LÆRINGSPLAN
Etter andre verdskrig endra maktbalansen i verda seg mykje. USA og Sovjetunionen vart dei to sterkaste landa, noko som starta ein lang periode med spenning mellom dei, kjend som den kalde krigen. På denne tida kjempa mange land for å bli frie frå europeisk styring, noko vi kallar avkolonisering. Koreakrigen og Vietnamkrigen var viktige konflikter der USA og Sovjetunionen støtta ulike sider. Cubakrisa i 1962 var ein spesielt farleg tid fordi verda nesten enda opp i ein atomkrig. Den kalde krigen tok slutt då Sovjetunionen braut saman i 1991, og USA vart ståande igjen som den sterkaste supermakta. Men no i seinare år har Kina vorte ein stor og mektig nasjon som utfordrar USA sin posisjon i verda. I tillegg har konfliktar, særleg i Midtøsten, vist kor komplisert og vanskeleg internasjonal politikk kan vere.
Etter andre verdskrig
Læringsmål
1. Ein fredeleg og rettferdig verd
2. Slutten på andre verdskrigen (1945)
3. Samarbeid i Vest-Europa
4. Nye konfliktar etter krigen
5. Avslutning på kald krig
6. Nye konfliktar i nyare tid
7. Endra maktbalanse
8. Betydninga av internasjonalt samarbeid
DISKUTER
Førestill deg ei verd der land ikkje kjempar om makt, ressursar og landområde, men klarer å løyse konfliktar gjennom samarbeid. Historia viser at dette ikkje alltid er enkelt.
Då den andre verdskrigen tok slutt i 1945, låg store delar av Europa i ruinar, og millionar av menneske hadde mista livet. Same året vart FN oppretta. Målet var å gi statane ein stad der dei kunne samarbeide, forhandle og prøve å hindre nye krigar.
I Vest-Europa voks det også fram eit tettare samarbeid. I 1951 oppretta Frankrike, Vest-Tyskland, Italia, Belgia, Nederland og Luxembourg Det europeiske kol- og stålfellesskapet. Kol og stål var viktige både for industrien og for produksjon av våpen. Ved å kontrollere desse ressursane i fellesskap ønskte landa å gjere ein ny krig mellom dei mindre sannsynleg. Dette samarbeidet vart seinare ein viktig del av grunnlaget for EU.
NATO vart oppretta i 1949 som ein forsvarsallianse mellom land i Europa og Nord-Amerika. Hovudprinsippet er kollektivt forsvar: Eit væpna angrep mot eitt medlemsland skal reknast som eit angrep mot alle.
Freden etter 1945 betydde likevel ikkje at krigane tok slutt. Mange koloniar kjempa for sjølvstende frå europeiske kolonimakter, særleg i Afrika og Asia. Samtidig utvikla det seg ein stor konflikt mellom USA og Sovjetunionen. Denne perioden blir kalla den kalde krigen.
USA og Sovjetunionen hadde svært ulike politiske og økonomiske system og bygde opp store mengder atomvåpen. Europa vart delt mellom aust og vest, og Berlinmuren vart eit symbol på denne delinga. Frykta for ein atomkrig var sterk gjennom store delar av perioden.
Den kalde krigen tok slutt gjennom ei rekkje hendingar. Berlinmuren vart opna i november 1989, Tyskland vart samla i 1990, og kommunistregima i Aust-Europa fall. Sovjetunionen vart oppløyst i desember 1991. Det var altså ikkje éin enkelt fredsavtale i 1990 som avslutta den kalde krigen.
Etter den kalde krigen oppstod nye konfliktar og nye maktforhold. Russland tok kontroll over og annekterte Krim frå Ukraina i 2014 og starta ein fullskala invasjon av Ukraina i februar 2022. FN har fordømt invasjonen som eit brot på Ukraina sin suverenitet og territorielle integritet.
Samtidig har Kina fått stadig større økonomisk, teknologisk og militær betydning. Kina er i dag ein av dei største økonomiane i verda og har dei nest største militærutgiftene etter USA. Dette har bidrege til større konkurranse mellom stormaktene om mellom anna handel, teknologi, tryggleik og politisk innverknad.
Verda i dag har derfor ikkje éin enkel maktbalanse. USA, Kina, Russland, EU, India og andre statar og samarbeid spelar ulike roller. Samtidig gjer handel, klimaendringar, teknologi og tryggleik land meir avhengige av kvarandre.
Internasjonale organisasjonar som FN, EU og NATO har ulike oppgåver. FN skal fremje fred og samarbeid mellom statar, EU samarbeider tett om økonomiske og politiske spørsmål i Europa, og NATO er ein forsvarsallianse.
Historia etter 1945 viser både kor vanskeleg internasjonalt samarbeid kan vere, og kvifor det finst. Når land har ulike interesser og konkurrerer om makt, kan konfliktar oppstå. Samtidig gir samarbeid statane moglegheit til å forhandle, lage felles reglar og prøve å løyse usemje utan krig.
5 SPØRSMÅL
Avkoloniseringa
Læringsmål
1. Europeisk kolonisering frå 1400-talet
2. Sjølvstende for koloniar
3. Urettferd og umoral
4. FN si rolle i avkoloniseringa
5. USA si haldning til avkolonisering
6. Frigjeringskrigar
7. FN og sjølvstende
8. Konsekvensar av sjølvstende
9. Konfliktar etter frigjeringa
10. Vestleg innverknad i tidlegare koloniar
11. Årsaker til avkoloniseringa
12. Avkoloniseringa
DISKUTER
Frå 1400-talet og framover tok europeiske statar kontroll over store område i Amerika, Afrika, Asia og Oseania. Storbritannia bygde etter kvart det største imperiet, men også Frankrike, Spania, Portugal, Nederland, Belgia og Tyskland hadde koloniar.
Dei fleste koloniane i Latin-Amerika vart sjølvstendige på 1800-talet. I Afrika og Asia skaut avkoloniseringa for alvor fart etter den andre verdskrigen. Europeiske kolonimakter var svekte etter krigen, og sterke sjølvstenderørsler voks fram i koloniane. Mange menneske som hadde kjempa for kolonimaktene under krigen, kravde no større politiske rettar og sjølvstende.
Koloniseringa hadde ofte ført til at dei lokale innbyggjarane hadde liten politisk makt. Europeiske statar kontrollerte landområde, ressursar og handel og brukte ofte idear om europeisk overlegenheit for å rettferdiggjere styret sitt.
FN vart ein viktig støttespelar for prinsippet om sjølvbestemming. I 1960 vedtok Generalforsamlinga ei erklæring som slo fast at alle folk har rett til å bestemme sin eigen politiske status. Sidan FN vart oppretta, har meir enn 80 tidlegare koloniområde fått sjølvstende. Avkoloniseringa er likevel ikkje heilt avslutta, og FN har framleis 17 område på lista over ikkje-sjølvstyrte territorium.
Vegen til sjølvstende var svært forskjellig frå land til land. India og Pakistan vart sjølvstendige frå Storbritannia i 1947, medan Myanmar følgde i 1948. Andre stader vart det blodige krigar. Frankrike kjempa mot frigjeringsrørsler i Vietnam og Algerie, Nederland kjempa mot den indonesiske sjølvstenderørsla, og Portugal førte lange krigar i mellom anna Angola og Mosambik.
Storbritannia gav heller ikkje alltid slepp på koloniane utan motstand. I fleire område, mellom anna Kenya og Malaya, vart avkoloniseringa prega av væpna konflikt. Nokre koloniar fekk likevel sjølvstende gjennom meir fredelege forhandlingar.
Sjølvstendet gav tidlegare koloniar politisk fridom, men mange stod overfor store utfordringar. Kolonigrensene hadde ofte blitt fastsette utan særleg omsyn til eksisterande samfunn, språk og politiske område. Dette kunne bidra til konfliktar, men dagens konfliktar har vanlegvis fleire årsaker enn berre grensene frå kolonitida.
Kolonitida har også sett tydelege spor i språk og kultur. I India er hindi det offisielle språket til den føderale staten, medan engelsk framleis blir mykje brukt til offentlege føremål. I Mali vart fransk i 2023 endra frå offisielt språk til arbeidsspråk, medan dei nasjonale språka fekk status som offisielle språk.
Avkoloniseringa forandra verdskartet. Mange nye statar vart oppretta, og folka i dei tidlegare koloniane fekk større moglegheit til å styre seg sjølve. Samtidig påverkar kolonitida framleis språk, grenser, økonomi og politikk i mange delar av verda.
5 SPØRSMÅL
Den kalde krigen
Læringsmål
1. Forholdet mellom USA og Sovjetunionen
2. Ideologiske motsetnader
3. Delinga av Tyskland etter andre verdskrigen
4. Truman-doktrinen
5. Marshall-hjelpa
6. Handlangarkrigar
7. Atomopprusting og terrorbalansen
8. Romkappløpet
9. Propagandakrig
10. Viktige årsaker
11. Viktige hendingar
12. Grunner til at den kalde krigen tok slutt
DISKUTER
Etter den andre verdskrigen vart forholdet mellom USA og Sovjetunionen raskt dårlegare. Dei to landa hadde samarbeidd mot Nazi-Tyskland, men hadde svært ulike politiske og økonomiske system. USA stod for eit kapitalistisk demokrati, medan Sovjetunionen var ein kommunistisk eittpartistat. Rivaliseringa mellom dei utvikla seg til den kalde krigen.
Kapitalisme byggjer i hovudsak på privat eigedomsrett og ein marknadsøkonomi der bedrifter og forbrukarar tek mange av dei økonomiske avgjerdene. Kommunismen til Karl Marx hadde som mål eit samfunn utan økonomiske klassar. I Sovjetunionen utvikla dette seg til eit system der staten eigde og styrte store delar av økonomien.
Mot slutten av den andre verdskrigen møttest Josef Stalin, Franklin D. Roosevelt og Winston Churchill i Jalta i februar 1945. Dei diskuterte mellom anna korleis Tyskland og Europa skulle organiserast etter krigen. Nokre månader seinare møttest Stalin, den nye amerikanske presidenten Harry Truman og først Churchill, seinare Clement Attlee, i Potsdam.
Etter krigen vart Tyskland delt i fire okkupasjonssoner, kontrollerte av USA, Storbritannia, Frankrike og Sovjetunionen. Også Berlin vart delt. I 1949 vart Vest-Tyskland og Aust-Tyskland oppretta som to separate statar.
Aust-Tyskland vart ein kommunistisk stat under sterk sovjetisk innverknad, medan Vest-Tyskland utvikla seg til eit parlamentarisk demokrati med marknadsøkonomi. Mange menneske flykta frå aust til vest, særleg gjennom Berlin. I 1961 bygde dei austtyske styresmaktene Berlinmuren for å stanse denne utvandringa. Muren vart eit av dei sterkaste symbola på delinga mellom aust og vest.
I 1947 presenterte president Harry Truman det som vart kjent som Truman-doktrinen. USA lova støtte til land som stod i fare for å kome under kommunistisk innverknad. Politikken vart ein del av den amerikanske strategien for å hindre at Sovjetunionen fekk større innverknad.
Same året presenterte USA Marshallplanen. Amerikanske pengar skulle bidra til å byggje opp igjen økonomien i Europa etter krigen. Tilbodet var også ope for Sovjetunionen og landa i Aust-Europa, men Sovjetunionen avviste planen og pressa dei austeuropeiske landa til å gjere det same.
Europa vart etter kvart delt i to politiske og militære blokker. USA og fleire vesteuropeiske land oppretta NATO i 1949. Sovjetunionen og fleire kommunistiske land i Aust-Europa oppretta Warszawapakta i 1955.
USA og Sovjetunionen gjekk aldri til ein full direkte krig mot kvarandre. I staden støtta dei ofte ulike sider i konfliktar andre stader i verda. Korea, Vietnam og Angola er døme på krigar som vart påverka av rivaliseringa mellom supermaktene. Slike konfliktar blir ofte kalla stadfortredarkrigar.
Atomvåpen gjorde den kalde krigen spesielt farleg. Begge supermaktene bygde opp enorme atomvåpenlager. Etter kvart kunne begge svare med eit øydeleggjande motangrep dersom den andre sida brukte atomvåpen først. Dette vart kjent som terrorbalansen og heng saman med omgrepet MAD – «Mutual Assured Destruction», eller garantert gjensidig øydelegging.
USA og Sovjetunionen konkurrerte også om å vere leiande i verdsrommet. Sovjetunionen tok leiinga då dei skaut opp Sputnik 1, den første kunstige satellitten, i 1957. I 1961 vart Jurij Gagarin det første mennesket i verdsrommet. Året etter vart John Glenn den første amerikanaren som gjekk i bane rundt jorda.
USA sette seg som mål å sende menneske til månen. Det lukkast i 1969, då Neil Armstrong og Buzz Aldrin gjekk på månen under Apollo 11. Sovjetunionen fekk seinare den første romstasjonen i bane med Saljut 1 i 1971, medan USA sende opp Skylab i 1973.
Romkappløpet var både eit vitskapleg prosjekt og ein kamp om prestisje. Framgang i rommet skulle vise at eit land hadde avansert teknologi og eit sterkt samfunnssystem. Etter den kalde krigen byrja dei tidlegare rivalane å samarbeide meir i verdsrommet. Russland vart med i prosjektet som utvikla Den internasjonale romstasjonen, ISS, på 1990-talet.
Propaganda var også viktig under den kalde krigen. Begge sider prøvde å overtyde innbyggjarane om at deira eige samfunnssystem var best, og framstilte ofte motparten som ein trussel. Frykta for atomkrig prega kvardagen til mange menneske.
Den kalde krigen tok ikkje slutt på éin bestemt dag eller på grunn av éin avtale. På 1980-talet gjennomførte den sovjetiske leiaren Mikhail Gorbatsjov reformer og inngjekk fleire nedrustingsavtalar med USA. I 1989 fall dei kommunistiske regima i fleire austeuropeiske land, og Berlinmuren vart opna. Tyskland vart samla i 1990, Warszawapakta vart oppløyst i 1991, og Sovjetunionen gjekk i oppløysing i desember same året.
Den kalde krigen var dermed ein lang periode med ideologisk rivalisering, militær opprusting, propaganda og kamp om global innverknad. Sjølv om USA og Sovjetunionen aldri utkjempa ein full krig direkte mot kvarandre, påverka konflikten store delar av verda.
5 SPØRSMÅL
Koreakrigen
Læringsmål
1. Delinga av Korea etter andre verdskrigen
2. Etablering av nasjonale leiarar
3. Utbrotet av Koreakrigen
4. Involvering av internasjonale styrkar
5. Konsekvensar av krigen
6. Delinga av Korea etter krigen
7. Situasjonen i dag
8. Utsikter for sameining
DISKUTER
Fram til 1945 var Korea eitt land, men hadde vore okkupert av Japan sidan 1910. Etter Japan sitt nederlag i den andre verdskrigen vart Korea delt ved den 38. breiddegraden. Sovjetunionen tok kontroll i nord, medan USA tok kontroll i sør.
I 1948 vart det oppretta to statar. I nord fekk kommunisten Kim Il-sung makta, medan den antikommunistiske Syngman Rhee vart president i sør. Begge ønskte å samle Korea, men dei hadde svært ulike syn på korleis landet skulle styrast. Sør-Korea var på denne tida heller ikkje eit fullt utvikla demokrati, og Rhee styrte landet autoritært.
Den 25. juni 1950 gjekk nordkoreanske styrkar til angrep på Sør-Korea. Nord-Korea fekk støtte frå Sovjetunionen, og styrkane tok raskt kontroll over store delar av Sør-Korea.
FN sitt tryggingsråd fordømde angrepet og oppmoda medlemslanda til å hjelpe Sør-Korea. Det vart oppretta ein FN-kommando under amerikansk leiing. USA stilte med klart flest soldatar, men også fleire andre land deltok.
FN-styrkane klarte å presse dei nordkoreanske styrkane tilbake. Hausten 1950 kryssa dei den 38. breiddegraden og rykte inn i Nord-Korea. Målet vart no også å samle Korea under styret i sør. Då styrkane nærma seg grensa til Kina, gjekk fleire hundre tusen kinesiske soldatar inn i krigen på Nord-Korea si side.
Krigen bølgja deretter fram og tilbake. Ingen av sidene klarte å vinne ein avgjerande siger, og frå 1951 vart fronten liggjande omtrent rundt den gamle grensa. Millionar av soldatar og sivile vart drepne, såra eller drivne på flukt.
Den 27. juli 1953 vart det inngått ein våpenkvile. Det vart oppretta ei demilitarisert sone, DMZ, mellom Nord-Korea og Sør-Korea. Det vart aldri inngått ein endeleg fredsavtale, og konflikten er derfor formelt ikkje avslutta.
Etter krigen utvikla dei to landa seg svært forskjellig. Nord-Korea vart eit autoritært eittpartisystem styrt av Kim-familien. Staten har sterk kontroll over informasjon, politisk aktivitet og innbyggjarane sine. FN har dokumentert alvorlege brot på menneskerettane og langvarige problem med mattryggleik. Landet har også utvikla atomvåpen og bruker store ressursar på militæret.
Sør-Korea var i fleire tiår styrt av autoritære regjeringar, men utvikla seg frå slutten av 1980-talet til eit demokratisk samfunn. Landet har samtidig fått ein sterk økonomi og er kjent for teknologi, bilar, elektronikk og kulturprodukt som film og K-pop.
Skilnadene mellom Nord- og Sør-Korea er i dag svært store, både politisk og økonomisk. Spørsmålet om framtida til Koreahalvøya er framleis uløyst, og forholdet mellom dei to landa har gjennom åra veksla mellom samarbeid og sterk konflikt.
Koreakrigen viser korleis den kalde krigen kunne utvikle seg til verkeleg krig andre stader i verda. USA og Sovjetunionen kjempa ikkje direkte mot kvarandre, men støtta kvar si side i ein konflikt som fekk enorme konsekvensar for den koreanske befolkninga.
5 SPØRSMÅL
Vietnamkrigen
Læringsmål
1. Etter den andre verdskrigen
2. Delt Vietnam etter 1954
3. Borgarkrig i Vietnam
4. USA si involvering
5. Amerikansk militær opptrapping
6. Sivilbefolkninga sin situasjon
7. Konsekvensar for dei involverte
8. Agent Orange
9. Motstand mot Vietnamkrigen
10. Etterkrigstida
11. Den amerikanske krigen i Vietnam
DISKUTER
Etter den andre verdskrigen ønskte mange vietnamesarar å frigjere seg frå det franske kolonistyret. Frå 1946 kjempa den kommunistisk leidde frigjeringsrørsla Viet Minh mot Frankrike. Nord-Vietnam fekk etter kvart støtte frå Kina og Sovjetunionen.
I 1954 leid Frankrike eit avgjerande nederlag ved Dien Bien Phu. Genève-avtalane førte til at Vietnam mellombels vart delt ved den 17. breiddegraden. Nord vart styrt av kommunistane, medan eit antikommunistisk styre utvikla seg i sør. Planen var at landet seinare skulle samlast gjennom val, men desse vala vart aldri gjennomførte.
USA støtta Sør-Vietnam fordi dei ønskte å hindre at kommunismen spreidde seg i Asia. I Sør-Vietnam kjempa samtidig den kommunistiske frigjeringsrørsla Viet Cong mot styresmaktene. Nord-Vietnam støtta opprøret.
Etter Tonkinbukta-hendinga i 1964 auka USA den militære innsatsen kraftig. Dei første større amerikanske kampstyrkane kom i 1965. På det meste var meir enn ein halv million amerikanske soldatar i Vietnam.
Krigen vart svært brutal. Viet Cong brukte geriljataktikk, skjulte tunnelar og kjennskap til terrenget. USA svarte med massiv bombing og moderne våpen. Sivile vart hardt ramma, og både amerikanske og sørvietnamesiske styrkar og styrkar frå Nord-Vietnam og Viet Cong stod bak alvorlege overgrep.
USA brukte også napalm og plantegifta Agent Orange. Agent Orange vart sprøyta over store område for å fjerne vegetasjon og øydeleggje avlingar. Stoffet inneheldt det giftige stoffet dioksin og har blitt knytt til alvorlege helseproblem.
Motstanden mot krigen voks, særleg i USA. TV-bilete og journalistiske avsløringar viste kor brutal krigen var. Mange amerikanarar meinte at USA ikkje burde halde fram med ein krig som kosta store summar og svært mange menneskeliv.
I 1973 trekte dei amerikanske kampstyrkane seg ut etter Paris-avtalen. Krigen heldt likevel fram mellom Nord- og Sør-Vietnam. I april 1975 tok nordvietnamesiske styrkar Saigon, og Sør-Vietnam fall. Året etter vart landet formelt samla som Den sosialistiske republikken Vietnam.
Krigen kosta fleire millionar menneske livet, dei fleste vietnamesarar. Etter krigen flykta mange frå landet, mellom anna i små båtar. Noreg tok imot fleire tusen vietnamesiske båtflyktningar i åra etter 1975.
Vietnamkrigen var ein del av den kalde krigen, men også ein kamp om sjølvstende, makt og framtida til Vietnam. I Vietnam blir konflikten ofte omtalt som den amerikanske krigen, noko som viser kor forskjellig den same krigen kan bli forstått frå ulike perspektiv.
5 SPØRSMÅL
Cubakrisa
Læringsmål
1. Bakgrunnen for Cubakrisa
2. Oppdaginga av rakettbasane
3. Kennedy sine krav og sovjetisk avvising
4. Blokaden og den kritiske situasjonen
5. Løysinga på krisa
6. Etterverknader av krisa
DISKUTER
Under den kalde krigen kom USA og Sovjetunionen fleire gonger i farlege situasjonar, men Cubakrisa i oktober 1962 blir rekna som tidspunktet då dei kom nærast ein atomkrig.
Bakgrunnen var mellom anna den mislykka invasjonen i Grisebukta på Cuba i april 1961. Om lag 1 400 eksilkubanarar, støtta av USA, prøvde å styrte den kommunistiske leiaren Fidel Castro. Angrepet mislukkast og gjorde forholdet mellom Cuba og USA endå dårlegare.
Cuba søkte sterkare støtte frå Sovjetunionen. I 1962 byrja Sovjetunionen i løynd å plassere atomrakettar på Cuba. Rakettane kunne nå store delar av USA på kort tid.
I oktober 1962 oppdaga amerikanske spionfly rakettanlegga. President John F. Kennedy kravde at rakettane måtte fjernast og innførte ein sjømilitær blokade, som USA kalla ein karantene, rundt Cuba for å hindre fleire våpenleveransar.
Situasjonen vart svært spent. Sovjetiske skip nærma seg området, og amerikanske og sovjetiske militære styrkar var i høg beredskap. Den 27. oktober vart eit amerikansk U-2-spionfly skote ned over Cuba. Mange frykta då at krig kunne bryte ut når som helst.
Gjennom både opne og hemmelege forhandlingar klarte Kennedy og den sovjetiske leiaren Nikita Khrusjtsjov å finne ei løysing. Sovjetunionen gjekk med på å fjerne atomrakettane frå Cuba. USA lova offentleg at dei ikkje skulle invadere Cuba.
Samtidig vart det inngått ei hemmeleg forståing om at USA skulle fjerne sine Jupiter-rakettar frå Tyrkia. Desse rakettane vart fjerna nokre månader seinare.
Cubakrisa viste kor farleg atomvåpenkappløpet hadde blitt. Begge supermaktene visste at ein atomkrig kunne føre til enorme øydeleggingar på begge sider. Denne frykta for gjensidig øydelegging vart ein viktig del av terrorbalansen under den kalde krigen.
Etter krisa ønskte USA og Sovjetunionen betre kommunikasjon for å hindre at misforståingar skulle føre til krig. I 1963 vart det oppretta ei direkte kommunikasjonslinje mellom Washington og Moskva. Ho vart kjend som «hotline», men var i starten ei skriftleg sambandslinje, ikkje ein vanleg telefon.
Same året inngjekk USA, Sovjetunionen og Storbritannia også ein avtale som forbød atomprøvesprengingar i atmosfæren, verdsrommet og under vatn.
Cubakrisa viste kor nær verda kunne kome ein atomkrig. Samtidig viste ho kor viktig kommunikasjon, diplomati og kompromiss kan vere når konflikten mellom stormakter blir svært alvorleg.
5 SPØRSMÅL
Slutten på den kalde krigen
Læringsmål
1. Mikhail Gorbatsjov si rolle i avslutninga av den kalde krigen
2. Gorbatsjov sine reformer
3. Innverknad på Sovjetunionen
4. Internasjonale forhold
5. Konsekvensar av oppløysinga av Sovjetunionen i 1991
DISKUTER
I 1985 vart Mikhail Gorbatsjov leiar for kommunistpartiet og dermed den mektigaste politikaren i Sovjetunionen. Han ønskte å reformere det kommunistiske systemet og betre økonomien og levekåra. Reformene hans vart kalla glasnost, som tyder openheit, og perestrojka, som tyder omstrukturering.
Sovjetunionen hadde store økonomiske problem. Våpenkappløpet med USA kosta enorme summar, og det var mangel på mange forbruksvarer. Gorbatsjov ønskte derfor også eit betre forhold til USA og mindre bruk av pengar på atomvåpen. Han møtte den amerikanske presidenten Ronald Reagan fleire gonger, og landa inngjekk viktige avtalar om nedrusting.
Reformene fekk likevel konsekvensar Gorbatsjov ikkje hadde planlagt. Glasnost gjorde det lettare å kritisere styresmaktene og snakke ope om problema i Sovjetunionen. Samtidig voks det fram sterke krav om demokrati og sjølvstende i fleire av dei sovjetiske republikkane, særleg i Estland, Latvia og Litauen.
Også i Aust-Europa kravde stadig fleire politiske endringar. Gorbatsjov gjorde det klart at Sovjetunionen ikkje lenger ville bruke militær makt for å halde dei kommunistiske regima ved makta. I 1989 fall kommunistregima i fleire austeuropeiske land.
Den 9. november 1989 opna Aust-Tyskland grensene mot Vest-Berlin og Vest-Tyskland. Store folkemengder samla seg ved Berlinmuren, og muren mista raskt funksjonen sin. Han hadde i nesten 30 år vore eit av dei sterkaste symbola på delinga mellom aust og vest.
Året etter, 3. oktober 1990, vart Aust- og Vest-Tyskland samla til eitt land. Gorbatsjov godtok den tyske gjenforeininga, noko som ville ha vore svært vanskeleg å sjå føre seg berre få år tidlegare.
Samtidig vart problema i Sovjetunionen stadig større. Økonomien var svak, og fleire sovjetrepublikkar kravde sjølvstende. Etter eit mislykka kuppforsøk mot Gorbatsjov i august 1991 gjekk oppløysinga raskare.
Den 25. desember 1991 gjekk Gorbatsjov av som president i Sovjetunionen. Dagen etter vart Sovjetunionen formelt oppløyst. Dei 15 sovjetrepublikkane vart sjølvstendige statar.
Den kalde krigen tok derfor ikkje slutt på éin bestemt dag. Det var ein prosess frå slutten av 1980-talet til 1991, med nedrusting, politiske reformer, Berlinmurens fall, tysk gjenforeining og til slutt oppløysinga av Sovjetunionen.
Slutten på den kalde krigen førte til store endringar i Europa. Fleire tidlegare kommunistiske land innførte demokratiske styresett og marknadsøkonomi. Samtidig vart overgangen vanskeleg i fleire land, med økonomiske problem, politisk uro og nye konfliktar.
5 SPØRSMÅL
Kina
Læringsmål
1. Mao Zedong si maktovertaking og tidlege tiltak
2. Det store spranget framover (1958)
3. Kulturrevolusjonen (1966-1976)
4. Deng Xiaoping sine reformer (etter 1976)
5. Politisk utvikling og hendingar
6. Xi Jinping sitt leiarskap (frå 2012)
DISKUTER
Etter Mao Zedong sin død i 1976 voks Deng Xiaoping fram som den viktigaste leiaren i Kina. Frå 1978 sette han i gang omfattande økonomiske reformer som skulle modernisere landet og opne økonomien meir mot resten av verda.
I jordbruket fekk bøndene større fridom til å bestemme over produksjonen sin og selje varer på marknaden. Langs kysten vart det oppretta spesielle økonomiske soner der utanlandske selskap kunne investere og etablere fabrikkar. Samtidig voks det fram private bedrifter ved sida av dei statseigde.
Reformene førte til svært sterk økonomisk vekst. Millionar av menneske kom seg ut av fattigdom, og Kina utvikla seg frå eit fattig jordbrukssamfunn til ei av dei største industrimaktene i verda. I dag har Kina den nest største økonomien i verda målt i vanlege marknadsprisar.
Den økonomiske opninga førte likevel ikkje til demokrati. Kommunistpartiet heldt fram med å ha kontroll over det politiske systemet. I 1989 samla store demonstrasjonar seg på Den himmelske freds plass i Beijing. Mange kravde politiske reformer, mindre korrupsjon og større fridom. Natt til 4. juni sette styresmaktene inn militære styrkar. Mange menneske vart drepne, men det nøyaktige talet er framleis ukjent.
Under dei seinare leiarane Jiang Zemin og Hu Jintao heldt økonomien fram med å vekse raskt. I 2001 vart Kina medlem av Verdas handelsorganisasjon, WTO. Det gjorde landet endå tettare knytt til verdshandelen og bidrog til at Kina vart ein svært viktig produsent og eksportør.
Xi Jinping vart leiar for kommunistpartiet i 2012 og president i 2013. Under Xi har makta blitt meir sentralisert, og Kommunistpartiet har fått sterkare kontroll over samfunnet, media og internett. Styresmaktene har også gjennomført omfattande kampanjar mot korrupsjon.
Samtidig har Kina satsa stort på teknologi og industri. Landet er i dag ein leiande produsent av mellom anna elektronikk, elbilar, batteri og solceller. Gjennom prosjektet Belt and Road Initiative har Kina også investert i vegar, jernbanar, hamner og annan infrastruktur i mange land.
Den økonomiske og teknologiske framgangen har gjort Kina til ein viktig konkurrent til USA. Dei to landa har dei siste åra vore usamde om mellom anna handel, teknologi, tryggleik og internasjonal innverknad.
Kina har også store klimautfordringar. Landet er verdas største utsleppsland for CO₂, men samtidig ein av dei største produsentane av fornybar energiteknologi. Kina har lova at CO₂-utsleppa skal nå toppen før 2030, og at landet skal bli karbonnøytralt før 2060.
Covid-19-pandemien starta i Wuhan mot slutten av 2019. Kina innførte svært strenge tiltak for å halde smitten nede. Den såkalla null-covid-politikken førte til omfattande nedstengingar og påverka både kvardagslivet og økonomien. Dei fleste restriksjonane vart raskt fjerna mot slutten av 2022.
Utviklinga i Kina dei siste tiåra har vore enorm. Landet har fått langt større økonomisk, teknologisk og politisk makt. Samtidig er Kina framleis ein eittpartistat der Kommunistpartiet har sterk kontroll, og der ytringsfridom, politisk opposisjon og andre rettar er avgrensa.
5 SPØRSMÅL
Ukraina
Læringsmål
1. Bakgrunn
2. Annekteringa av Krim
3. Konflikten i Aust-Ukraina
4. Menneskelege konsekvensar
5. Internasjonale reaksjonar
6. Viktigheita av konflikten
7. Oppsummering
DISKUTER
Krigen i Ukraina har røter tilbake til 2014. Ukraina hadde lenge hatt nære band både til Russland og til land i Vest-Europa. I 2013 og 2014 oppstod store demonstrasjonar i hovudstaden Kyiv etter at president Viktor Janukovytsj valde å ikkje gå vidare med ein avtale om tettare samarbeid med EU. Protestane voks, og i februar 2014 forlét Janukovytsj landet.
Kort tid etter tok russiske styrkar kontroll over Krim-halvøya, som var ein del av Ukraina. Russland gjennomførte ei folkerøysting og annekterte Krim i mars 2014. Ukraina og dei fleste andre land anerkjende ikkje annekteringa, og FN slo fast at folkerøystinga ikkje kunne endre Krim sin status som ein del av Ukraina.
Samtidig byrja væpna grupper å ta kontroll over område i Donetsk og Luhansk aust i Ukraina. Det utvikla seg til krig mellom ukrainske styrkar og separatiststyrkar som fekk støtte frå Russland. Frå 2014 til 2022 førte kampane til mange tusen døde og skadde.
Den 24. februar 2022 starta Russland ein fullskala invasjon av Ukraina. Russiske styrkar gjekk inn frå fleire retningar og angreip både militære mål og ukrainske byar. FN har omtalt invasjonen som eit brot på prinsippa i FN-pakta og har kravd at Russland trekkjer styrkane sine ut av Ukraina.
Krigen har fått enorme konsekvensar. Mange tusen sivile er drepne eller skadde, byar og landsbyar er øydelagde, og millionar av menneske har måtta flykte frå heimane sine. Også i 2026 held krigen fram, og sivile blir framleis ramma av mellom anna rakettar, dronar og bombing.
Mange land har støtta Ukraina med pengar, våpen og humanitær hjelp. Noreg er blant landa som har gitt omfattande støtte. Samtidig har EU, USA, Noreg og fleire andre land innført økonomiske sanksjonar mot Russland.
Russland har på si side hevda at tryggleiksinteresser, forholdet til NATO og situasjonen til russiskspråklege i Ukraina er viktige grunnar til handlingane sine. Ukraina og eit stort fleirtal av landa i FN avviser at dette gir Russland rett til å bruke militær makt eller ta ukrainsk territorium.
Krigen handlar derfor både om tryggleik og internasjonal politikk, men også om eit grunnleggjande prinsipp: at landegrenser ikkje skal endrast gjennom militær makt.
Det har vore fleire forsøk på forhandlingar, men det har vore svært vanskeleg å finne ei løysing som begge sider kan godta. Krigen i Ukraina viser kor store konsekvensar ein konflikt mellom statar kan få, både for menneska som bur der og for resten av verda.
5 SPØRSMÅL
Kashmir
Læringsmål
1. Bakgrunn for konflikten
2. Sjålvstende og nye grenser
3. Kashmir-konflikta startar
4. Kina si innblanding
5. Nyare utvikling
6. Atomvåpen og global fare
7. Andre farlege konfliktar
8. Historiske flyktningstraumar
DISKUTER
India var ein av dei viktigaste delane av det britiske imperiet og vart ofte kalla «juvelen i krona». Britisk India omfatta områda som i dag er India, Pakistan og Bangladesh. Burma, dagens Myanmar, hadde tidlegare vore ein del av Britisk India, men vart skilt ut i 1937.
Etter den andre verdskrigen voks kravet om sjølvstende. Samtidig auka spenningane mellom hinduar, muslimar og sikhar. Då britane trekte seg ut i 1947, vart Britisk India delt i to sjølvstendige statar: India og Pakistan. Pakistan bestod då av Vest-Pakistan og Aust-Pakistan, som seinare vart det sjølvstendige Bangladesh.
Delinga førte til ei av dei største folkevandringane i moderne historie. Millionar av hinduar og sikhar flykta frå Pakistan til India, medan millionar av muslimar flykta i motsett retning. Valden var omfattande, og fleire hundre tusen menneske vart drepne.
Kashmir vart raskt eit stort stridsspørsmål. Området hadde muslimsk fleirtal, men vart styrt av den hinduistiske fyrsten Hari Singh. Han ønskte først å halde Kashmir utanfor både India og Pakistan. Hausten 1947 tok væpna grupper frå Pakistan seg inn i området. Fyrsten bad India om militær hjelp og skreiv under på ein avtale om at Kashmir skulle slutte seg til India.
Dette utløyste den første krigen mellom India og Pakistan. FN engasjerte seg i konflikten og arbeidde for våpenkvile og ei framtidig folkerøysting. Våpenkvila kom i 1949, men folkerøystinga vart aldri gjennomført. Kashmir vart i praksis delt mellom India og Pakistan.
I dag kontrollerer India den største delen av det tidlegare fyrstedømmet Jammu og Kashmir, medan Pakistan kontrollerer område i vest og nord. Kina kontrollerer også delar av området, mellom anna Aksai Chin, som Kina fekk kontroll over etter krigen med India i 1962.
India og Pakistan gjer begge krav på heile eller store delar av Kashmir. Konflikten handlar ikkje berre om religion. Han handlar også om territorium, nasjonal identitet, tryggleik og historia etter delinga i 1947.
I 2019 fjerna den indiske regjeringa mykje av den særskilde sjølvstyrestatusen som Jammu og Kashmir hadde hatt. Området vart delt i dei to føderalt styrte territoria Jammu og Kashmir og Ladakh. Avgjerda vart møtt med protestar og omfattande tryggingstiltak, og India fekk kritikk for arrestasjonar, kommunikasjonsrestriksjonar og avgrensingar av politisk aktivitet.
Konflikten er særleg alvorleg fordi både India og Pakistan har atomvåpen. Dei to landa har fleire gonger vore i militær konflikt sidan 1947. I mai 2025 oppstod den mest omfattande militære konfrontasjonen mellom dei på fleire tiår, med mellom anna fly, dronar og rakettar. Etter nokre dagar vart det inngått våpenkvile.
Kashmir er derfor framleis eit av dei viktigaste stridsspørsmåla mellom India og Pakistan. Menneska som bur i området, har gjennom mange tiår opplevd krig, terrorangrep, militær kontroll og politisk uro.
Delinga av Britisk India viser kor store konsekvensar grenser og politiske avgjerder kan få. Meir enn 14 millionar menneske flytta eller vart drivne over dei nye grensene i åra rundt delinga. Konflikten om Kashmir viser samtidig korleis eit spørsmål som oppstod då kolonistyret tok slutt, framleis kan påverke forholdet mellom statar fleire generasjonar seinare.
5 SPØRSMÅL
Midtausten
Læringsmål
1. Historisk bakgrunn
2. Opprettinga av staten Israel
3. Palestinarane si historie
4. Storbritannia si rolle
5. Konflikta si utvikling
6. Årsaker til dagens konflikt
7. Livet som flyktning
8. Kjensler og diskusjonar om konflikten
9. Folkeretten
10. Aktørar i midtausten
11. Når blir det fred?
DISKUTER
Konflikten mellom Israel og palestinarane har ei lang og komplisert historie. Jødar har levd både i området som i dag er Israel og Palestina og i andre delar av verda i fleire tusen år. Gjennom historia har jødiske samfunn vore utsette for diskriminering, forfølging og vald, særleg i Europa.
På slutten av 1800-talet voks sionismen fram. Målet var å opprette ein jødisk stat i det historiske området Palestina. Samtidig budde det ei stor arabisk palestinsk befolkning der. Etter den første verdskrigen fekk Storbritannia kontroll over Palestina gjennom eit mandat frå Folkeforbundet.
Etter Holocaust under den andre verdskrigen auka den internasjonale støtta til ein jødisk stat. I 1947 foreslo FN å dele Palestina i ein jødisk og ein arabisk stat, medan Jerusalem skulle få ein særskild internasjonal status. Den jødiske leiinga godtok planen, medan den palestinsk-arabiske leiinga og dei arabiske nabolanda avviste han.
Israel erklærte sjølvstende 14. mai 1948. Det følgde ein krig mellom Israel og fleire arabiske naboland. Då krigen var over, kontrollerte Israel eit større område enn det FN hadde foreslått i delingsplanen. Omkring 750 000 palestinarar hadde flykta eller blitt drivne bort frå heimane sine. Palestinarane kallar denne hendinga Nakba, som tyder «katastrofen».
Vestbreidda kom under jordansk kontroll, medan Egypt kontrollerte Gaza. I Seksdagarskrigen i 1967 tok Israel kontroll over Vestbreidda, Aust-Jerusalem, Gaza, Sinaihalvøya og Golanhøgdene. Sinai vart seinare levert tilbake til Egypt.
Vestbreidda og Aust-Jerusalem blir i folkeretten rekna som okkuperte palestinske område. Israel har bygd mange israelske busetjingar på Vestbreidda. Den internasjonale domstolen slo i 2024 fast at Israel si vidare tilstadeværelse i dei okkuperte palestinske områda er ulovleg, og at busetjingane bryt med folkeretten.
Israel trekte soldatar og busetjingar ut av Gaza i 2005. Hamas tok kontroll over Gaza i 2007. Israel innførte saman med Egypt sterke avgrensingar på ferdsel inn og ut av området. Israel har kontrollert mellom anna mykje av grensetrafikken, luftrommet og sjøtilgangen.
Den 7. oktober 2023 gjennomførte Hamas og andre væpna grupper eit stort angrep mot Israel. Om lag 1 200 menneske vart drepne, og rundt 250 vart tekne som gislar. Israel svarte med ein omfattande militær krigføring i Gaza. Krigen har ført til enorme øydeleggingar, svært mange drepne og skadde og at store delar av befolkninga har blitt drivne frå heimane sine. Sjølv etter ein våpenkvileavtale hausten 2025 har det vore vidare militære angrep og uro i Gaza.
Palestinske flyktningar er framleis eit sentralt spørsmål i konflikten. Om lag 5,9 millionar palestinske flyktningar og etterkomarane deira er registrerte hos FN-organisasjonen UNRWA. Mange bur på Vestbreidda og i Gaza eller i naboland som Jordan, Libanon og Syria.
Konflikten handlar om fleire spørsmål som det har vore svært vanskeleg å bli einige om: grensene mellom Israel og ein framtidig palestinsk stat, Jerusalem, israelske busetjingar, tryggleiken til Israel, palestinske flyktningar og palestinarane sin rett til sjølvbestemming.
Det er viktig å skilje mellom staten Israel og jødar som folkegruppe, og mellom palestinarar og væpna grupper som Hamas. Kritikk av israelsk politikk er ikkje det same som kritikk av jødar, og handlingane til Hamas kan ikkje leggjast på alle palestinarar.
Israel–Palestina-konflikten vekkjer sterke kjensler og blir tolka svært ulikt. For å forstå konflikten er det viktig å kjenne historia og undersøkje både israelske og palestinske perspektiv, samtidig som ein skil mellom politiske påstandar og det som er dokumentert gjennom historie og folkerett.
5 SPØRSMÅL
Maktbalansen i dag
Læringsmål
1. Den kalde krigen
2. Vladimir Putins maktovertaking
3. Russland etter Sovjetunionen
4. Russland og vestlege land
5. Økonomiske forhold i Russland
6. NATO etter Sovjetunionen
7. Økonomisk vekst i Asia
8. Kina si økonomiske utvikling
9. Handel mellom USA og Kina
10. Konsekvensar for Noreg
11. Verda i dag
DISKUTER
Under den kalde krigen stod USA og Sovjetunionen mot kvarandre som dei to viktigaste supermaktene. Då Sovjetunionen vart oppløyst i 1991, håpa mange at Russland skulle utvikle seg til eit stabilt demokrati med marknadsøkonomi.
Overgangen vart vanskeleg. På 1990-talet opplevde Russland økonomiske kriser, arbeidsløyse og store forskjellar mellom fattige og rike. Mange statlege selskap vart privatiserte, og ei lita gruppe svært rike forretningsfolk, kalla oligarkar, fekk stor økonomisk og politisk innverknad.
Boris Jeltsin var president fram til han gjekk av 31. desember 1999. Vladimir Putin vart då fungerande president og vart vald til president i 2000. Med unntak av perioden 2008–2012, då Dmitrij Medvedev var president og Putin statsminister, har Putin vore den dominerande politiske leiaren i Russland.
Under Putin har makta blitt stadig meir samla rundt presidenten og staten. Politiske motstandarar, uavhengige medium og organisasjonar har fått mindre rom til å arbeide fritt. Val blir framleis gjennomførte, men internasjonale observatørar og menneskerettsorganisasjonar har peikt på manglande politisk konkurranse og omfattande avgrensingar av grunnleggjande fridommar.
Forholdet mellom Russland og vestlege land har også blitt mykje dårlegare. Russland annekterte Krim frå Ukraina i 2014 og starta ein fullskala invasjon av Ukraina i februar 2022. Krigen har ført til omfattande sanksjonar mot Russland og ei kraftig forverring av forholdet til NATO og EU.
NATO har samtidig blitt utvida fleire gonger etter den kalde krigen. Polen, Tsjekkia og Ungarn vart medlemmer i 1999, og fleire andre land i Sentral- og Aust-Europa følgde seinare. Etter den russiske invasjonen av Ukraina vart Finland medlem i 2023 og Sverige i 2024. NATO har dermed 32 medlemsland.
Samtidig har Asia fått mykje større betydning i verdsøkonomien. Kina, India, Sør-Korea og fleire andre land har hatt sterk økonomisk vekst og er viktige innan industri, teknologi og internasjonal handel.
Kina har hatt særleg sterk vekst sidan dei økonomiske reformene tok til i 1978. Landet kombinerer marknadskrefter og private selskap med sterk statleg styring og store statseigde verksemder. Kina har blitt ei av dei største økonomiane og handelsnasjonane i verda.
Forholdet mellom Kina og USA har dei siste åra vore prega av konkurranse om handel, teknologi og politisk innverknad. Begge land har innført toll og andre restriksjonar på varer og teknologi. USA er framleis ein svært viktig handelspartnar for Kina, men ASEAN er no Kina sin største handelspartnar samla sett.
Verda i dag er derfor meir komplisert enn under den kalde krigen. USA er framleis ei svært sterk økonomisk og militær makt, men Kina har fått mykje større innverknad, og land som India spelar ei stadig viktigare rolle.
Samtidig er statane tett knytte saman gjennom handel, teknologi og globale produksjonskjeder. Konkurranse mellom stormaktene kan derfor påverke langt fleire land enn dei som er direkte involverte.
Dagens verdsorden er ikkje lenger prega av ein enkel konflikt mellom to supermakter. Fleire statar konkurrerer om økonomisk, militær og politisk innverknad, samtidig som dei er avhengige av kvarandre. Dette gjer internasjonalt samarbeid både viktig og vanskeleg.
5 SPØRSMÅL