over lang tid, kan han etter kvart bli vurdert som ein del av den offisielle skriftnorma. På denne måten kan ordbøkene og rettskrivinga spegle utviklinga i det levande språket. Endringar i skriftspråket skjer likevel gradvis og etter grundige vurderingar.
I dagens språklege landskap har mykje av den tidlegare striden mellom bokmål og nynorsk roa seg. Begge er norske skriftspråk og har ein etablert plass i samfunnet. Nynorsk er den minst brukte målforma og møter enkelte utfordringar. Nynorskbrukarar møter mykje bokmål gjennom medium, digitale tenester og andre delar av kvardagen, noko som kan påverke språkbruken.
Nynorsk har likevel ei sterk stilling på fleire område. Språket blir brukt i offentleg forvaltning, aviser, litteratur, skule og privat kommunikasjon. Staten har òg språkpolitiske ordningar som skal sikre bruken av både bokmål og nynorsk. NRK skal til dømes ha ein viss del nynorsk i innhaldet sitt, og elevar lærer både hovudmål og sidemål på skulen.
Ei viktig utfordring for norsk språk i dag er påverknaden frå engelsk. Engelske ord og uttrykk blir stadig meir synlege i norsk, særleg innan teknologi, arbeidsliv, populærkultur og sosiale medium. Dersom engelsk tek over på bestemte samfunnsområde, kan norsk miste delar av bruksområdet sitt. Dette blir gjerne kalla domenetap.
På verdsbasis er språkmangfaldet òg under press. Mange av språka i verda har få brukarar, og fleire står i fare for å forsvinne. Dette viser kor viktig det er å ta vare på språk og sørgje for at dei kan brukast på flest mogleg område i samfunnet.
Samla sett er språksituasjonen i Noreg i dag prega av at bokmål og nynorsk lever side om side som to norske skriftspråk. Språkpolitikken handlar i mindre grad enn tidlegare om å føre dei saman og i større grad om å sikre at begge kan brukast og utviklast. Samtidig er påverknaden frå engelsk og den raske teknologiske utviklinga viktige spørsmål for framtida til norsk språk.
5 SPØRSMÅL
Nabospråk til norsk
Læringsmål
1. Opphav og felles bakgrunn
Reformasjonen og utvikling av skriftspråk
3. Språkutvikling i Noreg
4. Påverknad frå andre språk
5. Uttale og språkskilnader
6. Dialektar i Skandinavia
7. Språkleg forståing og utfordringar
8. Tiltak for å styrke språkleg fellesskap
9. Felles kulturarv
DISKUTER
Analyse av "Att döda ett barn"
Norsk
Svensk
Dansk
Norsk, svensk og dansk høyrer til den nordgermanske greina av den indoeuropeiske språkfamilien. Dei tre språka har eit felles opphav i det norrøne språkområdet og kan sporast tilbake til urnordisk og seinare norrønt. Dette felles opphavet er grunnlaget for det sterke språklege slektskapet som framleis finst mellom Noreg, Sverige og Danmark. Likevel har språka gjennom historia utvikla seg i ulike retningar, forma av historiske hendingar, nasjonal identitet og kontakt med andre språk og kulturar.
I vikingtida var språka i det nordiske området langt likare enn dei er i dag. Etter kvart utvikla det seg større språklege skilnader, mellom anna på grunn av geografiske avstandar og politiske grenser. Dette vart starten på ei utvikling som etter kvart førte fram til moderne norsk, svensk og dansk.
På 1500-talet skjedde det viktige språklege endringar i Norden. Reformasjonen førte til at folkespråka fekk ein sterkare posisjon i kyrkja og i skriftleg kommunikasjon, på kostnad av latin. Bibelen og andre religiøse tekstar vart omsette til dansk og svensk, noko som fekk stor betydning for utviklinga av skriftspråka.
Sverige utvikla etter kvart ein sterk nasjonal skriftspråkstradisjon, medan Noreg var i union med Danmark i fleire hundre år. I denne perioden fekk dansk ein dominerande posisjon som skriftspråk i Noreg. Dette skulle få stor innverknad på den seinare norske språkutviklinga.
Den norske språkhistoria skil seg frå den svenske og danske ved at Noreg i dag har to norske skriftspråk: bokmål og nynorsk. Nynorsk vart utvikla på 1800-talet av Ivar Aasen og byggjer på norske dialektar, med tydelege røter tilbake til norrønt. Utviklinga av nynorsk var ein del av den norske nasjonsbygginga etter 1814.
Bokmål har på si side røter i det danske skriftspråket som vart brukt i Noreg i unionstida. Gjennom fleire rettskrivingsreformer vart dette skriftspråket gradvis fornorska og påverka av norsk talemål. Dei to norske skriftspråka viser dermed to ulike vegar i utviklinga av eit norsk skriftspråk.
Dei skandinaviske språka har òg blitt påverka av andre språk gjennom historia. Svensk tok opp mange ord frå fransk, særleg på 1700-talet, då fransk språk og kultur hadde høg status i Europa. Dansk og norsk har på si side blitt sterkt påverka av mellom anna lågtysk, og i nyare tid har engelsk fått stor innverknad på alle dei tre språka. Ord innan teknologi, arbeidsliv og populærkultur kjem ofte frå engelsk.
Uttalen er ein av dei tydelegaste skilnadene mellom dei skandinaviske språka. Norsk og svensk blir ofte oppfatta som lettare å forstå for kvarandre enn dansk talespråk. Dansk har gjennomgått fleire uttaleendringar, og mange lydar blir uttalte på ein annan måte enn skrivemåten skulle tyde på. Derfor kan dansk tale vere utfordrande å forstå for nordmenn og svenskar, sjølv om dansk skrift ofte er relativt lett å lese.
Grammatisk er norsk, svensk og dansk svært like. Alle tre språka har mellom anna ubunden artikkel framfor substantivet, som «ein bil», «en bil» og «en bil». I bestemt form blir artikkelen vanlegvis lagd til på slutten av substantivet, som i norsk «bilen», svensk «bilen» og dansk «bilen».
Ein skilnad finn vi når substantivet har eit adjektiv framfor seg. På norsk og svensk bruker vi ofte dobbel bestemming, som i «den raude bilen» og svensk «den röda bilen». På dansk heiter det derimot «den røde bil», utan bestemt ending på substantivet.
Eit særtrekk ved dansk uttale er stød. Stød er ikkje ei bøyingsform, men eit uttaletrekk som kan minne om eit lite stopp eller ei innsnevring i stemma. I enkelte tilfelle kan stød vere med på å skilje mellom ord som elles liknar kvarandre. Norsk og svensk har ikkje det same systemet.
Dialektane er òg ein viktig del av dei skandinaviske språka. I Noreg er det stor dialektvariasjon, og dialektane har ein sterk posisjon både i private og offentlege samanhengar. Det fjellrike landskapet og historisk avstand mellom bygder har bidrege til å bevare mange lokale språkdrag.
Også Sverige har stor dialektvariasjon, med tydelege regionale skilnader mellom mellom anna Skåne, Gotland og Dalarna. I Danmark finst det òg fleire tradisjonelle dialektar, særleg på Jylland og øyane, sjølv om standarddansk i dag står sterkt.
Trass i skilnadene er norsk, svensk og dansk framleis så like at mange skandinavar kan forstå kvarandre utan å lære eit heilt nytt språk. Mange nordmenn forstår svensk godt, medan dansk talespråk gjerne krev meir tilvenning. Dansk skriftspråk er derimot ofte lettare for nordmenn å forstå.
Samtidig tyder undersøkingar på at unge nordbuarar kan ha større utfordringar med å forstå nabospråka enn tidlegare generasjonar. Ei mogleg forklaring er at engelsk i større grad blir brukt som fellesspråk når nordiske ungdommar møtest. Engelskspråkleg film, musikk, spel og sosiale medium har òg fått ein stadig større plass i kvardagen.
For å styrkje den språklege forståinga i Norden blir det arbeidd med nabospråkundervisning, utveksling og ulike kulturprosjekt. Målet er at nordbuarar framleis skal kunne forstå og kommunisere med kvarandre på norsk, svensk og dansk.
Dei skandinaviske språka norsk, svensk og dansk utgjer eit særmerkt språkfellesskap. Sjølv om dei har utvikla seg til eigne språk, er dei framleis tett knytte saman gjennom historie, kultur og språkleg slektskap. Ved å lære om både likskapane og skilnadene kan vi styrkje forståinga av den felles nordiske språk- og kulturarven.
5 SPØRSMÅL
Typisk ordforråd og skrivemåte på bokmål og nynorsk
Læringsmål
1. Ordtilfang og skrivemåte
2. Monoftongar og diftongar
3. Spørjeord og andre ord med "kv"/"hv"
4. Adjektiv med endingar for komparativ og superlativ
5. Verb og presens partisipp
6. Ordenstal
7. Endringar i ord med "-sam"/"-som"
DISKUTER
Når vi ser på norsk skriftspråk, har vi to norske målformer: bokmål og nynorsk. Begge er likestilte skriftspråk, men det finst fleire skilnader som er viktige å kjenne til. For å forstå korleis ordtilfanget og skrivemåten skil seg mellom bokmål og nynorsk, kan det vere nyttig å sjå på nokre døme og reglar.
Bokmål og nynorsk har ein stor del av ordtilfanget felles. Det vil seie at mange ord er like eller svært like i begge målformene. Til dømes blir ord som «bok» og «sol» skrivne likt. Likevel finst det fleire skilnader som er viktige å kjenne til.
Ein tydeleg skilnad finn vi i skrivemåten av enkelte ord. Til dømes skriv vi «ellers» på bokmål, men «elles» på nynorsk. Andre døme er «verden» på bokmål og «verda» eller «verd» på nynorsk, og «gutt» på bokmål og «gut» på nynorsk. Desse skilnadene kan verke små, men dei er viktige når ein skal skrive korrekt i dei to målformene.
Ein annan skilnad er bruken av monoftongar og diftongar. Ein monoftong er ein enkel vokallyd, medan ein diftong består av to vokallydar som glir over i kvarandre. Bokmål har til dømes formene «en», «et», «mer», «leke», «høst» og «rød». På nynorsk skriv vi vanlegvis «ein», «eit», «meir», «leike», «haust» og «raud». Nynorsk har altså fleire diftongar enn bokmål.
Når det gjeld spørjeord, bruker bokmål ofte hv- i starten av ord, som i «hvem», «hva», «hvor» og «hvorfor». På nynorsk bruker vi mellom anna «kven», «kva», «kor» og «kvifor». Vi bruker òg «korleis» i staden for «hvordan». Dette er ein enkel måte å kjenne att skilnaden mellom målformene på.
Adjektiv har òg ulike endingar i komparativ og superlativ. På bokmål bruker vi ofte endingane -ere og -est, som i «sterkere» og «sterkest». På nynorsk bruker vi vanlegvis -are og -ast, som i «sterkare» og «sterkast».
Vi finn òg skilnader i verbformene. I presens partisipp har bokmål vanlegvis endinga -ende, som i «gående» og «stående». På nynorsk bruker vi -ande, som i «gåande» og «ståande».
Ordenstala kan òg ha ulike endingar. På bokmål skriv vi til dømes «tiende» og «åttende», medan vi på nynorsk skriv «tiande» og «åttande».
Sjølv om bokmål og nynorsk har mykje av det same ordtilfanget, er det fleire skilnader i skrivemåte, bøying og ordval. Ved å lære dei viktigaste skilnadene blir det lettare å skrive korrekt både på bokmål og nynorsk.
5 SPØRSMÅL
Å uttrykkje seg på bokmål og nynorsk
Læringsmål
1. Skilnadar mellom bokmål og nynorsk
2. Plassering av eigedomsord
3. Bruk av kjønnsbestemte artiklar ved referanse til substantiv
4. Viktigheita av å tenkje over munnleg bruk
5. Fordelane med å meistre begge målformene
DISKUTER
Når ein skal skrive eller snakke, er det viktig å kunne uttrykkje seg klart og tydeleg. I Noreg har vi to norske målformer, bokmål og nynorsk, som har fleire fellestrekk, men òg nokre viktige skilnader. Å kjenne til desse skilnadene kan gjere det lettare å skrive godt på begge målformene.
Ein skilnad mellom bokmål og nynorsk finn vi i plasseringa av eigedomsord. På bokmål kan ein til dømes skrive «min bil» eller «mitt hus». Slike formuleringar er òg moglege på nynorsk, men det er ofte meir naturleg å setje eigedomsordet etter substantivet, som i «bilen min» eller «huset mitt». Då står substantivet i bestemt form. Denne ordstillinga er vanleg i mange norske dialektar og blir mykje brukt i nynorsk.
Ein annan skilnad finn vi når vi viser tilbake til substantiv. På bokmål bruker ein ofte pronomena «den» og «det». Ein kan til dømes skrive: «Jeg møtte en hund, og den var stor» eller «Jeg måtte teipe boka, for den var ødelagt.»
På nynorsk er det vanleg å bruke «han» og «ho» når ein viser tilbake til substantiv i hankjønn og hokjønn. Ein kan derfor skrive: «Eg møtte ein hund, og han var stor» og «Eg måtte teipe boka, for ho var øydelagd.» For inkjekjønnsord bruker vi «det», som i: «Eg såg huset, og det var stort.»
Når du skriv nynorsk, kan det vere nyttig å tenkje på korleis du sjølv snakkar. Mange norske dialektar har ord, bøyingar og setningsmåtar som ligg nær nynorsk. Dialekten din kan derfor vere til hjelp, men du må samtidig hugse at nynorsk er eit skriftspråk med eigne rettskrivingsreglar.
Bokmål og nynorsk har mykje felles, men skil seg mellom anna i ordval, bøying og enkelte måtar å byggje setningar på. Ved å øve på dei to målformene og bli kjend med særtrekka deira kan du bli tryggare på å uttrykkje deg skriftleg på både bokmål og nynorsk.
5 SPØRSMÅL
Aktiv og passiv
Læringsmål
1. Aktiv uttrykksmåte
2. Passiv uttrykksmåte
3. Forming av passiv
4. Måtar å uttrykkje passiv på i nynorsk (og bokmål)
5. Val av uttrykksmåte
DISKUTER
Å meistre bruken av aktiv og passiv uttrykksmåte er viktig for å kunne skrive klart og formidle bodskapen effektivt. Her skal vi sjå nærare på korleis og kvifor ein kan velje mellom desse to uttrykksmåtane, særleg på nynorsk.
I ei aktiv setning er det tydeleg kven som utfører handlinga. Dette gir teksten ein direkte og livleg stil og gjer det lettare for lesaren å forstå kven som gjer kva. Eit døme er: «Eleven les boka.» Her er «eleven» den som utfører handlinga, og står derfor i sentrum.
I ei passiv setning blir merksemda flytta frå den som utfører handlinga, til sjølve handlinga eller det som handlinga går ut over. Dette kan vere nyttig når vi ikkje veit kven som utfører handlinga, når det ikkje er viktig, eller når vi ønskjer å leggje vekt på resultatet. Til dømes: «Boka blir lesen.» Her er det mindre viktig kven som les, og meir merksemd blir retta mot boka og handlinga.
På nynorsk er det ofte naturleg å bruke aktiv uttrykksmåte framfor passiv. Aktiv form gjer gjerne teksten meir direkte og tydeleg. Passiv er likevel heilt vanleg når samanhengen krev det.
Ein vanleg måte å lage passiv på nynorsk er å bruke hjelpeverba «bli» eller «verte» saman med perfektum partisipp. Til dømes: «Boka blir lesen av elevane.» eller «Døra vart opna.» Her er det handlinga og resultatet som står i sentrum.
Nynorsk har òg passivformer som endar på -ast. Desse blir særleg brukte saman med modale hjelpeverb som «skal», «kan», «må» og «bør». Til dømes: «Brevet skal sendast til rektor», «Oppgåva må leverast i morgon» og «Bøkene kan lånast på biblioteket».
Valet mellom aktiv og passiv uttrykksmåte bør styrast av kva du ønskjer å formidle. Aktiv form passar godt når du vil gjere teksten direkte og tydeleg og vise kven som utfører handlinga. Passiv form kan vere nyttig når sjølve handlinga eller resultatet er viktigare enn den som utfører henne.
Ved å bruke aktiv og passiv uttrykksmåte på ein gjennomtenkt måte kan du gjere teksten meir variert, presis og tilpassa ulike formål og situasjonar.
5 SPØRSMÅL
S-genitiv
Læringsmål
1. Unngå s-genitiv i nynorsk
2. Akseptabel bruk av s-genitiv
3. Alternative måtar å uttrykkje genitiv på
4. Spesielle tilfelle med apostrof etter substantiv
DISKUTER
I nynorsk er det viktig å uttrykkje eigarskap på ein korrekt og naturleg måte. Medan bokmål ofte bruker s-genitiv ved å leggje til -s, er det vanleg i nynorsk å bruke andre uttrykksmåtar. Dette gjer at vi ofte formulerer eigarskap litt annleis.
S-genitiv kan brukast i nynorsk i enkelte faste uttrykk og samanhengar. Døme er «Noregs høgfjell» og uttrykk som «ein times pause». Likevel er det ofte meir naturleg å bruke andre konstruksjonar.
Ein vanleg måte å uttrykkje eigarskap på er å bruke «sin», «si», «sitt» eller «sine». Til dømes kan vi skrive «Per sin bil», «Anne si bok», «barnet sitt rom» og «elevane sine bøker». Dette blir ofte kalla sin-genitiv og er svært vanleg i nynorsk.
Ein annan vanleg måte er å bruke preposisjonen «til». I staden for «Per sin bil» kan vi til dømes skrive «bilen til Per». Begge formene er korrekte, og kva ein vel, kjem an på samanhengen og kva som høyrest mest naturleg ut.
Samansetningar kan òg brukast for å uttrykkje ein nær samanheng mellom to ord. Til dømes kan vi skrive «skipskaptein», «skulegard» og «kommunestyre». Slike samansetningar gjer språket kort og presist.
Omskriving er ein annan nyttig teknikk. I staden for å skrive «Englands dronning» kan vi til dømes skrive «den engelske dronninga». Slike formuleringar kan ofte verke meir naturlege i nynorsk.
Dersom eit namn endar på s, x eller z, bruker vi apostrof når vi lagar genitiv. Til dømes skriv vi «Klaus' bok» og «Marx' teoriar». Vi legg altså ikkje til ein ekstra s etter apostrofen.
Det finst dermed fleire gode måtar å uttrykkje eigarskap på i nynorsk. Du kan bruke sin-genitiv, preposisjonen «til», samansetningar eller omskriving. Ved å variere mellom desse formene kan teksten bli både naturleg, tydeleg og korrekt.
5 SPØRSMÅL
Enkel eller dobbel bestemming
Læringsmål
1. Enkel bestemming
2. Dobbel bestemming
3. Bruk av dobbel bestemming i nynorsk
4. Fordelar med dobbel bestemming
DISKUTER
I nynorsk er det viktig å vere merksam på korleis ein bruker bestemming i setningar. Dette kan verke litt utfordrande i starten, men med øving blir det lettare å forstå. Her skal vi sjå på skilnaden mellom enkel og dobbel bestemming, og kvifor dobbel bestemming er vanleg i nynorsk.
Enkel bestemming vil seie at vi bruker eit bestemmingsord framfor substantivet, medan substantivet står i ubunden form. Døme på dette er «den lykkelege eigar» og «den norske regjering». Her står substantiva «eigar» og «regjering» i ubunden form.
Ved dobbel bestemming bruker vi både eit bestemmingsord framfor substantivet og substantivet i bestemt form. Då får vi uttrykk som «den lykkelege eigaren» og «den norske regjeringa». Her viser både ordet framfor substantivet og endinga på substantivet at vi snakkar om noko bestemt.
Dobbel bestemming er vanleg og naturleg i nynorsk. Når eit bestemt substantiv har eit adjektiv framfor seg, bruker vi som regel dobbel bestemming. Vi skriv derfor «den gamle bilen», «det store huset» og «dei flinke elevane», ikkje «den gamle bil», «det store hus» eller «dei flinke elevar».
Når vi bruker eigedomsord, er det òg vanleg i nynorsk å setje eigedomsordet etter substantivet. Då står substantivet i bestemt form. Vi skriv til dømes «bilen min», «boka di» og «huset vårt». Dersom det står eit adjektiv framfor, kan vi skrive «den nye bilen min» eller «den største tabba mi».
Dobbel bestemming gjer uttrykksmåten naturleg og tydeleg på nynorsk. Ho er òg vanleg i mange norske dialektar og er derfor ein viktig del av nynorsk språkføring.
Det kan ta litt tid å bli van med skilnaden mellom enkel og dobbel bestemming. Ein god hovudregel er å hugse at bestemte substantiv med adjektiv framfor som regel skal ha dobbel bestemming på nynorsk: «den fine dagen», «det gamle huset» og «dei lange vegane». Ved å øve på slike uttrykk vil dobbel bestemming etter kvart bli ein naturleg del av måten du skriv nynorsk på.
5 SPØRSMÅL
Substantiv eller verb
Læringsmål
1. Kva er eit verbalsubstantiv?
2. Døme på bruk
3. Når bruker ein substantiv versus verb?
4. Bruken av verbalsubstantiv i bokmål versus nynorsk
5. Unngå overdriven bruk av verbalsubstantiv ("substantivsjuke")
6. Fordelar med å velje verb framfor verbalsubstantiv i nynorsk
DISKUTER
I norsk finn vi ofte ord som kan likne på kvarandre, men som har ulik funksjon i setninga. Dette blir særleg tydeleg når vi ser på skilnaden mellom substantiv og verb, og spesielt på det vi kallar verbalsubstantiv.
Verbalsubstantiv er substantiv som er laga av verb. Det vil seie at ordet har utgangspunkt i ei handling, men blir brukt som eit substantiv. Ta til dømes ordet «etterforsking». «Etterforske» er eit verb som uttrykkjer ei handling, medan «etterforsking» er eit substantiv som viser til sjølve prosessen eller aktiviteten.
Vi kan sjå nærare på dette gjennom eit døme. Når politiet arbeider med ei sak, kan vi skrive: «Politiet etterforska saka grundig.» Her bruker vi verbet «etterforska» for å uttrykkje handlinga politiet utførte. Vi kan òg skrive: «Politiet gjennomførte ei grundig etterforsking av saka.» I denne setninga er «etterforsking» eit verbalsubstantiv som viser til aktiviteten politiet utførte.
I norsk kan ein ofte velje mellom å uttrykkje ei handling med eit verb eller med eit verbalsubstantiv. Dette valet kan påverke korleis teksten verkar. Til dømes kan ein skrive «gjennomføre ei undersøking», men ofte blir setninga enklare og meir direkte dersom ein skriv «undersøkje».
I nynorsk er det ofte ein fordel å bruke verb framfor tunge uttrykk med verbalsubstantiv. Då kjem handlinga tydelegare fram, og språket blir gjerne meir direkte og levande. I staden for «gjere ei vurdering av saka» kan vi til dømes skrive «vurdere saka».
For mykje bruk av verbalsubstantiv blir av og til kalla «substantivsjuke». Det kan gjere teksten tung, omstendeleg og vanskelegare å lese. Ved å bruke verb kan vi ofte gjere setningane kortare og tydelegare.
Ein god tommelfingerregel i nynorsk er derfor å velje verb framfor verbalsubstantiv når det gir eit enklare og meir naturleg språk. Det betyr ikkje at verbalsubstantiv er feil, men at ein bør vere medviten om korleis dei påverkar teksten.
Ved å variere mellom verb og substantiv på ein gjennomtenkt måte kan ein skrive tekstar som er klare, presise og lette å lese.
5 SPØRSMÅL
Ordstilling
Læringsmål
1. Forteljande heilsetningar
2. Imperativsetningar
3. Endre rekkjefølgje av ledd
4. Struktur i heilsetningar
5. Leddsetningar
6. Vektlegging i setningar
7. Plassering av det finitte verbalet i forteljande heilsetningar
8. Spørjesetningar
DISKUTER
Når ein skriv på nynorsk, er det viktig å vite korleis ordstillinga i setningar fungerer. I forteljande heilsetningar har vi ofte ei rekkjefølgje der subjektet kjem først, deretter verbalet og så objektet. Eit døme er: «Eg et eit eple.» Men som i andre språk finst det òg unntak og variasjonar.
Når vi gir eit direkte pålegg, bruker vi imperativ. Då kan setninga vere svært kort og berre bestå av eit verb, som i «Høyr!» eller «Kom!».
Nokre gonger kan det vere naturleg å endre rekkjefølgja på ledda i setninga. I forteljande heilsetningar står det finitte verbalet likevel vanlegvis på andreplass. Dersom vi til dømes flyttar eit adverbial fram i setninga, kjem verbalet framleis som det andre leddet: «I går såg eg filmen.»
Det kan òg vere nyttig å tenkje på kva som er kjend og ny informasjon. Informasjon som lesaren eller lyttaren allereie kjenner til, kjem ofte tidleg i setninga, medan ny eller viktig informasjon gjerne kjem seinare.
Ei heilsetning kan bestå av fleire setningsledd. Desse kan plasserast i ulike felt i setninga, mellom anna forfelt, midtfelt og sluttfelt. Forfeltet er det som står først i setninga. Her kan vi plassere subjektet, eit adverbial eller andre ledd som vi ønskjer å framheve.
Adverbial er ofte fleksible og kan stå ulike stader i setninga. Dei kan fortelje oss til dømes når, kvar, korleis eller kvifor noko skjer. Vi kan skrive både «Eg gjekk heim etter skulen» og «Etter skulen gjekk eg heim». Innhaldet er omtrent det same, men det som står først, får gjerne litt meir merksemd.
I forteljande heilsetningar står det finitte verbalet vanlegvis som det andre leddet. Det finitte verbalet er den delen av verbalet som er bøygd i presens eller preteritum, som «går», «gjekk», «les» eller «las». Subjektet kan stå både før og etter verbalet, avhengig av kva som står i forfeltet.
Vi har òg leddsetningar. Dei kan vere ein del av ei heilsetning og fungere som ulike setningsledd. Ein leddsetning kan til dømes stå først: «Når skulen er slutt, går eg heim.» Han kan òg stå seinare i setninga: «Eg går heim når skulen er slutt.»
Når vi stiller spørsmål, startar setninga ofte med eit spørjeord eller eit verbal. Døme er «Kva gjer du?» og «Kjem du i morgon?»
5 SPØRSMÅL