VURDERINGSPLAN
LÆRINGSPLAN
Berekraftig utvikling handlar om å møte dagens behov utan å øydeleggje framtidige generasjonar si evne til å møta sine. Det omfattar tre hovudområde: økonomisk, sosialt og miljømessig berekraft. Velferdsplanen for ei berekraftig utvikling siktar mot å balansere ressursbruk og velferdsfordeling globalt, slik at rike og fattige land kan nyte godt av jorda sine gode på ein rettferdig måte. Dette inneber å skapte meir rettferdige samfunn der alle har tilgang til grunnleggjande tenester og moglegheiter. For å nå desse måla, er det nødvendig å bruke ressursane våre klokt og finne løysingar på globale problem som klimaendringar, fattigdom og ulikskap. Gjennom internasjonalt samarbeid og innovasjon kan vi arbeide mot ei meir berekraftig og rettferdig verd.
Dei tre delane av berekraft
Læringsmål
1. Miljømessig berekraft
2. Sosial berekraft
3. Økonomisk berekraft
Når vi snakkar om berekraft, tenkjer mange først på miljøet og korleis vi kan ta vare på jorda. Men berekraft handlar om meir enn berre natur og klima. Vi snakkar vanlegvis om tre hovudområde: miljømessig, sosial og økonomisk berekraft. Desse områda heng saman og må sjåast i samanheng dersom utviklinga skal vere berekraftig over tid.
Miljømessig berekraft handlar om å ta vare på naturen, redusere utslepp av klimagassar og bruke naturressursane på ein ansvarleg måte. Nokre ressursar, som olje og mineral, er ikkje fornybare. Andre, som skog og fisk, kan fornyast dersom vi ikkje bruker dei raskare enn naturen klarer å byggje dei opp igjen.
Når vi produserer varer, bør vi derfor tenkje over kor mykje energi og råvarer som blir brukte, kor store utslepp produksjonen fører til, og kva som skjer med produktet når det ikkje lenger skal brukast. Eit par sko kan til dømes lagast av materiale som varer lenge, kan reparerast eller inneheld resirkulerte råvarer.
Sosial berekraft handlar om korleis menneske har det. Eit sosialt berekraftig samfunn skal gi menneske gode og trygge levekår, rettar og moglegheiter til å delta i samfunnet. Det handlar mellom anna om utdanning, helse, likestilling, arbeidsforhold og vern mot diskriminering.
I produksjonen av sko betyr sosial berekraft mellom anna at arbeidarane skal ha trygge arbeidsforhold, rimeleg arbeidstid og løn og rettar som følgjer lovverket i landet dei arbeider i. Bedrifter må òg ta ansvar for arbeidsforholda hos leverandørane sine.
Økonomisk berekraft handlar om å skape ein økonomi som kan fungere over lang tid. Bedrifter må kunne tene pengar og skape arbeidsplassar, samtidig som ressursane blir brukte på ein måte som ikkje øydelegg grunnlaget for framtidig verdiskaping. Det handlar derfor ikkje berre om å produsere så billig som mogleg, men òg om kvalitet, effektiv ressursbruk og langsiktig planlegging.
Eit par sko som held lenge, kan reparerast og er laga med minst mogleg sløsing av materiale, kan vere eit døme på korleis fleire sider av berekraft kan kombinerast. Samtidig må vi undersøkje heile produksjonen før vi kan seie at eit produkt er berekraftig. Eit produkt kan til dømes vere laga av resirkulert materiale, men likevel vere produsert med mykje energi eller under dårlege arbeidsforhold.
Berekraft handlar derfor om å sjå heilskapen. Eit val som er godt for miljøet, kan få økonomiske eller sosiale konsekvensar, og eit billig produkt er ikkje nødvendigvis berekraftig dersom produksjonen skadar naturen eller menneska som lagar det.
Også forbrukarar kan påverke gjennom vala dei tek. Vi kan mellom anna kjøpe færre ting, bruke dei lenger, reparere det som kan reparerast, kjøpe brukt og undersøkje korleis varer er produserte. Samtidig ligg ikkje heile ansvaret hos den enkelte forbrukaren. Bedrifter, styresmakter og internasjonale organisasjonar har òg eit stort ansvar for å lage reglar og system som fremjar berekraftige løysingar.
Berekraft handlar til slutt om å dekkje behova vi har i dag utan å øydeleggje moglegheitene framtidige generasjonar har til å dekkje sine behov. Det krev at vi tek omsyn til både naturen, menneska og økonomien når vi tek avgjerder.
5 SPØRSMÅL
Velferdsplanen for ei berekraftig utvikling
Læringsmål
1. Utrydde fattigdom
2. Motarbeide ulikskap
3. Stanse klimaendringane
4. Regjeringa og kommunane
5. Urbanisering som trend
6. Berekraftige byar (mål nr. 11)
7. Individuell påverknad
8. Kollektiv påverknad
9. Finn ein balanse
10. Spørsmål om ressursbruk
FN sine berekraftsmål er ein global plan for ei meir berekraftig utvikling fram mot 2030. Planen vart vedteken av alle medlemslanda i FN i 2015 og består av 17 mål. Måla handlar mellom anna om å utrydde fattigdom, redusere ulikskap, sikre god helse og utdanning, ta vare på naturen og kjempe mot klimaendringar.
Berekraftsmåla gjeld alle land, både rike og fattige. Det betyr at også Noreg må arbeide med måla. Staten, fylkeskommunane og kommunane kan ta omsyn til berekraft når dei planlegg og prioriterer innan område som transport, energi, helse, utdanning, natur og næringsliv. Måla bestemmer likevel ikkje direkte kor mykje pengar som skal brukast på til dømes sjukehus eller kor mykje olje som skal produserast. Slike avgjerder blir tekne gjennom politiske prosessar.
Dei 17 berekraftsmåla heng tett saman. Framgang på eitt område kan gjere det lettare å nå andre mål. Til dømes kan betre helse gjere det enklare for barn å gå på skule, medan utdanning kan gi menneske større moglegheiter til å få arbeid og betre levekår. Samtidig kan det oppstå konfliktar mellom ulike mål, og då må samfunnet vurdere kva løysingar som gir best balanse mellom miljømessige, sosiale og økonomiske omsyn.
Berekraftig utvikling av byar er eit viktig tema. Meir enn halvparten av menneska i verda bur i dag i byar, og delen er venta å auke. Byar bruker mykje energi og står for ein stor del av dei globale klimagassutsleppa. Samtidig kan tettbygde område gi gode moglegheiter for berekraftige løysingar, til dømes kollektivtransport, energieffektive bygg, grønare uteområde og betre system for avfall og gjenbruk.
Berekraft handlar òg om korleis ressursane i verda blir fordelte. Nokre menneske og land bruker langt meir energi og råvarer enn andre, medan mange manglar tilgang til grunnleggjande gode som reint vatn, mat, helsehjelp og utdanning. Derfor handlar berekraft ikkje berre om å bruke mindre ressursar, men òg om å fordele moglegheitene og goda på ein meir rettferdig måte.
Enkeltpersonar kan òg bidra. Ein kan til dømes bruke kollektivtransport, sykle eller gå når det er mogleg, kjøpe færre ting, bruke produkta lenger, redusere matsvinn og engasjere seg i saker ein meiner er viktige. Samtidig ligg ikkje ansvaret berre hos kvar enkelt. Styresmakter, bedrifter og internasjonale organisasjonar har eit stort ansvar for å lage system og reglar som gjer berekraftige val enklare.
Berekraftsmåla handlar derfor om samarbeid. Skal verda nå måla, må land, lokalsamfunn, bedrifter, organisasjonar og enkeltmenneske bidra på ulike måtar.
Eit viktig spørsmål er korleis vi kan skape gode liv for menneske i dag utan å bruke opp ressursane eller øydeleggje moglegheitene for dei som kjem etter oss. Korleis kan vi fordele ressursane meir rettferdig, og kva slags val kan samfunnet ta for å bli meir berekraftig?
5 SPØRSMÅL
Ressursfordelinga i verda
Læringsmål
1. Global ulikskap
2. Framgang mot fattigdom
3. Geografisk fordeling av fattigdom
4. Økonomisk vekst og ulikskap
5. Ulikskap i rike land
Ressursar og rikdom er svært ulikt fordelte i verda. Det finst store økonomiske forskjellar både mellom land og mellom menneske innanfor det same landet. Nokre menneske eig store verdiar og har svært høge inntekter, medan andre har problem med å dekkje grunnleggjande behov som mat, bustad, helsehjelp og utdanning.
Det er likevel ikkje heilt riktig å seie at skilnaden mellom rike og fattige alltid blir større. Utviklinga varierer mellom land og over tid. Den økonomiske veksten i fleire folkerike land har gjort at mange millionar menneske har fått betre levekår. Samtidig er økonomisk ulikskap framleis stor, og i mange land er rikdommen svært skeivt fordelt.
Det har vore stor framgang i kampen mot ekstrem fattigdom. Ifølgje Verdsbanken kom om lag 1,5 milliardar menneske seg ut av ekstrem fattigdom mellom 1990 og 2022. Framgangen har likevel gått langsamare dei siste åra, og fattigdom er framleis eit stort globalt problem.
Grensa for ekstrem fattigdom blir fastsett av Verdsbanken og blir justert når kunnskapen om prisar og levekostnader blir oppdatert. Frå 2025 er den internasjonale fattigdomsgrensa sett til 3 dollar per person per dag, målt i såkalla kjøpekraftsjusterte dollar. Dette betyr ikkje at ein person bokstaveleg talt har tre amerikanske dollar å bruke kvar dag. Målet tek omsyn til at prisnivået er forskjellig frå land til land.
Dei nyaste tala frå Verdsbanken viser at om lag 824 millionar menneske levde i ekstrem fattigdom i 2024. Det tilsvarer omtrent éin av ti menneske i verda. Ekstrem fattigdom er særleg utbreidd i Afrika sør for Sahara, medan delen av befolkninga som lever i ekstrem fattigdom, er langt lågare i dei fleste andre regionar.
Land som Kina og India har gjennom fleire tiår hatt sterk økonomisk vekst, og svært mange menneske har fått høgare inntekt og betre levekår. Samtidig betyr ikkje økonomisk vekst at alle får like stor del av framgangen. Eit land kan bli mykje rikare samtidig som det framleis finst store forskjellar mellom dei rikaste og dei fattigaste.
Fattigdom finst òg i rike land som Noreg, men han blir vanlegvis målt på ein annan måte enn ekstrem fattigdom. I Noreg finst det inga offisiell grense som bestemmer kven som er «fattig». I staden bruker ein mellom anna omgrepet låginntekt. Dette handlar om å ha betydeleg mindre økonomiske ressursar enn det som er vanleg i samfunnet ein lever i.
I perioden 2022–2024 levde 9,5 prosent av befolkninga i Noreg med vedvarande låg inntekt. Blant barn var delen 10,2 prosent.
Å ha låg inntekt i Noreg betyr vanlegvis ikkje at ein manglar mat eller tak over hovudet. Det kan derimot bety at ein har vanskar med å betale rekningar eller ikkje har råd til aktivitetar og varer som er vanlege i samfunnet. For barn kan det til dømes vere vanskeleg å delta på fritidsaktivitetar, dra på ferie eller gjere dei same tinga som vennene.
Fattigdom handlar derfor om meir enn kor mykje pengar ein har. Tilgang til utdanning, helsehjelp, arbeid, bustad, tryggleik og moglegheita til å delta i samfunnet er òg viktige delar av levekåra til menneske.
Å forstå korleis ressursar og rikdom er fordelte, er viktig når vi skal diskutere fattigdom og ulikskap. Samtidig finst det ikkje éi enkel løysing. Utdanning, arbeidsplassar, økonomisk utvikling, sosiale tryggingsordningar og politiske prioriteringar kan alle påverke kor store forskjellane blir. Målet om å redusere fattigdom og ulikskap handlar derfor både om å skape økonomisk utvikling og om å sikre at fleire menneske får høve til å ta del i denne utviklinga.
5 SPØRSMÅL
Rike og fattige land
Læringsmål
1. Nasjonale årsaker
2. Globale årsaker
3. Gjeldsproblematikk
4. Ulikskap innanfor land
Å forstå kvifor nokre menneske og land er fattige, medan andre er rike, krev at vi ser på både nasjonale og globale forhold. Det finst ikkje éi enkel forklaring. Fattigdom og ulikskap blir påverka av historiske, politiske, økonomiske, sosiale og geografiske faktorar som ofte verkar saman.
På nasjonalt nivå kan fattigdom ha samanheng med korleis eit land blir styrt, korleis økonomien fungerer, og kva moglegheiter innbyggjarane har. Krig og politisk uro kan øydeleggje infrastruktur, hindre investeringar og gjere det vanskeleg for menneske å gå på skule eller delta i arbeidslivet. Korrupsjon og svake offentlege institusjonar kan òg føre til at ressursar ikkje kjem befolkninga til gode.
Naturressursar kan gi store inntekter, men dei garanterer ikkje velstand. Eit land kan ha mykje olje, gass, mineral eller andre verdifulle ressursar og likevel ha store økonomiske forskjellar. Det kjem mellom anna an på korleis ressursane blir forvalta, kven som får inntektene, og om pengane blir brukte på til dømes utdanning, helse, infrastruktur og økonomisk utvikling.
Infrastruktur er òg viktig. Vegar, hamner, straumnett, skular, sjukehus og digitale nettverk gjer det enklare å drive næringsverksemd og gi innbyggjarane tilgang til viktige tenester. Naturkatastrofar som flaum, tørke og jordskjelv kan samtidig øydeleggje verdiar og gjere fattige samfunn endå meir sårbare.
Historiske forhold spelar òg ei rolle. Mange land i Afrika, Asia og Latin-Amerika har vore koloniar under europeiske stormakter. Kolonimaktene var ofte opptekne av å hente ut råvarer og andre verdiar, og grensene og dei politiske systema dei etterlet seg, kunne skape utfordringar etter sjølvstendet. Kolonihistoria er derfor ein viktig del av forklaringa på dagens globale ulikskap, men ho er ikkje den einaste årsaka.
Den industrielle revolusjonen byrja i Storbritannia på 1700-talet og spreidde seg seinare til andre delar av Europa, Nord-Amerika og resten av verda. Land som industrialiserte tidleg, fekk eit økonomisk og teknologisk forsprang. Dei kunne produsere større mengder varer, utvikle ny teknologi og byggje opp sterke industriar.
I dag kan det framleis vere store forskjellar mellom land som hovudsakleg eksporterer råvarer, og land som utviklar avanserte produkt og tenester. Råvarer kan gi store inntekter, men prisane kan variere mykje. Land som har høg kompetanse, teknologi og industri, kan ofte skape større verdiar gjennom vidareforedling. Samtidig finst det råvareproduserande land som har høge inntekter, så samanhengen er ikkje enkel.
Gjeld kan òg skape utfordringar. Mange låg- og mellominntektsland har lånt pengar for å finansiere investeringar og offentlege utgifter. Lån kan bidra til utvikling dersom pengane blir brukte godt. Men dersom gjelda blir svært stor, kan mykje av inntektene til staten gå til renter og nedbetaling. Då kan det bli mindre pengar til mellom anna helse, utdanning og infrastruktur.
Ulikskap finst også innanfor land. Rikdom, eigedom, utdanning og politisk makt kan vere svært skeivt fordelte. Dersom ein liten del av befolkninga kontrollerer store delar av ressursane og makta, kan andre få færre moglegheiter til å skaffe seg utdanning, arbeid og økonomisk tryggleik.
Fattigdom kan derfor ikkje forklarast med at menneske eller land «ikkje arbeider hardt nok». Moglegheitene menneske har, blir påverka av samfunnet dei blir fødde inn i, tilgangen til utdanning og arbeid, politiske forhold, historie, naturressursar og forholdet til resten av verdsøkonomien.
Å forstå fattigdom og ulikskap krev derfor at vi ser på heilskapen. Historie, politikk, økonomi, geografi, utdanning, teknologi og internasjonal handel verkar saman. Ved å undersøkje desse faktorane kan vi betre forstå kvifor levekåra er så ulike, både mellom land og mellom menneske i det same landet.
5 SPØRSMÅL
Rettferdige samfunn
Læringsmål
1. Grunnleggjande om rettferd i samfunn
2. Skattesystemet som eit verktøy for rettferd
3. Aukande ulikskap i samfunn
4. Kampen for betre fordeling av ressursar
5. Konsekvensar av økonomisk vekst
6. Global rettferd og ansvarsfordeling
7. Vegen framover
I verda er ressursar, inntekter og rikdom svært ulikt fordelte. Forskjellane finst både mellom land og mellom menneske i det same landet. Kva som blir rekna som ei rettferdig fordeling, er eit politisk og etisk spørsmål som menneske kan ha ulike meiningar om.
Skattesystemet er eitt av verkemidla styresmaktene kan bruke for å påverke fordelinga. I Noreg har skatt på inntekt progressive element. Det betyr at personar med høgare inntekt normalt betaler ein større del av inntekta si i inntektsskatt enn personar med låg inntekt. Skattar og avgifter finansierer mellom anna skule, helsevesen, vegar og ulike velferdsordningar. Skattesystemet og offentlege overføringar bidreg dermed til å redusere forskjellar i disponible inntekter. (ssb.no)
Økonomisk ulikskap i Noreg har variert over tid. Det er derfor for enkelt å seie at ho berre aukar. I 2023 gjekk inntektsulikskapen ned, og i 2024 var han om lag uendra. Samtidig auka delen av befolkninga som levde i hushald med låg inntekt, litt frå 2023 til 2024. (ssb.no)
Det finst mange årsaker til økonomiske forskjellar. Utdanning, arbeid, løn, eigarskap, formue, familiesituasjon og utviklinga i økonomien kan alle ha betydning. Innvandring kan òg påverke statistikken fordi enkelte innvandrargrupper har lågare inntekt og sysselsetjing enn resten av befolkninga. Men SSB peikar på at det meste av inntektsulikskapen kjem frå forskjellar innanfor ulike grupper, ikkje berre frå forskjellar mellom innvandrarar og resten av befolkninga. (ssb.no)
Kampen om korleis verdiane i samfunnet skal fordelast, har lange historiske røter. Arbeidarrørsla og fagforeiningane kjempa mellom anna for høgare løn, kortare arbeidsdag og betre arbeidsvilkår. Forhandlingar mellom arbeidstakarar og arbeidsgivarar vart etter kvart ein viktig del av arbeidslivet i mange land, også i Noreg.
På globalt nivå blir både handel og bistand brukte som verkemiddel for økonomisk utvikling. Internasjonal handel kan skape arbeidsplassar, større marknader og økonomisk vekst. Verdsbanken peikar på at handel har bidrege til å redusere fattigdom i mange land, men at fordelane ikkje automatisk blir fordelte likt. Land treng mellom anna infrastruktur, utdanning, fungerande institusjonar og tilgang til marknader for å kunne dra nytte av handel. (worldbank.org)
Uttrykket «trade, not aid» blir av og til brukt for å argumentere for at handel er viktigare enn bistand for langsiktig økonomisk utvikling. I praksis treng ikkje handel og bistand vere motsetningar. Bistand kan til dømes brukast til utdanning, helse, infrastruktur og utvikling av system som gjer det lettare for eit land å delta i internasjonal handel.
Økonomisk utvikling har òg konsekvensar for miljøet og klimaet. Industrialisering og høgt forbruk har ført til store utslepp av klimagassar. Samtidig viser klimaforsking at fattige og sårbare befolkningsgrupper ofte er særleg utsette for konsekvensane av klimaendringar, mellom anna fordi dei har færre ressursar til å førebyggje skadar og tilpasse seg endringane. (ipcc.ch)
Dette reiser spørsmål om global rettferd. Korleis skal kostnadene ved klimaendringar fordelast? Kven skal betale for klimatiltak? Korleis kan økonomisk vekst kombinerast med mindre utslepp og betre levekår? Dette er spørsmål som land og politiske parti kan ha ulike svar på.
Diskusjonen om rettferdig fordeling handlar derfor ikkje berre om å flytte pengar frå rike til fattige. Han handlar også om utdanning, arbeidsplassar, handel, skatt, velferdsordningar, miljø, klima og kva moglegheiter menneske har til å delta i samfunnet.
Det finst ikkje éi enkel oppskrift på eit rettferdig samfunn. Ulike land vel ulike løysingar og prioriterer forskjellig mellom økonomisk fridom, omfordeling og offentlege tenester. For å kunne delta i slike diskusjonar er det viktig å undersøkje fakta, forstå ulike synspunkt og tenkje gjennom kva konsekvensar forskjellige løysingar kan få.
5 SPØRSMÅL
Bruken av ressursane i verda
Læringsmål
1. Reduksjon av forbruk
2. Berekraftig produksjon
3. Gjenbruk og resirkulering
4. Endre energibruk
5. Økologisk fotavtrykk
For å sikre ei berekraftig framtid må vi tenkje over korleis vi bruker ressursane på jorda. Eit omgrep som blir brukt for å illustrere ressursbruken vår, er Earth Overshoot Day. Denne dagen markerer tidspunktet då menneska, ifølgje berekningar frå Global Footprint Network, har brukt like mykje biologiske ressursar som jorda klarer å fornye på eitt år.
I 2026 fall Earth Overshoot Day på 30. juli. Det betyr ikkje at alle naturressursane på jorda er brukte opp denne dagen. Datoen er ein berekna måte å vise at det samla økologiske fotavtrykket vårt er større enn det naturen klarer å fornye i same tempo. Global Footprint Network reknar med at menneska i dag bruker ressursar tilsvarande om lag 1,7 jordklodar.
Det økologiske fotavtrykket måler mellom anna kor mykje biologisk produktivt land og hav som trengst for å produsere ressursane vi bruker, og for å ta opp delar av avfallet vårt, særleg utslepp av karbondioksid. Fotavtrykket omfattar mellom anna matproduksjon, skogbruk, fiske, utbygging og energibruk.
Forbruket varierer mykje mellom ulike land. Dersom alle menneske brukte like mykje ressursar som innbyggjarane i land med høgt forbruk, ville det vore behov for fleire jordklodar for å oppretthalde det same forbruket over tid. I land med lågare forbruk er det økologiske fotavtrykket mykje mindre. For India viser dei nyaste berekningane at eit globalt forbruk på same nivå ville tilsvare om lag 75 prosent av den biologiske kapasiteten til éin jordklode.
Det er meir usikkert å bruke eit tilsvarande oppdatert tal for Noreg. Global Footprint Network har valt å halde Noreg utanfor oversikta over Country Overshoot Days for 2026 fordi datagrunnlaget for mellom anna internasjonal handel ikkje blir vurdert som godt nok. Det er derfor betre å seie at Noreg har eit høgt forbruk og eit stort økologisk fotavtrykk enn å slå fast eit bestemt tal på «jordklodar» som om det var eit sikkert mål.
Forbruket i Noreg har auka kraftig over tid. Vi har fått høgare kjøpekraft, og mange varer har blitt meir tilgjengelege. SSB viser at forbruksutgiftene til norske hushald har auka mykje sidan slutten av 1900-talet. Det betyr at vi kjøper fleire varer og tenester, eller varer og tenester av høgare kvalitet, enn tidlegare.
Klede og tekstilar er eitt døme på varer som krev store mengder ressursar gjennom produksjon, transport og avfallshandtering. I 2022 vart det sett om lag 106 000 tonn tekstilar på den norske marknaden. Det tilsvarte 19,3 kilo per innbyggjar og omfatta mellom anna klede, sko, heimtekstilar og arbeidstøy. Same året vart nesten 49 000 tonn tekstilar kasta i restavfallet. Ein del av desse tekstilane kunne framleis ha blitt brukte om att eller materialgjenvunne.
Berekraftig forbruk handlar derfor ikkje berre om kva vi kjøper, men òg om kor mykje vi kjøper, kor lenge vi bruker produkta, og kva som skjer med dei etterpå. Å bruke klede og andre produkt lenger, reparere dei, kjøpe brukt og levere tekstilar til ombruk eller materialgjenvinning kan redusere behovet for nye råvarer.
Energibruken vår er òg viktig. Kol, olje og gass er ikkje-fornybare energikjelder og står for store utslepp av klimagassar. Skal verda redusere klimaendringane, må utsleppa frå fossile energikjelder gå kraftig ned, samtidig som meir av energien kjem frå kjelder med lågare utslepp.
Solenergi, vindkraft og vasskraft er fornybare energikjelder fordi energien blir fornya gjennom naturlege prosessar. Det betyr likevel ikkje at dei er utan miljøkonsekvensar. Vasskraft kan påverke elvar og økosystem, vindkraft krev areal og materiale, og produksjon av solceller krev både energi og råvarer. Forskjellen er at desse energikjeldene normalt gir langt lågare klimagassutslepp gjennom levetida enn kol, olje og gass.
Ei berekraftig utvikling krev derfor meir enn at enkeltmenneske endrar vanane sine. Forbrukarar kan kjøpe mindre, bruke ting lenger, reparere og resirkulere, men bedrifter og styresmakter må òg bidra gjennom produktdesign, energisystem, lover, avgifter og andre tiltak.
Målet er ikkje at vi skal slutte å bruke ressursar, men at vi skal bruke dei på ein måte som naturen og samfunnet kan tole over lang tid. Det handlar om å finne ein betre balanse mellom forbruk, livskvalitet, økonomi og omsynet til framtidige generasjonar.
5 SPØRSMÅL
Løysingar på globale problem
Læringsmål
1. Globalisering og konsekvensar
2. Klimaendringar som eit globalt problem
3. Sirkulær økonomi som løysing
4. Utfordringar og løysingar for klimakrisa
5. Tiltak for å kutte utslepp
6. Individuelle bidrag til ein berekraftig framtid
Globalisering har knytt verda tettare saman og gjort land og menneske meir avhengige av kvarandre. Når vi et frukost, kan tomatane vere dyrka i Nederland og avokadoen i Chile. Produkta vi bruker, kan vere utvikla i eitt land, produserte i eit anna og selde i eit tredje. Handlingane våre kan derfor få konsekvensar langt utanfor landet vi bur i.
Klimaendringane er eit godt døme på ei global utfordring som ingen land kan løyse åleine. Klimagassar spreier seg i atmosfæren uavhengig av landegrenser. Derfor er internasjonalt samarbeid nødvendig dersom utsleppa skal reduserast nok.
I 2015 vart Parisavtalen vedteken. Målet er å halde auken i den globale gjennomsnittstemperaturen godt under 2 °C samanlikna med førindustriell tid, og samtidig arbeide for å avgrense temperaturauken til 1,5 °C.
For å avgrense oppvarminga til rundt 1,5 °C må dei globale utsleppa av karbondioksid gå kraftig ned og nå netto null rundt midten av hundreåret. Netto null betyr ikkje at alle utslepp må forsvinne fullstendig. Det betyr at utsleppa som framleis finst, må balanserast av opptak av like mykje CO₂ frå atmosfæren.
Eit viktig område i overgangen til eit meir berekraftig samfunn er sirkulær økonomi. I ein lineær økonomi hentar vi ut råvarer, produserer varer, bruker dei og kastar dei. I ein meir sirkulær økonomi prøver vi i staden å bruke ressursane lenger gjennom mellom anna ombruk, reparasjon, deling og materialgjenvinning.
Noreg har ein eigen handlingsplan for sirkulær økonomi. Målet er å redusere sløsing med ressursar og bruke og ombruke materiale meir effektivt. Dette kan både redusere miljøbelastninga og skape nye former for verdiskaping.
Sirkulær økonomi handlar likevel om meir enn resirkulering. Det viktigaste er ofte å lage produkt som varer lenge, kan reparerast og kan brukast på nytt. Jo lenger produkt og materiale held seg i bruk, desto mindre behov kan det bli for å hente ut nye råvarer.
Ei anna viktig utfordring er forholdet mellom økonomisk vekst og miljøbelastning. Historisk har økonomisk vekst ofte ført til større forbruk av energi og naturressursar. Grøn vekst byggjer på tanken om at økonomien kan utvikle seg samtidig som utslepp og ressursbruk blir reduserte gjennom ny teknologi, meir effektiv ressursbruk og reinare energikjelder.
Det finst samtidig ulike syn på kor mykje økonomien kan vekse utan at belastninga på naturen blir for stor. Nokre meiner at teknologi og effektivisering kan gjere vidare økonomisk vekst berekraftig. Andre meiner at særleg rike land også må redusere delar av ressursforbruket sitt. Dette er ein viktig diskusjon innan økonomi og miljøpolitikk.
Project Drawdown er ein organisasjon som samlar og vurderer forskingsbaserte løysingar som kan redusere mengda klimagassar i atmosfæren. Prosjektet undersøker ei lang rekkje tiltak innan mellom anna energi, transport, bygningar, matproduksjon og arealbruk. Kor stor effekt eit tiltak kan ha, varierer etter kvar og korleis det blir gjennomført.
Mange klimatiltak handlar om å produsere energi med lågare utslepp, redusere matsvinn, bruke transport meir effektivt og ta betre vare på naturen. Tiltak innan helse og utdanning kan òg ha betydning for berekraftig utvikling. Det finst derfor ikkje éi enkelt løysing på klimaproblemet. Mange ulike tiltak må gjennomførast samtidig.
Også enkeltpersonar kan påverke. Vi kan til dømes kaste mindre mat, bruke produkt lenger, reise på måtar som gir lågare utslepp og tenkje gjennom kva og kor mykje vi kjøper. Vi kan òg påverke gjennom kva saker vi engasjerer oss i og kva forventningar vi stiller til politikarar og bedrifter.
Samtidig ligg ikkje ansvaret berre hos enkeltmennesket. Store utslepp og ressursproblem må også løysast gjennom teknologi, lover, internasjonale avtalar, næringsliv og politiske avgjerder. Ei meir berekraftig framtid krev derfor både personlege val og større endringar i måten samfunnet produserer, bruker og fordeler ressursar på.
5 SPØRSMÅL
LÆRARINNHALD
Bruk tildelt passord for tilgang til temaspørsmål, omgrep, oppgåver, aktivitetar, presentasjonar, arbeidshefter og ulikt vurderingsmateriale.