VURDERINGSPLAN
TEMASPØRSMÅL
LÆRINGSPLAN
Born er utstyrt med rettar og plikter, som inkluderer respekt for andre. Mobbing er eit alvorleg brot på desse rettane, og skaper unødvendig liding. Heimen er ein arena der verdiar blir lærte, og identiteten vår formast. Skulen tilbyr ein blanding av kunnskap, sosialisering, og utfordringar. På fritida kan ein utforske eigne interesser og ta ein pause. Ungdommar møte mange utfordringar, frå identitetsutvikling til samfunnspåverknader. Når det kjem til nettet, er kjeldekritikk avgjerande for å skilje sanning frå falskheit.
Mobbing
Læringsmål
1. Definisjon av mobbing
2. Metodar for mobbing
3. Konsekvensar av mobbing
4. Om mobbarar
5. Årsaker til mobbing
6. Lovbrotsaspekt ved mobbing
7. Ansvar og handlingar mot mobbing
Diskuter
Mobbing er ein alvorleg sak som inneber at ein eller fleire plagar ein annan person gjentekne gongar over tid. Dette skaper eit ujamt styrkeforhold der det kan vere vanskeleg for offeret å forsvare seg. Vanlege metodar for plaging inkluderer fysisk plaging som knuffing og dytting, utestenging, og vondsinna erting. Slike handlingar, sjølv om dei kan verke uskuldige ved første augekast, kan utvikle seg til alvorleg mobbing.
Mobbing fører ofte til mange problem for dei som blir utsett, som dårleg sjølvtillit og ein redusert kjensle av eigenverd. I alvorlege tilfelle kan det føre til sjølvmord. Gutar er litt meir utsette enn jenter, og mobbing blant gutar og jenter tar ofte forskjellige formar: gutar har ein tendens til fysisk mobbing og jenter til sosial utestenging. Mobbing kan forekomme på skulen, på skulevegen, eller i fritida, og kan omfatte alt frå fysisk vald til ryktespreiing og press for å gi frå seg verdiar.
Digital mobbing er ein særleg alvorleg form for mobbing som foregår via internett eller mobiltelefoner, der gjerningspersonane bruker bilete, videoar og kommentarar til å plage. Denne forma for mobbing er ofte anonym, som gjer det ekstra vanskeleg for offeret å forsvare seg. I begge tilfelle, fysisk eller digital, er det viktig å stå saman mot mobbing og arbeide for trygge og inkluderande miljø.
Mobbarar er ofte personar som prøver å framstille seg sjølv som "vellukka" og søkjer å oppnå ein kjensle av makt ved å plage andre. Fordomar, basert på stereotypiar og misforståingar, kan ofte ligge bak mobbing. Uansett årsak, har den som mobbar fullt ansvar for sine handlingar. Ingen har rett til å mobbe, og alle bør arbeide mot å skape eit trygt miljø der respekt og verdsetting er sentralt.
Straffa for mobbing kan vere streng, inkludert fengsel på tre til seks år eller bøter, avhengig av alvorlegheitsgrada av handlingane. Dette understrekar kor viktig det er å oppføre seg ansvarleg både online og offline, og å respektere andre sin rett til tryggleik.
5 SPØRSMÅL
Rettar og plikter
Læringsmål
1. Lover i Noreg som omhandlar rettar og pliktar, særleg for tenåringar
2. Grunnreglane etter barnekonvensjonen
3. Norsk lov støttar barnekonvensjonen med nokre reglar
4. Formålet med barnevernet
5. Barneombodet, etablert sidan 1981
6. Seksuell lågalder i Noreg
7. Auka rettar, ansvar og plikter for tenåringar
Diskuter
5 SPØRSMÅL
Familien
Læringsmål
1. Familien som ein viktig del av samfunnet
2. Storfamilie
3. Overgang til pengesystemet
4. Kjernefamilien
5. Det travle familielivet
6. Familien si viktige rolle
Familien har alltid vore ein hjørnestein i samfunnet vårt. Likevel har det skjedd store endringar i korleis vi definierer og lever i familiar over tid. I eldre tider var det vanleg med storfamiliar, der fleire generasjonar budde saman og utgjorde eit arbeidslag. Særleg på gardsbruk, kor det var nødvendig med mange hender for å få arbeidd unna, var dette vanleg. Familiane livnærte seg gjennom å byte varer med kvarandre, i det som blir kalla naturalhushaldning. Ikkje ulikt korleis familiar i dei fattigaste landa i verda framleis lever i dag.
Med innføringa av pengesystemet, gjekk vi gradvis over frå naturalhushaldning til pengehushald. Familien som ei eining arbeider ikkje lenger saman, men forbrukar saman. Dette har ført til at kjernefamilien, beståande av foreldre og barn, har vorte den mest vanlege familieforma. Barn og unge er meir på skulen, medan foreldra er på arbeid. I mange I-land har det også vorte meir akseptert med andre famileformer, som til dømes når foreldra har skilt seg.
Familielivet kan vere travelt, med lange arbeidsdagar for vaksne og skule for barn og unge. Kvardagane er prega av arbeid på dagtid, medan barn og unge er på skule. Familiane samlast gjerne om ettermiddagen og kvelden, anten for å delta i trening, fritidsaktivitetar, eller overtid på jobben. Helgane brukast ofte til å gjere ting saman som ein familie.
Familien er likevel viktig, både for barn og vaksne. Det er her vi opplever både gode og vonde ting, ler og kranglar. Det er i familien vi blir gradvis meir kjent med oss sjølve, og finn ut korleis vi kan oppføre oss saman i familien og med andre menneske. Dette er ein del av det vi kallar sosialisering, noko som skjer heile livet. Menneska rundt deg viser deg korleis dei vil at du skal oppføre deg. Familien er derfor ikkje berre ein viktig del av samfunnet vårt, men også av vår personlege utvikling.
5 SPØRSMÅL
Identitet, roller og verdiar
Læringsmål
1. Generelle poeng om identitet
2. Biologisk og demografisk identitet
3. Sosial identitet
4. Identitetsutvikling og sjølvbilete
5. Roller og identitet
6. Verdiar og identitet
Diskuter
Identitet handlar om kven du er. Det er noko eineståande og særeige med kvar einaste person på jorda. Du er heilt spesiell, og det finst ingen kopi av deg. Identiteten din er ikkje berre eit namn eller eit fjes, men det er ein samansetning av mange byggjeklossar.
Biologien, som inkluderer eigenskapane dine frå fødselen av, utgjer ein del av identiteten din. Kjønn, både det sosiale og det biologiske, og dessutan alderen din, er òg delar av identiteten. Alle menneske er likeverdige, uavhengig av kjønn, alder og biologi. Dette prinsippet om likeverd og toleranse er viktig i alle samfunn.
Ein annan viktig del av identiteten er dei fellesskapa du er ein del av. Dette kan vere det norske fellesskapet, skulen du går på, familien din eller fotballaget du heiar på. Staden du er frå og tida du lever i kan òg påverke identiteten din.
Å utvikle ein identitet er viktig fordi det definerer kven du er. Det er mogleg å ha fleire identitetar, og dei kan forandre seg over tid. Identiteten din er knytt til ditt sjølvbilete, din sjølvtillit og sjølvkjensle, som er sentrale aspekt ved korleis du ser på deg sjølv og korleis du oppfører deg.
I livet spelar vi mange ulike roller, som til dømes veslesøster, bestevenn, kjærast, politikar, bloggar, far eller bestemor. Kvar rolle har sine eigne forventningar og normer, som fungerer som reglar. Dette kan innebere ansvar, oppgåver, pliktar, og det siger noko om korleis du skal oppføre deg i ein bestemd situasjon.
Samfunnet rundt oss påverkar oss og bestemmer mange av rollene vi får i løpet av livet. Dette kan gjere livet litt ufritt, men rollene gir òg ein del fridom. Du kan ofte bestemme sjølv korleis du vil utføre rolla. Nokon gonger kan det oppstå konfliktar mellom dei ulike rollene, noko som kan føre til rollekonfliktar og krysspress. Det kan vere vanskeleg å gjere alle nøgde, og det er eit sentralt tema i ungdomsperioda, som er ei tid med rolleforvirring.
Identiteten din er sterkt knytt til verdiar. Dei er det som gir livet ditt meining, og dei påverkar korleis du handlar. Verdiar kan variere frå person til person, men nokre sentrale verdiar i det norske samfunnet inkluderer fridom, fellesskap, likskap, toleranse, demokrati og sjølvstende.
5 SPØRSMÅL
Vennskap
Læringsmål
1. Løyse konflikter mellom menneske
2. Viktigheita av vennskap
3. Sosial kompetanse
4. Handtere dårlege dagar og negative kjensler
Diskuter
Å løyse konflikter mellom menneske kan ofte verke komplisert, men det finst nokre grunnleggjande steg som kan hjelpe oss på vegen. Det første er å prate. Det er viktig å setje ord på problema, og dette må gjerast på ein enkel og klar måte. Ein våpenkvile, der begge partar er einige om å stoppe striden for å lytte til kvarandre, kan vere nyttig.
Tonefallet vårt fortel ofte meir om haldninga vår enn vi kanskje er klar over. Ein respektfull tone kan lette kommunikasjonen og gjere det lettare å komme til ei løysing. Vi må hugse å uttrykkje oss på ein respektfull måte, og vi må vere villige til å lytte til kva den andre har å seie.
Vennskap er bygd på ærlegdom og openheit. Det toler sjeldan baktale, sladder eller ryktespreiing. Eit sterkt venskap tek tid å byggje opp, men det er verd innsatsen.
Venner gjev oss kunnskap om korleis vi skal omgåast andre. Dei lærer oss om sosiale normer, både dei skrivne og dei uskrivne, og dei gir oss kjensla av fellesskap. Vi lærer å rette oss etter felles reglar, noko som kan vere tøft, men som også gjev oss styrkje. Vener som respekterer kvarandre gir oss tryggleik, glede, og bidreg til vår personlege vekst og utvikling. Dette er ein del av det vi kallar sosial kompetanse, og det er viktig for det sosiale samspelet.
Nokre dagar er grå og triste, og vi kan oppleve dårleg humør. Det er då det er viktig å arbeide med kjenslene våre. Når ein ven har det vondt, bør vi strekkje ut ein hjelpande hand. Om vi ikkje kan hjelpe, bør vi kontakte ein vaksen som kan. Å vere der for kvarandre i dei tøffe tidene er ein del av det å vere ein god venn. Det å vere til stades for andre, og å vise at vi bryr oss, er nokre av dei viktigaste ferdigheitene vi kan utvikle som menneske.
5 SPØRSMÅL
Den første skulen
Læringsmål
1. 1736
2. 1739
3. 1800-talet
4. 1920
5. 1960-åra
6. 1997
7. I dag
Diskuter
Konfirmasjonen vart innførd i 1736. Tre år seinare kom den første skulelova. Denne lova gav ungdommane moglegheit til å lære å lese i samband med konfirmasjonen, og om dei betalte for det, fekk dei også opplæring i skriving og rekning. Dette var eit viktig steg mot det vi i dag kjenner som allmennkunna.
Utover på 1800-talet utvikla skulen seg til å omfatte fleire fag. I 1920 vart det innført gratis folkeskule, ein rett alle born kunne nyte godt av, uavhengig av foreldra sine økonomiske forhold. Dette var ein viktig milepæl i utviklinga av utdanningssystemet i Noreg.
I 1960-åra vart det innført niårig obligatorisk grunnskule. Dette var eit betydeleg framsteg som sikra at alle barn fekk grunnleggande opplæring og kunnskap. I 1997 vart seksåringane innlemma i skulen og vi fekk tiårig grunnskule.
I dag er det både plikt og rett til grunnskuleopplæring i Noreg. Staten har ansvar for å sørgje for at alle barn får den opplæringa dei har krav på. Dette er ein rett som er fastsett i lov, og det er avgjerande for å sikre at alle får dei same moglegheitene til utdanning, uavhengig av kvar dei bur eller kva bakgrunn dei har.
5 SPØRSMÅL
Skule
Læringsmål
1. Skulen som ein stad for kunnskapsformidling
2. Skulen si rolle i oppseding
3. Reglar i skulen
4. Forståinga av reglar
Skulen er ein viktig stad der kunnskapar og fag blir formidla. Her lærer vi å lese, skrive og rekne. Målet er at alle barn og unge i samfunnet skal ta del i dei same kunnskapane. Skulen knyt oss saman og hjelper oss med å vidareutvikle samfunnet.
Men skulen handlar ikkje berre om fag. Ho hjelper også heimen med å gi barn og unge ei god oppseding. Gode verdiar, både materielle og moralske, blir formidla gjennom skulen. Demokrati og samarbeid er viktig for å finne gode løysingar.
Reglar speler òg ei sentral rolle i skulen. Ordensreglar, samværreglar og trivselsreglar er alle med på å sikre ein trygg og god skulekvardag. Desse kan vere nedskrivne i lover og reglement, men det finst òg uskrivne reglar som vi lever etter. Skikk og bruk og normer er døme på slike uskrivne reglar.
Det er viktig å forstå at formelle reglar er dei som er skrive ned, medan uformelle reglar er dei vi følgjer i praksis. Skulen er ein stad der både formelle og uformelle reglar spelar ei rolle for å skape ein god læringsmiljø.
5 SPØRSMÅL
Fritid
Læringsmål
1. Fritid
2. Organisert fritid
3. Samskipnadar
4. Redusert fysisk aktivitet blant tenåringar (11-16 år)
Diskuter
Fritid er tida du har utanom arbeidet ditt, eller når du ikkje er på skulen eller held på med lekser. Det er tida du kan rå over sjølv, men ofte blir ho òg prega av dei daglege rutinane til familien din og avtalar du har gjort.
Ein viktig del av fritida for mange er den organiserte fritida, som gjerne kjem i form av ulike samskipnader, klubbar og lag. Men kva er eigentleg samskipnader? Samskipnader, eller lag, kan dreie seg om alt frå musikk og idrett, til friluftsliv og andre interessegrupper. Det er som regel tilbod som passar for deg, basert på dine eigne interesser og hobbyar.
Samskipnader er ein stad der folk med felles interesser og hobbyar kan samlast og snakke saman. Det er ein sosial arena, der du kan lære å omgåast menneske, lære å ordleggje deg, uttrykkje dine eigne meiningar, og lære å diskutere. Dette er noko som kan vere særskilt nyttig for unge menneske i utvikling.
Men ein trend vi ser i dag er at tenåringar mellom 11-16 år er mindre fysisk aktive enn før. Grunnen til dette kan vere fleire. Mange er meir tid framfor skjermar som TV og PC, eller på mobiltelefonen. Dei kan også ha mykje lekser å gjere, som gjer at dei brukar mindre tid på fysisk aktivitet. Det er viktig å understreke kor viktig fysisk aktivitet er for både fysisk og psykisk helse, og prøve å oppmuntre unge til å vere aktive, anten det er gjennom organisert idrett, eller på eiga hand.
5 SPØRSMÅL
Utfordringar til ungdom
Læringsmål
1. Motgangen i livet og vanskar
2. Prestasjonspress
3. Kroppspress
4. Seksualisering
5. Einskap og venneløyse
6. Identitet og tilhøyrsel
7. Tole motstand
8. Samarbeid og forståing
Diskuter
I livet, uansett i kva fase vi er, er det noko som er sikkert: vi må rekne med motgang og vanskar. Dette er ein universell sanning som gjeld for oss alle, og som kanskje er spesielt aktuell for dagens ungdom.
Å vere ung i dag byr på mange utfordringar. Den konstante jakta etter det perfekte, anten det er i sosiale medium eller på skulen, skapar eit sterkt prestasjonspress. Det er viktig å hugse på at det å gjere sitt beste er godt nok, sjølv om det kan vere vanskeleg når ein kjenner på angst, skuld og skam for seg sjølv og prestasjonane sine.
Kroppspress er òg eit viktig tema. Med fokus på kropp og utsjånad kan det vere mykje press blant ungdom i dag. Men det er viktig å hugse på at du er fin slik du er! Det er ikkje din utsjånad som definerer deg som person.
Vi lever òg i ei tid som er prega av seksualisering. Dette er vanleg i reklame, filmar, sosiale medium og ikkje minst, i porno. Seksualisering kan skape forvirring og press om å leve opp til urealistiske standardar.
Einskap og venneløyse er òg ei utfordring for nokon. Andre kjenner på frykta for ikkje å vere "kul" nok, eller å passe inn. Gruppepress kan ta mange former, som drikkepress og klespress. Det presset ein opplever kan avhenge sterkt av kven vennene dine er og kva slags miljø du er i.
Er det tøffare å vere ungdom no enn det var for 100 år sidan? Dette er eit vanskeleg spørsmål å svare på, men det er nok sant at det å finne balansen mellom å passe inn og å uttrykkje sin eigen identitet er ei stor utfordring.
Det å takle utfordringar og press høyrer med til det å vere menneske. Det krev styrke og sjølvtillit å tole motstand. Bruk tid på å finne ut kven du vil vere, ikkje kven andre forventar at du skal vere. Med samarbeid og forståing kan vi skape gode liv for kvarandre. Og hugse at, uansett kor utfordrande livet kan verke, er det alltid mogeleg å finne tryggleik og støtte.
5 SPØRSMÅL