iSamfunnet.no · Tema

Den eg er

9 punkt · om lag 25 minutt lesing

Born er utstyrt med rettar og plikter, som inkluderer respekt for andre. Mobbing er eit alvorleg brot på desse rettane, og skaper unødvendig liding. Heimen er ein arena der verdiar blir lærte, og identiteten vår formast. Skulen tilbyr ei blanding av kunnskap, sosialisering, og utfordringar. På fritida kan ein utforske eigne interesser og ta ein pause. Ungdommar møter mange utfordringar, frå identitetsutvikling til samfunnspåverknader. Når det kjem til nettet, er kjeldekritikk avgjerande for å skilje sanning frå falskheit.

Start med punkt 1

Punkt 1 · Den eg er

Mobbing

Mobbing er ein alvorleg sak som inneber at ein eller fleire plagar ein annan person gjentekne gongar over tid. Dette skaper eit ujamt styrkeforhold der det kan vere vanskeleg for offeret å forsvare seg. Vanlege metodar for plaging inkluderer fysisk plaging som knuffing og dytting, utestenging, og vondsinna erting. Slike handlingar, sjølv om dei kan verke uskuldige ved første augekast, kan utvikle seg til alvorleg mobbing.

Les for meg · Mobbing

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Vite kva mobbing er.
2Finne årsaker til kvifor enkelte mobbar.

1.1Kva er mobbing?

fører ofte til mange problem for dei som blir utsette, som dårleg sjølvtillit og ei redusert kjensle av eigenverd. I alvorlege tilfelle kan det føre til sjølvmord. Gutar er litt meir utsette enn jenter, og mobbing blant gutar og jenter tek ofte forskjellige former: gutar har ein tendens til fysisk mobbing og jenter til sosial utestenging. Mobbing kan førekome på skulen, på skulevegen, eller i fritida, og kan omfatte alt frå fysisk vald til og press for å gi frå seg verdiar.

er ein særleg alvorleg form for mobbing som går føre seg via internett eller mobiltelefonar, der gjerningspersonane bruker bilete, videoar og kommentarar til å plage. Denne forma for mobbing er ofte anonym, som gjer det ekstra vanskeleg for offeret å forsvare seg. I begge tilfelle, fysisk eller digital, er det viktig å stå saman mot mobbing og arbeide for trygge og inkluderande miljø.

**Figur 1.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

1.2Ansvar og straff

Mobbarar er ofte personar som prøver å framstille seg sjølv som «vellukka» og søkjer å oppnå ei kjensle av makt ved å plage andre. , gjerne basert på misforståingar, kan ofte ligge bak mobbing. Uansett årsak, har den som mobbar fullt ansvar for sine handlingar. Ingen har rett til å mobbe, og alle bør arbeide mot å skape eit trygt miljø der respekt og verdsetting er sentralt.

Straffa for mobbing kan vere streng, inkludert bøter eller fengsel i inntil tre år, avhengig av alvorlegheitsgraden av handlingane. Dette understrekar kor viktig det er å oppføre seg ansvarleg både online og offline, og å respektere andre sin rett til tryggleik.

**Figur 1.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 7

Definisjon av mobbing

Fleire personar plagar ein annan person gjentekne gongar og over tid
Skapar eit ujamt styrkeforhold der offeret kan ha vanskar med å forsvare seg

Neste: Metodar for mobbing

Oppgåver · Punkt 1

Diskuter i gruppa

1.1Kva er mobbing, og kva skil mobbing frå vanleg erting?

1.2Kva meiner vi med at det er eit ujamt styrkeforhold mellom den som mobbar og den som blir mobba?

1.3Kva ulike former for mobbing kan du nemne?

1.4Kva konsekvensar kan mobbing få for den som blir utsett?

1.5Kvar kan mobbing skje?

1.6Kva er sosial utestenging? Kan du gi eit eksempel?

1.7Kva er digital mobbing?

1.8Kvifor kan digital mobbing vere ekstra vanskeleg for den som blir utsett?

1.9Korleis kan bilete, videoar og kommentarar bli brukte til digital mobbing?

1.10Kvifor trur du nokon mobbar andre?

1.11Kva kan fordommar ha med mobbing å gjere?

1.12Kven har ansvaret når mobbing skjer?

1.13Kva kan du gjere dersom du ser at ein annan person blir mobba?

1.14Kva kan ein skule eller ein klasse gjere for å førebyggje mobbing?

1.15Kva meiner vi med eit trygt og inkluderande miljø?

1.16Kvifor er det viktig at andre seier ifrå når dei oppdagar mobbing?

1.17Kva ville du gjort dersom ein venn fortalde deg at han eller ho vart mobba?

1.18Kvifor meiner du at mobbing kan vere alvorleg sjølv om det ikkje er fysisk vald?

Ferdig med punkt 1NesteRettar og plikter

Punkt 2 · Den eg er

Rettar og plikter

Det er mange lover i Noreg som omhandlar rettar og pliktar, særleg for tenåringar. Den norske barnelova og FN sin barnekonvensjon er to av dei mest kjende. Barnekonvensjonen reknar alle under 18 år som barn, og det er fire grunnreglar for korleis barn skal bli behandla. Alle barn har rett på dei same goda, det beste for barnet skal alltid takast omsyn til, barn har rett til eit godt liv der dei kan utvikle seg, og barn har rett til å seie meininga si og krevje å bli høyrde og bli respekterte.

Les for meg · Rettar og plikter

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Kjenne til kva for rettar og plikter barn har.

2.1Barn har rettar

Norsk lov støttar , men det er ein regel at om barnelova er betre for barn enn barnekonvensjonen, skal ein følgje han. Dette gir barn og unge rettar som vern, omsorg, og retten til å bli høyrt. Foreldre har ansvar for å ta omsyn til det som er best for barna sine, og stat og kommune har pliktar om det same. Om heimen ikkje fungerer, kan det offentlege gripe inn for å sikre barna sine rettar.

Føremålet med er å sikre barna si helse og utvikling, yte hjelp til rett tid, og tryggje gode oppvekstvilkår. Dette er viktig både for tenåringar og for yngre barn.

Sidan 1981 har vi hatt , ein talsperson som arbeider for at meiningane til barn kjem til uttrykk. Dei har ei internettside der du kan stille spørsmål anonymt, og dei fortel Storting, regjering og andre kva tenåringar meiner om ulike tema. Dette bidreg til forandring og utvikling av lover og reglar som rører barn og unge.

**Figur 2.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

2.2Vern, rettar og plikter

Den i Noreg er 16 år, og seksuelt overgrep mot barn kan føre til lang fengselsstraff. Likevel er det mange mørketal, overgrep som ikkje vert melde.

Som tenåring får ein fleire rettar, men ansvar og pliktar veks òg. Før i tida hadde barn pliktar mykje tidlegare enn no, og det er enno slik i mange land. Mange tenåringar får lommepengar for å rydde og vaske heime, men det er mange andre plikter òg. Kva med skulen, til dømes? Det er viktig å hugse at høyrer saman, og det er ein del av å bli vaksen.

**Figur 2.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 7

Lover i Noreg som omhandlar rettar og pliktar, særleg for tenåringar

Den norske barnelova
FNs barnekonvensjon

Neste: Grunnreglane etter barnekonvensjonen

Oppgåver · Punkt 2

Diskuter i gruppa

2.1Kva er FN sin barnekonvensjon, og kven gjeld han for?

2.2Kva er dei fire grunnreglane i barnekonvensjonen?

2.3Kva betyr det at «det beste for barnet» skal takast omsyn til?

2.4Kvifor er det viktig at barn og unge får seie meininga si og blir høyrde?

2.5Kva ansvar har foreldra for barna sine?

2.6Kva kan det offentlege gjere dersom eit barn ikkje har det trygt eller godt heime?

2.7Kva er oppgåva til barnevernet?

2.8Kva er Barneombodet, og kva arbeider dei med?

2.9Korleis kan Barneombodet hjelpe barn og unge med å få fram meiningane sine?

2.10Kva er den seksuelle lågalderen i Noreg?

2.11Kva meiner vi med «mørketal» når vi snakkar om seksuelle overgrep?

2.12Kva slags rettar får ein som barn og tenåring?

2.13Kva slags plikter og ansvar kan ein tenåring ha heime og på skulen?

2.14Kva meiner du med uttrykket «med rettar kjem òg plikter»?

2.15Kvifor trur du barn hadde fleire plikter før i tida enn mange barn har i Noreg i dag?

2.16Kan du gi eit døme på ein situasjon der ein ungdom bør få vere med på å bestemme?

2.17Kva meiner du er dei viktigaste rettane barn og unge har?

2.18Kvifor treng vi eigne lover og reglar som skal verne barn?

Ferdig med punkt 2NesteFamilien

Punkt 3 · Den eg er

Familien

Familien har alltid vore ein hjørnestein i samfunnet vårt. Likevel har det skjedd store endringar i korleis vi definerer og lever i familiar over tid. I eldre tider var det vanleg med storfamiliar, der fleire generasjonar budde saman og utgjorde eit arbeidslag. Særleg på gardsbruk, kor det var nødvendig med mange hender for å få arbeidd unna, var dette vanleg. Familiane livnærte seg gjennom å byte varer med kvarandre, i det som blir kalla naturalhushaldning. Ikkje ulikt korleis familiar i dei fattigaste landa i verda framleis lever i dag.

Les for meg · Familien

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Kjenne til ulike sider ved familielivet, før og no.

3.1Frå arbeidsfellesskap til kjernefamilie

Med innføringa av pengesystemet gjekk vi gradvis over frå til pengehushald. som ei eining arbeider ikkje lenger saman, men forbrukar saman. Dette har ført til at , beståande av foreldre og barn, har vorte den mest vanlege familieforma. Barn og unge er meir på skulen, medan foreldra er på arbeid. I mange I-land har det også vorte meir akseptert med andre familieformer, som til dømes når foreldra har skilt seg.

Familielivet kan vere travelt, med lange arbeidsdagar for vaksne og skule for barn og unge. Kvardagane er prega av arbeid på dagtid, medan barn og unge er på skule. Familiane samlast gjerne om ettermiddagen og kvelden, anten for å delta i trening, fritidsaktivitetar, eller overtid på jobben. Helgane brukast ofte til å gjere ting saman som ein familie.

**Figur 3.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

3.2Familien formar oss

Familien er likevel viktig, både for barn og vaksne. Det er her vi opplever både gode og vonde ting, ler og kranglar. Det er i familien vi blir gradvis meir kjent med oss sjølve, og finn ut korleis vi kan oppføre oss saman i familien og med andre menneske. Dette er ein del av det vi kallar , noko som skjer heile livet. Menneska rundt deg viser deg korleis dei vil at du skal oppføre deg. Familien er derfor ikkje berre ein viktig del av samfunnet vårt, men også av vår personlege utvikling.

**Figur 3.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 6

Familien som ein viktig del av samfunnet

Endringar i familieforståing og -liv over tid

Neste: Storfamilie

Oppgåver · Punkt 3

Diskuter i gruppa

3.1Kva meiner vi med ein storfamilie?

3.2Kvifor var storfamilien vanlegare i eldre tider?

3.3Kva betyr omgrepet naturalhushaldning?

3.4Kva er skilnaden mellom naturalhushaldning og pengehushaldning?

3.5Kva meiner vi med ein kjernefamilie?

3.6Korleis har familien si rolle endra seg frå før i tida og fram til i dag?

3.7Kvifor trur du det har blitt meir vanleg med ulike familieformer?

3.8Korleis kan ein vanleg kvardag sjå ut for ein familie i dag?

3.9Kvifor er familien viktig for barn og unge?

3.10Kva betyr omgrepet sosialisering?

3.11Korleis kan familien påverke måten du oppfører deg på saman med andre?

3.12Kven andre enn familien kan vere med på å sosialisere barn og unge?

3.13Kva kan vere positivt med at ein familie gjer aktivitetar saman?

3.14På kva måtar kan eit travelt familieliv påverke familien?

3.15Korleis trur du familielivet kan endre seg i framtida?

Ferdig med punkt 3NesteIdentitet, roller og verdiar

Punkt 4 · Den eg er

Identitet, roller og verdiar

Identitet handlar om kven du er. Det er noko eineståande og særeige med kvar einaste person på jorda. Du er heilt spesiell, og det finst ingen kopi av deg. Identiteten din er ikkje berre eit namn eller eit fjes, men det er ei samansetning av mange byggjeklossar.

Les for meg · Identitet, roller og verdiar

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forklare kva identitet er og identifisere dei ulike komponentane som formar ein person sin identitet, inkludert biologiske, sosiale og kulturelle faktorar

I dette punktet

4.1Kva identiteten din består av
4.2Roller og verdiar

Omgrep

Identitet: Er kven du føler at du er, basert på ting som interesser, personlegheit, og kva grupper du føler deg ein del av.
Sjølvbilete: Er korleis du ser på deg sjølv og kva du tenkjer om dine eigne evner, utsjånad og verdi.
Roller: Er dei ulike oppgåvene og forventningane knytte til deg i forskjellige situasjonar, som å vere elev på skulen, venn med nokon, eller barn i familien din.
Rollekonflikt: Oppstår når forventningane frå dei ulike rollene dine står mot kvarandre, til dømes når du må velje mellom å gjere lekser og å hjelpe til heime.
Konflikt: Er når to eller fleire personar eller grupper er ueinige og har motstridande interesser eller meiningar.
Verdiar: Er den grunnleggjande trua og dei prinsippa som styrer korleis du oppfører deg og kva du meiner er viktig i livet.

4.1Kva identiteten din består av

Biologien, som inkluderer eigenskapane dine frå fødselen av, utgjer ein del av din. Kjønn, både det sosiale og det biologiske, og dessutan alderen din, er òg delar av identiteten. Alle menneske er likeverdige, uavhengig av kjønn, alder og biologi. Dette prinsippet om likeverd og toleranse er viktig i alle samfunn.

Ein annan viktig del av identiteten er dei fellesskapa du er ein del av. Dette kan vere det norske fellesskapet, skulen du går på, familien din eller fotballaget du heiar på. Staden du er frå og tida du lever i kan òg påverke identiteten din.

Å utvikle ein identitet er viktig fordi det definerer kven du er. Det er mogleg å ha fleire identitetar, og dei kan forandre seg over tid. Identiteten din er knytt til ditt , din sjølvtillit og sjølvkjensle, som er sentrale aspekt ved korleis du ser på deg sjølv og korleis du oppfører deg.

**Figur 4.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

4.2Roller og verdiar

I livet spelar vi mange ulike , som til dømes veslesøster, bestevenn, kjærast, politikar, bloggar, far eller bestemor. Kvar rolle har sine eigne forventningar og normer, som fungerer som reglar. Dette kan innebere ansvar, oppgåver, pliktar, og det seier noko om korleis du skal oppføre deg i ein bestemd situasjon.

Samfunnet rundt oss påverkar oss og bestemmer mange av rollene vi får i løpet av livet. Dette kan gjere livet litt ufritt, men rollene gir òg ein del fridom. Du kan ofte bestemme sjølv korleis du vil utføre rolla. Nokre gonger kan det oppstå mellom dei ulike rollene, noko som kan føre til og krysspress. Det kan vere vanskeleg å gjere alle nøgde, og det er eit sentralt tema i ungdomsperioden, som er ei tid med rolleforvirring.

Identiteten din er sterkt knytt til . Dei er det som gir livet ditt meining, og dei påverkar korleis du handlar. Verdiar kan variere frå person til person, men nokre sentrale verdiar i det norske samfunnet inkluderer fridom, fellesskap, likskap, toleranse, demokrati og sjølvstende.

**Figur 4.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 6

Generelle poeng om identitet

Identitet handlar om kven du er som individ.
Kvar person har ein unik identitet, det finst ingen kopi av deg.
Identitet er ikkje berre eit namn eller ansikt, det er ein kombinasjon av mange «byggjeklossar».

Neste: Biologisk og demografisk identitet

Oppgåver · Punkt 4

Diskuter i gruppa

4.1Kva meiner vi med identitet?

4.2Kva ulike delar kan vere med på å forme identiteten din?

4.3Korleis kan familie, skule og vener påverke identiteten din?

4.4Kvifor kan staden du kjem frå vere viktig for identiteten din?

4.5Kan identiteten din forandre seg gjennom livet? Kvifor?

4.6Kva er sjølvbilete, sjølvtillit og sjølvkjensle?

4.7Kva meiner vi med ei rolle?

4.8Kva slags roller kan ein ungdom ha i kvardagen?

4.9Kva forventningar kan følgje med ei rolle?

4.10Kva er ein rollekonflikt? Kan du gi eit døme?

4.11Kva meiner vi med krysspress?

4.12Kvifor kan ungdomstida vere ei tid med rolleforvirring?

4.13Kva er verdiar?

4.14Korleis kan verdiane dine påverke vala du tek?

4.15Kva verdiar meiner teksten er viktige i det norske samfunnet?

4.16Kva betyr toleranse og likeverd?

4.17Kan ein person ha fleire identitetar samtidig? Gi eit døme.

4.18Kva meiner du sjølv er viktigast for å forme identiteten til ein person?

Ferdig med punkt 4NesteVennskap

Punkt 5 · Den eg er

Vennskap

Å løyse konfliktar mellom menneske kan ofte verke komplisert, men det finst nokre grunnleggjande steg som kan hjelpe oss på vegen. Det første er å prate. Det er viktig å setje ord på problema, og dette må gjerast på ein enkel og klar måte. Ei våpenkvile, der begge partar er einige om å stoppe striden for å lytte til kvarandre, kan vere nyttig.

Les for meg · Vennskap

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forklare korleis ein kan løyse konfliktar mellom menneske gjennom å praktisere ærleg kommunikasjon og respektfull samhandling
2Utvikle forståing for vennskapets rolle i å byggje sosial kompetanse

5.1Respekt og ærlegdom

Tonefallet vårt fortel ofte meir om haldninga vår enn vi kanskje er klar over. Ein respektfull tone kan lette kommunikasjonen og gjere det lettare å komme til ei løysing. Vi må hugse å uttrykkje oss på ein respektfull måte, og vi må vere villige til å lytte til kva den andre har å seie.

er bygd på ærlegdom og openheit. Det toler sjeldan , sladder eller ryktespreiing. Eit sterkt vennskap tek tid å byggje opp, men det er verd innsatsen.

**Figur 5.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

5.2Kva venner gir oss

Venner gjev oss kunnskap om korleis vi skal omgåast andre. Dei lærer oss om sosiale normer, både dei skrivne og dei uskrivne, og dei gir oss kjensla av fellesskap. Vi lærer å rette oss etter felles reglar, noko som kan vere tøft, men som også gjev oss styrke. Vener som respekterer kvarandre gir oss tryggleik, glede, og bidreg til vår personlege vekst og utvikling. Dette er ein del av det vi kallar , og det er viktig for det sosiale samspelet.

Nokre dagar er grå og triste, og vi kan oppleve dårleg humør. Det er då det er viktig å arbeide med kjenslene våre. Når ein ven har det vondt, bør vi strekkje ut ei hjelpande hand. Om vi ikkje kan hjelpe, bør vi kontakte ein vaksen som kan. Å vere der for kvarandre i dei tøffe tidene er ein del av det å vere ein god venn. Det å vere til stades for andre, og å vise at vi bryr oss, er nokre av dei viktigaste ferdigheitene vi kan utvikle som menneske.

**Figur 5.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 4

Løyse konfliktar mellom menneske

Prate og setje ord på problema på ein enkel og klar måte.
Inngå ei våpenkvile der begge partar stoppar striden for å lytte til kvarandre.
Bruke ein respektfull tone, sidan tonefallet ofte seier meir om haldninga vår enn vi kanskje er klar over.
Uttrykkje seg respektfullt og vere villig til å lytte til kva den andre har å seie.

Neste: Viktigheita av vennskap

Oppgåver · Punkt 5

Diskuter i gruppa

5.1Kvifor er det viktig å snakke saman når ein skal løyse ein konflikt?

5.2Kva meiner vi med ein «våpenkvile» i ein konflikt mellom menneske?

5.3Kvifor kan tonefallet vårt vere viktig når vi snakkar med andre?

5.4Kva vil det seie å lytte til den andre personen?

5.5Kvifor er respekt viktig når vi skal løyse ein konflikt?

5.6Kva meiner vi med at vennskap er bygd på ærlegdom og openheit?

5.7Korleis kan sladder og ryktespreiing skade eit vennskap?

5.8Kva kjenneteiknar ein god venn?

5.9Kva kan vi lære gjennom å vere saman med venner?

5.10Kva er sosiale normer? Kan du gi eit døme?

5.11Kva meiner vi med sosial kompetanse?

5.12Korleis kan venner gi oss tryggleik og glede?

5.13Kva kan du gjere dersom ein venn har ein vanskeleg dag?

5.14Når bør ein kontakte ein vaksen for å få hjelp?

5.15Kvifor er det viktig å vise andre at vi bryr oss?

5.16Kva kan du sjølv gjere for å vere ein god venn?

5.17Korleis ville du prøvd å løyse ein konflikt mellom to venner?

5.18Kva meiner du er det viktigaste for å få eit vennskap til å vare?

Ferdig med punkt 5NesteDen første skulen

Punkt 6 · Den eg er

Den første skulen

Konfirmasjonen vart innført i 1736. Tre år seinare kom den første skulelova. Denne lova gav ungdommane moglegheit til å lære å lese i samband med konfirmasjonen, og om dei betalte for det, fekk dei også opplæring i skriving og rekning. Dette var eit viktig steg mot det vi i dag kjenner som allmennkunnskap.

Les for meg · Den første skulen

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forklare utviklinga av det norske utdanningssystemet frå konfirmasjonen si innføring i 1736 og fram til dagens grunnskule, med vekt på milepælar som innføringa av den første skulelova, gratis folkeskule og utviding til tiårig grunnskule.

6.1Frå folkeskule til grunnskule

Utover på 1800-talet utvikla skulen seg til å omfatte fleire fag. I 1920 vedtok Stortinget at skulle vere ein felles sjuårig skule for alle born, uavhengig av foreldra sine økonomiske forhold. Dette var ein viktig milepæl i utviklinga av utdanningssystemet i Noreg.

I 1960-åra vart det innført niårig . Dette var eit betydeleg framsteg som sikra at alle barn fekk grunnleggande opplæring og kunnskap. I 1997 vart seksåringane innlemma i skulen og vi fekk tiårig grunnskule.

**Figur 6.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

6.2Rett og plikt til opplæring

I dag er det både plikt og rett til grunnskuleopplæring i Noreg. Staten har ansvar for å sørgje for at alle barn får den opplæringa dei har krav på. Dette er ein rett som er fastsett i lov, og det er avgjerande for å sikre at alle får dei same moglegheitene til utdanning, uavhengig av kvar dei bur eller kva bakgrunn dei har.

**Figur 6.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 7

1736

Konfirmasjonen vart innført.

Neste: 1739

Oppgåver · Punkt 6

Diskuter i gruppa

6.1Når vart konfirmasjonen innførd i Noreg?

6.2Når kom den første skulelova?

6.3Kva fekk ungdommane lære i samband med konfirmasjonen?

6.4Kva måtte dei betale for å få opplæring i?

6.5Kvifor var den første skulelova viktig for utviklinga av skulen i Noreg?

6.6Kva skjedde med skulen utover på 1800-talet?

6.7Kva vart innført i 1920?

6.8Kvifor var gratis folkeskule viktig for barn frå familiar med dårleg økonomi?

6.9Kva skjedde med grunnskulen i 1960-åra?

6.10Kva endring skjedde i skulen i 1997?

6.11Kor mange år går barn i grunnskulen i Noreg i dag?

6.12Kva betyr det at grunnskuleopplæring både er ein rett og ei plikt?

6.13Kven har ansvar for at alle barn får den opplæringa dei har krav på?

6.14Kvifor er det viktig at alle barn får dei same moglegheitene til utdanning?

6.15Kva meiner du er den viktigaste endringa som har skjedd i den norske skulen sidan 1700-talet?

Ferdig med punkt 6NesteSkule

Punkt 7 · Den eg er

Skule

Skulen er ein viktig stad der kunnskapar og fag blir formidla. Her lærer vi å lese, skrive og rekne. Målet er at alle barn og unge i samfunnet skal ta del i dei same kunnskapane. Skulen knyt oss saman og hjelper oss med å vidareutvikle samfunnet.

Les for meg · Skule

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forklare korleis skulen fungerer som ein stad for fagleg læring og personleg utvikling.

7.1Meir enn fag

Men skulen handlar ikkje berre om fag. Ho hjelper også heimen med å gi barn og unge ei god oppseding. Gode verdiar, både materielle og moralske, blir formidla gjennom skulen. Demokrati og samarbeid er viktig for å finne gode løysingar.

**Figur 7.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

7.2Formelle og uformelle reglar

speler òg ei sentral rolle i skulen. Ordensreglar, samværreglar og trivselsreglar er alle med på å sikre ein trygg og god skulekvardag. Desse kan vere nedskrivne i lover og reglement, men det finst òg uskrivne reglar som vi lever etter. Skikk og bruk og er døme på slike uskrivne reglar.

Det er viktig å forstå at er dei som er skrivne ned, medan er dei vi følgjer i praksis. Skulen er ein stad der både formelle og uformelle reglar spelar ei rolle for å skape eit godt læringsmiljø.

**Figur 7.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 3

Skulen som ein stad for kunnskapsformidling

Læring av grunnleggjande ferdigheiter som lesing, skriving og rekning
Mål om at alle barn og unge skal få tilgang til same kunnskap
Skulen bidreg til vidareutviklinga i samfunnet ved å knyte oss saman gjennom felles kunnskap

Neste: Skulen si rolle i oppseding

Oppgåver · Punkt 7

Diskuter i gruppa

7.1Kvifor er skulen viktig for samfunnet vårt?

7.2Kva kunnskapar og ferdigheiter lærer vi på skulen?

7.3Kvifor er det viktig at alle barn og unge får tilgang til den same kunnskapen?

7.4Kva lærer vi på skulen utanom vanlege skulefag?

7.5Korleis kan skulen hjelpe oss med å bli gode samfunnsborgarar?

7.6Kvifor er demokrati og samarbeid viktig i skulen?

7.7Kva er forskjellen på ordensreglar, samværsreglar og trivselsreglar?

7.8Kva meiner vi med formelle reglar? Kan du gi eit døme?

7.9Kva meiner vi med uformelle reglar? Kan du gi eit døme?

7.10Kva er forskjellen på formelle og uformelle reglar?

7.11Kvifor treng vi både skrivne og uskrivne reglar på skulen?

7.12Kva kan skje dersom elevar ikkje følgjer reglane på skulen?

7.13Korleis kan elevane sjølve bidra til eit trygt og godt læringsmiljø?

7.14Kva for ein uskriven regel meiner du er spesielt viktig i klasserommet? Grunngi svaret ditt.

Ferdig med punkt 7NesteFritid

Punkt 8 · Den eg er

Fritid

Fritid er tida du har utanom arbeidet ditt, eller når du ikkje er på skulen eller held på med lekser. Det er tida du kan rå over sjølv, men ofte blir ho òg prega av dei daglege rutinane til familien din og avtalar du har gjort.

Les for meg · Fritid

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forklare kva fritid er og korleis den kan nyttast, skilje mellom organisert og uorganisert fritid, og diskutere ulike typar samskipnader som finst innanfor fritidsaktivitetar.

8.1Organisert fritid

Ein viktig del av for mange er den , som gjerne kjem i form av ulike , klubbar og lag. Men kva er eigentleg samskipnader? Samskipnader, eller lag, kan dreie seg om alt frå musikk og idrett, til friluftsliv og andre interessegrupper. Det er som regel tilbod som passar for deg, basert på dine eigne interesser og hobbyar.

Samskipnader er ein stad der folk med felles interesser og hobbyar kan samlast og snakke saman. Det er ein sosial arena, der du kan lære å omgåast menneske, lære å ordleggje deg, uttrykkje dine eigne meiningar, og lære å diskutere. Dette er noko som kan vere særskilt nyttig for unge menneske i utvikling.

**Figur 8.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

8.2Mindre fysisk aktive

Men ein trend vi ser i dag er at tenåringar mellom 11 og 16 år er mindre fysisk aktive enn før. Grunnen til dette kan vere fleire. Mange er meir framfor skjermar som TV og PC, eller på mobiltelefonen. Dei kan også ha mykje lekser å gjere, som gjer at dei brukar mindre tid på fysisk aktivitet. Det er viktig å understreke kor viktig fysisk aktivitet er for både fysisk og psykisk helse, og prøve å oppmuntre unge til å vere aktive, anten det er gjennom organisert idrett, eller på eiga hand.

**Figur 8.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 4

Fritid

Tida du kan rå over sjølv
Tida utanom arbeidet eller skulen
Påverka av daglege rutinar og avtalar

Neste: Organisert fritid

Oppgåver · Punkt 8

Diskuter i gruppa

8.1Kva meiner vi med fritid?

8.2Kva er forskjellen på organisert og uorganisert fritid?

8.3Kva er ein samskipnad, og kva slags aktivitetar kan ein samskipnad tilby?

8.4Kvifor kan det vere positivt å vere medlem av ein klubb eller eit lag?

8.5Korleis kan fritidsaktivitetar hjelpe oss med å utvikle sosiale ferdigheiter?

8.6Kvifor er det viktig å kunne uttrykkje eigne meiningar og diskutere med andre?

8.7Kva kan vere årsakene til at mange ungdommar er mindre fysisk aktive enn før?

8.8Korleis kan mykje skjermtid påverke fritida vår?

8.9Kvifor er fysisk aktivitet viktig for både den fysiske og psykiske helsa?

8.10Kva kan ungdom gjere for å vere meir fysisk aktive utan å vere med i organisert idrett?

8.11Korleis kan ein finne ein fritidsaktivitet som passar til eigne interesser?

8.12Kva meiner du er viktig for å ha ei god og meiningsfull fritid? Grunngi svaret ditt.

Ferdig med punkt 8NesteUtfordringar til ungdom

Punkt 9 · Den eg er

Utfordringar til ungdom

I livet, uansett i kva fase vi er, er det noko som er sikkert: vi må rekne med motgang og vanskar. Dette er ei universell sanning som gjeld for oss alle, og som kanskje er spesielt aktuell for dagens ungdom.

Les for meg · Utfordringar til ungdom

3 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forstå og reflektere over ulike typar personleg og sosialt press som ungdom kan oppleve i dagens samfunn.

9.1Press frå mange kantar

Å vere ung i dag byr på mange utfordringar. Den konstante jakta etter det perfekte, anten det er i sosiale medium eller på skulen, skapar eit sterkt . Det er viktig å hugse på at det å gjere sitt beste er godt nok, sjølv om det kan vere vanskeleg når ein kjenner på angst, skuld og skam for seg sjølv og prestasjonane sine.

er òg eit viktig tema. Med fokus på kropp og utsjånad kan det vere mykje press blant ungdom i dag. Men det er viktig å hugse på at du er fin slik du er! Det er ikkje din utsjånad som definerer deg som person.

Vi lever òg i ei tid som er prega av . Dette er vanleg i reklame, filmar, sosiale medium og ikkje minst, i porno. Seksualisering kan skape forvirring og press om å leve opp til urealistiske standardar.

Einsemd og venneløyse er òg ei utfordring for nokon. Andre kjenner på frykta for ikkje å vere «kul» nok, eller å passe inn. kan ta mange former, som drikkepress og klespress. Det presset ein opplever kan avhenge sterkt av kven vennene dine er og kva slags miljø du er i.

9.2Å tole motstand

Er det tøffare å vere ungdom no enn det var for 100 år sidan? Dette er eit vanskeleg spørsmål å svare på, men det er nok sant at det å finne balansen mellom å passe inn og å uttrykkje sin eigen identitet er ei stor utfordring.

Det å takle utfordringar og press høyrer med til det å vere menneske. Det krev styrke og sjølvtillit å . Bruk tid på å finne ut kven du vil vere, ikkje kven andre forventar at du skal vere. Med samarbeid og forståing kan vi skape gode liv for kvarandre. Og hugs at, uansett kor utfordrande livet kan verke, er det alltid mogeleg å finne tryggleik og støtte.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 8

Motgangen i livet og vanskar

Ein del av alle livsfasar
Universell sanning

Neste: Prestasjonspress

Oppgåver · Punkt 9

Diskuter i gruppa

9.1Kva meiner vi med motgang, og kvifor opplever alle menneske motgang i livet?

9.2Kva er prestasjonspress, og korleis kan ungdom oppleve dette på skulen?

9.3Korleis kan sosiale medium påverke sjølvbiletet og sjølvtilliten vår?

9.4Kva er kroppspress, og kvar møter ungdom dette presset?

9.5Kva vil det seie at utsjånaden din ikkje definerer kven du er som person?

9.6Kva meiner vi med seksualisering, og korleis kan dette påverke ungdom?

9.7Kva er forskjellen på å vere åleine og å kjenne seg einsam?

9.8Kvifor kan det vere viktig for ungdom å passe inn i ei vennegruppe?

9.9Kva er gruppepress? Kan de gi døme på ulike former for gruppepress?

9.10Korleis kan venene dine påverke vala du tek i kvardagen?

9.11Trur de det er vanskelegare å vere ungdom i dag enn for 100 år sidan? Kvifor eller kvifor ikkje?

9.12Kva kan ein gjere for å vere seg sjølv, sjølv om andre forventar noko anna?

9.13Korleis kan vi bli flinkare til å takle motgang og vanskelege situasjonar?

9.14Kva kan du gjere dersom du ser at nokon blir haldne utanfor fellesskapet?

9.15Kvifor er det viktig å ha nokon å snakke med når livet kjennest vanskeleg?

Ferdig med punkt 9Til toppen

Den eg er – oversikt over opplegget

Lærarpakke

Den eg er

Samfunnsfag · iSamfunnetPunkt 1–9

I pakken

PresentasjonarPowerPoint og PDF, med lærarnotat og viktige omgrep – éin for kvar del

ArbeidshefteSpørsmål til kvar tekst, faktaboksar og varierte oppgåver

Test deg sjølvFleirvalstest til kvar del – òg til Microsoft Forms og Kahoot

TemavurderingFleirvalstest, skriftleg prøve og omgrepsprøve for heile temaet

Fasit til lærarenMed poengtolking og forslag til svar

Sjå opplegget på skolefag.com289 kr

Nynorsk og bokmålLisens for éin lærarNedlasting rett etter kjøp

Lærarinnhald

Ressursar for lærarar

Bruk tildelt passord for tilgang til temaspørsmål, omgrep, oppgåver, aktivitetar og ulikt vurderingsmateriale.