Det norske samfunnet er eit mangfald av kulturar, tradisjonar og menneske, frå dei urgamle samiske samfunna i nord til tradisjonelle tettstadar og byar i sør. Dette mangfaldet reflekterer Noreg si innvandrarhistorie, og bidreg til den unike identiteten i landet. Språkleg, etnisk, religiøst og kulturelt mangfald berikar Noreg, det fremjar inkludering og respekt for ulikheit. Noreg er også kjent for si sterke forplikting til likestilling og sosial rettferd, noko som ytterlegare forsterkar mangfaldet i landet. Trass i utfordringar, er det norske samfunnet eit levande døme på at mangfald kan styrkje ein nasjon, ikkje svekkje han.
Mangfald
Menneske kan lære mykje av folk som er ulike oss sjølve. Det er noko vi bør setje pris på, fordi det er nettopp forskjellane mellom oss som gjer kvar og ein av oss spesielle. Vi er alle blanda saman av likskapar og ulikskapar, og saman dannar vi eit stort fellesskap av menneskelege erfaringar. Dette er det mangfald handlar om.
Mangfald er eit stort og viktig omgrep som blir brukt på mange område. I naturen betyr det at det finst mange ulike dyr, plantar og andre livsformer. Når vi snakkar om geografisk mangfald, handlar det om at verda har mange slags landskap, klima og naturtypar. I samfunnet betyr mangfald at vi menneske har ulike kulturar, språk, tradisjonar og levemåtar.
Kva er det som kjenneteiknar menneske uansett kvar dei kjem frå? Vi er alle ulike personar med eigne styrkar, svakheiter, interesser og draumar. Uansett land, religion, kultur eller bakgrunn, deler vi noko viktig: Vi kan tenkje, føle, lære, elske og utvikle oss.
Eit samfunn er mangfaldig når menneska er forskjellige på mange måtar, som til dømes kjønn, legning, hudfarge, religion, politiske meiningar eller funksjonsnivå. Nokre forskjellar legg vi lett merke til, medan andre er skjulte. Men alle desse forskjellane er med på å skape eit variert og spennande samfunn.
Mangfald er ikkje noko vi berre skal godta, men noko vi bør vere glade for. Det gjer oss sterkare, meir kreative og betre til å finne gode løysingar. Vi lærer meir av kvarandre når vi ikkje er heilt like. Difor er det viktig å verdsetje ulikskapane våre – for dei er det som gjer oss til dei vi er.
Kultur
Kultur er alt vi lærer gjennom livet, og som påverkar korleis vi tenkjer, oppfører oss og forstår verda rundt oss. Det er ikkje noko vi blir fødde med. Kultur er noko vi plukkar opp frå menneska vi lever saman med, som familie, vener, skule og samfunnet elles. Etter kvart blir dette ein del av kvardagen vår, utan at vi alltid tenkjer over det.
Kultur består av fleire viktige delar. Verdiar er det vi meiner er viktig eller riktig. Dei kan handle om korleis vi bør behandle andre, kva som er rett og gale, eller kva som betyr mest i livet. Vanar er ting vi gjer ofte og nesten automatisk, som korleis vi helsar, kva vi et til middag, eller kva rutinar vi har heime eller på skulen. Ferdigheiter er dei evnene vi lærer oss over tid, som å spele fotball, teikne, lage mat eller løyse matteoppgåver. Kunnskap er alt det vi veit og har lært, både frå skulen og frå erfaringar i livet.
Ein viktig eigenskap ved kultur er at ho blir overført frå generasjon til generasjon. Vi lærer mykje frå dei som er eldre enn oss, som foreldre, besteforeldre og lærarar. På same måte kjem vi til å lære vidare til dei som er yngre. Men sjølv om kultur er noko vi arvar, er ho også i stadig endring. Nye idear, ny teknologi, reiser, filmar, musikk og møte med andre kulturar kan påverke og endre kulturen vår.
Desse delane av kulturen – verdiar, vanar, ferdigheiter og kunnskap – hjelper oss med å forstå korleis samfunnet fungerer. Dei gjer det lettare for oss å samarbeide, kommunisere og leve saman. Kultur gir oss ein felles måte å forstå verda på, og skaper fellesskap mellom menneske. Samstundes gjer ulik kultur at verda blir spennande og mangfaldig.
Påverknad og toleranse
I eit land finst det mange ulike menneske, sjølv om dei lever i den same kulturen. Alle har sine eigne tankar og meiningar. Ser vi på oss sjølve, oppdagar vi at vi er ein miks av erfaringar, tankar og oppfatningar som kjem frå livet vi har levd. Dette gjer oss unike, og det gjer også samfunnet spennande og mangfaldig.
I eit demokrati har alle rett til å vere med og påverke samfunnet. Vi skal ikkje berre få seie meininga vår, vi har også ansvar for å delta og bidra. Dette er ein viktig del av det å leve i eit fritt og ope samfunn.
Når vi diskuterer, kan vi forstå kvarandre betre og få nye idear. Gjennom samtalar kan vi lære meir, sjå saker frå fleire sider og knyte band mellom oss. Det kan vere utfordrande, men det er slik vi utviklar oss både som menneske og som samfunn.
Men det er viktig at diskusjonar ikkje endar i krangling, vald eller uro. For å unngå det må vi vere opne, vise forståing og tåle at andre meiner noko anna enn oss. Vi treng ikkje vere einige, men ved å lytte og respektere kvarandre kan vi leve saman på ein god og fredelig måte.
Samfunnet vårt er ikkje berre laga av lover og reglar, men også av korleis vi behandlar kvarandre. Når vi verdset ulikskap og viser respekt for andre sine meiningar, viser vi at vi er eit modent samfunn. Dette er heilt nødvendig for eit ekte demokrati.
Eit fleirkulturelt samfunn
KARPE DIEM Tusen teikningar
Lydstøm frå YouTube
I eit samfunn lever det mange ulike menneske, og dei har ofte forskjellige måtar å leve på. Difor finst det mykje variasjon i kultur. Likevel har vi ein kultur som dei fleste i landet kjenner igjen og forheld seg til. Denne kulturen er forma av historia vår, språket vårt, tradisjonane våre og reglane vi lever etter.
Innanfor denne felles kulturen finst det mindre grupper med sine eigne særpreg. Dette kallar vi subkulturar. Det kan vere ungdomsgrupper, idrettsmiljø eller politiske grupper. Dei er ein del av samfunnet, men dei kan ha eigne verdiar og interesser som skil dei litt frå resten.
Sjølv om det er forskjellar, har hovudkulturen og subkulturane mykje felles. Dei brukar ofte same språk, kjenner til den same historia og lever under dei same lovene og reglane. Likevel kan det oppstå store konfliktar. Nokre subkulturar, for eksempel nynazistar eller ekstreme religiøse grupper, kan ha sterke og farlege meiningar som går imot det samfunnet elles står for. Desse kan skape uro og problem fordi dei bryt med viktige verdiar i hovudkulturen.
Det er viktig å forstå at eit samfunn består av mange ulike kulturar, og at balansen mellom hovudkulturen og subkulturane er viktig for at folk skal ha det trygt og godt.
Kulturforandring
Kultur er noko som heile tida endrar seg. Ho står aldri stille. Når nye generasjonar veks opp, er dei med på å forme kulturen på sin måte. Ei av dei viktigaste årsakene til at kulturen endrar seg, er måten vi snakkar saman på. Kommunikasjon endrar seg også heile tida. Til dømes har internett og mobiltelefonar totalt forandra korleis vi er i kontakt med kvarandre, og dermed også korleis kulturen vår utviklar seg.
Vi kan sjå mange døme på at lovene våre endrar seg fordi kulturen gjer det. Eit tydeleg døme er reglar om personvern og opphavsrett på nettet. Etter kvart som teknologien har gjort det lettare å dele og bruke informasjon, har lovene måtta følgje etter og bli oppdatert.
I dag skjer kulturelle endringar raskare enn før, og ein viktig grunn til dette er globaliseringa. Verda er blitt tettare samanbunden, og folk møtest og påverkar kvarandre på nye måtar. Men slike endringar kan òg vere negative. Nokre gonger kan ein kultur bli så dominerande at han trengjer bort eller øydelegg ein annan. Dette vert kalla kulturimperialisme. Vi har sett slike døme både hos urfolk i Amerika og hos samane i Noreg. Det minner oss om at sjølv om kultur alltid endrar seg, må vi passe på at vi ikkje mistar viktige delar av det kulturelle mangfaldet i verda.
Tradisjonar
Tradisjonar er ein viktig del av kulturen vår. Vi kan sjå kultur gjennom reglane, vanane og dei faste ordningane vi har i samfunnet. Eitt døme er dugnad, som mange i Noreg synest er ein fin og viktig norsk tradisjon.
Språket vårt er også ein del av det som blir sett på som typisk norsk. Vi har mange dialektar, og norsk språk har sin eigen stil. I tillegg har vi vår eiga historie, våre tradisjonar og dei kulturelle uttrykka vi brukar. Alt dette er med på å vise det norske særpreget.
På skulen lærer vi mykje av det same, som historie, matematikk og samfunnsfag. Gjennom skulen lærer vi òg om viktige verdiar i Noreg, for eksempel ytringsfridom, trusfridom og respekt for demokrati. Desse verdiane er noko dei fleste i landet er einige om, og dei påverkar korleis vi tenkjer om rett og gale.
Samtidig er norsk kultur veldig variert. Forskjellar finst mellom landsdelar, byar og ulike grupper i samfunnet. Kvar plass og kvar gruppe har noko spesielt ved seg, og dette gjer den norske kulturen rik og mangfaldig.
Kulturen vår er altså både noko vi deler og noko som er ulikt frå stad til stad. Han består ikkje berre av faste reglar og gamle tradisjonar, men er også noko som stadig endrar seg og viser kven vi er som folk.
Identitet
Menneske bur mange ulike stadar i verda, og desse stadane har sine eigne tradisjonar og måtar å leve på. Dei som bur i same område, kan ofte ha like vanar. Staden du bur på, kan seie litt om kven du er – men også kven du ikkje er.
Vi menneske har ofte behov for å skilje mellom dei vi liknar på, og dei vi ikkje liknar på. Det kan vere nyttig, fordi det gjer det lettare å sortere tankane våre og forstå verda rundt oss. Men finst det nokre forskjellar mellom folk som du synest er ekstra vanskelege å akseptere?
Identiteten vår – altså kven vi er – består av mange delar. Han er ikkje enkel. Vi blir påverka av menneska rundt oss og dei gruppene vi føler vi høyrer til. Du kan for eksempel vere norsk, jente, kvit, heteroseksuell, frå Ålesund, musikar, miljøaktivist og vegetarianar. Alt dette formar kven du er.
Identiteten vår blir ikkje berre laga av oss sjølve, men også av dei vi har rundt oss, som familie og vener. Han står heller ikkje stille. Du endrar deg heile tida: Du blir eldre, får nye vener, nye lærarar, nye interesser og møter nye utfordringar. Difor utviklar identiteten din seg også. Identitet kan òg handle om korleis vi ser ut og korleis kroppen vår er. Er det viktig for deg å ikkje vere annleis? Kvifor eller kvifor ikkje?
Vi legg merke til nokre forskjellar mellom folk meir enn andre. Dette kan påverke korleis vi oppfører oss mot kvarandre, snakkar saman og forstår kvarandre. Difor er det viktig å vere merksam på dette når vi møter nye menneske. Det kan hjelpe oss til å bli meir opne, inkluderande og forståande.
Fellesskap er viktig
Utanforskap kan seiast å vere det motsette av felleskap. Det er ein stad kor menneske finn seg ståande utanfor eit fellesskap, ei gruppe eller eit samfunn. Det kan vere ein overveldande kjensle, ei stund der du kjenner deg skild frå noko eller nokon.
Det finst mange typar utanforskap. Nokre kjenner på det i arbeidslivet, der dei kan føle at dei ikkje passar inn eller blir verdsette. Andre gonger kan ein oppleve utanforskap som innvandrarar, der språkbarrierar og kulturelle forskjellar kan skape eit gap mellom dei og det omkringliggande samfunnet.
Har du nokon gong kjent på denne kjensla, denne kjensla av å stå utanfor? Kan hende har du opplevd det på eit eller anna tidspunkt, i ein eller anna form. Kanskje var det på skulen, på jobben, eller i ein sosial samanheng. Korleis var det?
Ein viktig del av å kjempe mot utanforskap er å gje plass til dei som ikkje alltid er inkluderte. Kanskje kan du invitere nokon som ser ut til å stå litt på sidelinja inn i det sosiale fellesskapet ditt. Det kan vere så enkelt som å tilby dei ein plass ved bordet, å ta dei med på ein tur, eller å starte ein samtale med dei. Små handlingar kan ha stor effekt, og ein liten innsats frå deg kan gje stor verdi for dei som kjenner seg utanfor.
Vi har alle eit ansvar for å bidra til å skape eit inkluderande samfunn der alle kan kjenne seg del av eit fellesskap. Og noko så enkelt som å invitere nokon inn, kan gje ei stor endring i korleis dei ser på seg sjølve og korleis dei opplever verda rundt seg.
Det som bestemmer i eit fellesskap
I eit samfunn er det vanleg å snakke om majoritet og minoritet. Majoritet betyr rett og slett fleirtal - det er dei som utgjer den største gruppa av menneske i eit samfunn. På motset side har vi minoritet, som tyder mindretal. Dette er dei som er i mindretal, eller ei mindre gruppe menneske i eit samfunn.
Døme på minoritetar kan vere mange. Det kan vere folk som har nådd ein alder over 90 år, eller dei med ekstra høg IQ. Andre døme kan vere rånarar, ulike religiøse grupper, eller folk med ulike seksuelle orienteringar. Alle desse er døme på minoritetar, for dei er ikkje i fleirtal i samfunnet.
I eit demokrati er det nettopp majoriteten, eller fleirtalet, som bestemmer. Demokratiet er bygd på prinsippet om at fleirtalet skal bestemme, men samtidig med respekt for minoritetane sine rettar. Det er ikkje noko garanti for at ein person eller ei lita gruppe kan ta styringa åleine.
Men det er ein risiko i demokrati: at minoritetane ikkje blir teke omsyn til. Dersom majoriteten alltid bestemmer, kan det hende at minoritetane sine stemmer og behov ikkje blir høyrt eller ivareteke. Dette er ein utfordring som alle demokratiske samfunn må jobbe med, for å sikre at alle innbyggjarane sine rettar og behov blir ivareteke.
Nasjonale minoritetar i Noreg
Nasjonale minoritetar er folkegrupper som har hatt ei langvarig tilknyting til Noreg og som har vore med på å forme norsk kultur og samfunn. I Noreg reknar vi fem slike grupper: jødane, kvenane eller norskfinnane, skogfinnane, romfolket og romanifolket, også kalla taterane. Jødane er ei folkegruppe med jødedommen som religion og med ei historie som strekkjer seg over store delar av verda, og dei har òg vore ein del av det norske samfunnet over lang tid. Kvenane bur hovudsakleg i Nord-Noreg, særleg i Finnmark, og er etterkommarar av finske innvandrarar med kvensk som eige språk. Skogfinnane stammar frå finnar som på 1600-talet vandra via Sverige og slo seg ned i det søraustlege Noreg.
Romfolket omfattar fleire ulike grupper og kom til Noreg i siste halvdel av 1800-talet. Romanifolket har ei lang historie i Noreg og Sverige og har tradisjonelt levd eit reisande liv utan fast bustad. Felles for dei nasjonale minoritetane er at dei har opplevd diskriminering og urettferdig behandling, noko som gjer vern og anerkjenning ekstra viktig. Vern av minoritetar er ein sentral del av menneskerettane, som er grunnleggjande rettar alle menneske har, uavhengig av bakgrunn, identitet eller livssyn.
Samane har ein særskild posisjon i Noreg fordi dei har status som urfolk, noko som gir dei eigne rettar og eit sterkare vern enn dei nasjonale minoritetane. I tillegg finst det andre minoritetar i det norske samfunnet, som til dømes homofile, minoritetsspråklege og innvandrarar. Også desse gruppene er verna av menneskerettane, og det er viktig å sikre at rettane og interessene deira blir respekterte og ivaretekne.
Innvandrarar i Noreg
Noreg er eit mangfaldig land. Hovudårsaka er menneske som har vandra hit frå ulike kantar av verda. Dei største innvandrargruppene kjem frå nære europeiske land som Polen, Tyskland, Litauen og Sverige. Men det er ikkje berre folk frå Europa som har funne vegen til Noreg. Menneske frå Syria, Somalia, Irak, Filippinane, Eritrea og Pakistan har også funne vegen til Noreg. Dette er folk som har vandra hit på grunn av ulike grunnar, og har forma det vi i dag ser som det norske samfunnet.
Fleire har kome hit for å arbeide og ta del i den norske økonomien. Andre har funne kjærleiken her, og har flytta hit for å starte eit nytt liv saman med ein norsk partnar. Men det er også mange som er på flukt frå krig og konflikt, og ser på Noreg som ein trygg hamn.
Det er denne vekslinga, denne flyttinga av folk, som har gjeve oss det riket mangfaldet vi ser i Noreg i dag. Alle desse grupperingane, både dei som har vandra inn og dei som har vandra ut, er med på å forme det landet vi kjenner som Noreg. Og det er nettopp dette mangfaldet som gjer oss sterke og rike som nasjon.
Alle som vandrar inn, er også utvandrarar. Dei forlet ein kjend stad for å byrje eit nytt liv på ein ny stad. Dette er ikkje eit nytt fenomen for Noreg. For 100-150 år sidan utvandra omlag 800 000 personar frå Noreg til Amerika. Økonomiske kriser, overbefolkning, svolt og fattigdom dreiv dei vekk.
Mangfald i samfunnet
Eit samfunn kan risikere å bli for einsarta og lite mangfaldig. Det kan føre til at rammene for kva som er innanfor, og kva som blir rekna som normalt eller bra, kan bli altfor fastlåste og tronge. Det vil seie at det skal mindre til for å skilje seg ut, fordi det er så sterke normer og forventningar om korleis ein skal oppføre seg.
I motset fall, dersom mange ulike handlemåtar er aksepterte, blir det lettare å godta at vi er ulike. Det gir oss rom for å vere oss sjølve, og det skaper større toleranse i samfunnet.
Men, det kan òg ha sine ulemper. Dersom minoritetsgrupper ikkje vert tolerert eller verdset, risikerer vi at det utviklar seg parallelle samfunn. Dette er fleire samfunn som lever ved sidan av kvarandre, med ulike verdiar, kyrkjesamfunn, butikkar, skular osb. Dette kjenner vi til som gettoar.
Gettoar i Noreg er ikkje så vanlege som i nokre andre land, men dei eksisterer. Dei kjenneteiknast ofte ved at ein bestemt etnisk eller sosial gruppe dominere i eit geografisk område. Uheldige følgjer av slike gettoar kan vere at dei forsterkar sosiale og økonomiske skilnader, og bidreg til isolasjon og fråværande integrering.
På den andre sida, når eit samfunn er mangfaldig, kan det opne for eit mylder av ulikskap og personleg utvikling. Ulikskapen kan føre til at vi lærer av kvarandre, og det kan inspirere til nytenking og innovasjon. Utvikling av samfunn skjer når alle samhandlar og samarbeid og finn vegen vidare saman. Det er nettopp i dette mangfaldet at vi kan finne styrken vår, fordi det er her vi kan lære å setje pris på ulikskapane våre, i staden for å sjå på dei som problem.
Mangfald og kommunikasjon
Mangfald kan gje både rikdom og utfordringar. Eitt av områda der mangfaldet kan skape problem, er når vi skal kommunisere med kvarandre. Kommunikasjon er ikkje berre ord, det omfattar òg tonefall, mimikk, augebruk og kroppsspråk. Det kan oppstå misforståingar både på grunn av kva vi seier, korleis vi seier det, og korleis vi brukar kroppen vår i møte med andre.
Når ei misforståing oppstår, har vi to val. Vi kan velje å ikkje gjere noko, eller vi kan prøve å utforske det den andre personen faktisk prøver å formidle. Dette inneber at vi må vere nysgjerrige, lydhøre og villige til å prøve å forstå perspektivet til den andre.
Tenk på korleis du sjølv kommuniserer. Kva type språkstil brukar du når du snakkar med andre? Er du klar og tydeleg, eller brukar du vanskelege ord og vanskelege setningar? Ved å vere medvite på korleis du formidlar bodskapen din, kan du bidra til å unngå kommunikasjonsproblem.
Vi skal ha respekt for språka til minoritetane. Dei er ein viktig del av kulturelt mangfald og identitet. Men samstundes er det viktig at vi har eit felles språk som alle kan forstå. Dette er ikkje berre eit spørsmål om samhøyrigheit, men kan faktisk handle om liv og død i nokre tilfelle. Ein god kommunikasjon er ein nøkkel til å byggje bruer mellom ulike kulturar og menneske, og til å skape eit inkluderande samfunn der alle blir sette og høyrt.
Sameland
Sameland strekkjer seg over ein stor del av Nord-Europa, frå Kolahalvøya i Russland til Engerdal i Hedmark og Idre i Sør-Sverige. Dette vidstrekte området er heimen til om lag 50 000 samar, der rundt 30 000 bur i Noreg. Samane er ikkje samla på éin stad, men spreidde over store delar av landet. Det samiske samfunnet er mangfaldig, med ulike tradisjonar, kulturar og levesett, på same måte som det norske samfunnet. I Noreg finn vi flest samar i Finnmark fylke, men det bur også mange samar i hovudstaden. Faktisk er Oslo den byen med flest samar.
Sameland har ei rik historie og kultur, og dette mangfaldet kjem òg til uttrykk i språket. Det samiske språket omfattar ni ulike dialektar, nokre så ulike at dei kan reknast som eigne språk. Språka speglar det store kulturelle mangfaldet og det sterke samiske samfunnet som strekkjer seg over landegrensene i Nord-Europa.
I 1751 vart grensa i nord mellom Noreg, Sverige og Finland fastsett gjennom ein grensetraktat. Denne traktaten anerkjende rettane til samane, som hadde levd i desse områda lenge før grensene vart trekte opp. For første gong vart det skriftleg stadfesta at samane hadde rett til å kryssa landegrensene fritt, slik dei alltid hadde gjort. Dette var særleg viktig for reindriftssamane, sidan reinflokkane naturleg flytta seg over store område utan omsyn til politiske grenser. Den frie rørsla var avgjerande for livsgrunnlaget deira.
I 1852 kom det likevel store endringar då grensene vart stengde. Grensestenginga skapte store problem for reindriftssamane, fordi reinflokkane ikkje lenger kunne følgje dei tradisjonelle trekkrutene over landegrensene. Dette førte til alvorlege hindringar for den samiske levemåten og endra livet til mange samar for alltid.
Den gamle samiske samfunnsforma
Frå gammalt var samane eit jakt- og fangstfolk. Dei levde av naturalhushaldning, nytta det naturen gav dei og streifa omkring i dei nordlege delane av Skandinavia. Dei levde i ein form for balanse med naturen, i eit samspel der dei både gav og tok.
Men tida endra seg, og med tida kom endringar i måten folk levde på. Med framveksten av nasjonalstatane kom nye grenser, nye lover, og nye måtar å organisere livet på. Samane, som lenge hadde streifa omkring over store område, måtte no dele ressursane sine med andre som busette seg i områda deira. Det gjorde livet vanskelegare, men samane tilpassa seg og heldt fram å leve som best dei kunne.
Men den største endringa kom då sijddaene, dei tradisjonelle samiske samfunna, vart oppløyst. Dette førte til store omveltingar for samane. Dei måtte finne nye måtar å livberga seg på, og det vart ei stor utfordring.
Nokon vende seg mot tamreinen. Reindrift hadde alltid vore ein del av samisk kultur, men no vart det endå viktigare. Andre prøvde seg med småbruk og fiske. Over tid vart også den norske familieforma meir vanleg blant samane. Denne endringa kom gradvis, og er no den nye måten å leve på.
Samane vart kristna
Frå urminnes tider hadde samane si eiga tru og andeliv. Det var eit sterkt ynskje frå den norske staten å kristne dette folket, i ei tid der religion var eit sterkt styringsverktøy. Misjonærar reiste nordover til Sameland, bygde kyrkjer og prøvde å innføre ei ny tru og levemåte.
Samane sitt åndelege liv, og kulturen deira, vart sett på som mindreverdig av dei norske styresmaktene. Dette synet skapte store spenningar og konfliktar mellom dei to folkegruppene. Den djupt rotfeste respekten og æra for naturen som var så sentral i samisk tru, vart undervurdert og latterleggjord. I denne uroa steig den svenske presten Lars Levi Læstadius fram. Han starta ein vekkjelsesrørsle som skulle komme til å endre livet til mange samar. Læstadianismen, som rørsla vart kjend som, var eit sterkt og kraftfullt kristent fenomen som overtydde mange samar om å slutte seg til.
Likevel, dette forsterka berre den eksisteranden uroa i nord. Med denne nye trusretninga, kjende mange samar at deira tradisjonelle livsveg og åndelegheit vart truga. Det var som om deira eiga identitet vart rista i fundamentet sitt.
Opprøret i Kautokeino var eit utslag av denne uroa. Det skapte djupe sår i Sameland, og påverka forholdet mellom samane og dei norske styresmaktene i mange år framover. Denne hendinga er eit sterkt vitnesbyrd om konsekvensane av å undertrykkje eit folk sin kultur og tru, og viser kor viktig det er å respektere og verdsetje mangfaldet i eit samfunn.
Samane vart fornorska
Etter opprøret i Kautokeino tok norske styresmakter eit steg lenger i å fornorske samane. Dei ønskte å forme om samane, gjere dei så norske som mogleg. Eit sentralt verkemiddel i denne prosessen var skulane.
Skulane skulle ikkje lenger ha lov til å bruke det samiske språket i opplæringa. Lærarane fekk i oppgåve å passe på at samiske elevar ikkje snakka sitt eige morsmål på skulen. Det var ein drastisk endring som påverka samisk kultur og språk sterkt.
Dessutan vart det bestemt at samebarn skulle bu i skuleinternat. Dette vart sett i verk for å skilje dei frå familiane sine og for å forsterke fornorskingsprosessen.
I 1902 kom eit nytt slag mot samane. Det vart forbode å selje land til personar som ikkje kunne snakke norsk. Denne politikken hindra samane i å eige og forvalte eige land, noko som undergrov deira tradisjonelle livsstil.
Denne perioden i norsk historie er ein mørk tid der samisk kultur, språk og levemåte vart freista utradert for å skape eit meir "norsk" samfunn. Det er viktig å hugse på dette for å forstå samisk historie og dei utfordringane samane står overfor i dag.
Posisjonen til samane i det norske storsamfunnet
Undertrykkinga av samefolket har ei lang historie, men ho tok ikkje slutt før på 1960-talet. Den tida vi tenkjer på, då fornektinga av samisk kultur var mest utbreidd, vart etter kvart erstatta med gradvis anerkjenning. Det tok mange år med kamp før samefolket fekk lov å bruke det samiske språket i skulen. Denne kampen var ein viktig del av det breie arbeidet for å bevare og styrkje samisk kultur og identitet.
I dag har samiske organisasjonar i Noreg, Sverige og Finland fått stadig meir makt i storsamfunnet. Nordisk Samerråd og Sametinget er blant dei viktigaste organisasjonane som kjempar for samefolkets rettar og interesser. Desse organisasjonane arbeider for å fremje samisk kultur, språk og levemåte, og for å sikre samefolkets rettar til land og vassdrag.
1993 var eit markant år for samefolkets kamp for rettar og anerkjenning. Då vart den internasjonale dagen for samefolket, 6. februar, etablert. Denne dagen er no ein viktig markering av samisk kultur og historie, og ein påminning om samefolkets rettar og verdigheit.
Samefolket er òg med i Verdsrådet for urfolk, ein organisasjon som arbeider for urfolks rettar verda over. Dette er eit viktig forum for samefolket til å kjempe for sine interesser på globalt nivå. Noreg har vore eit føregangsland på mange måtar i urfolksrettar. Det vart det første landet i verda til å inngå ein avtale om at urfolk sjølv skal avgjere over si eiga utvikling. Denne avtalen markerer eit viktig steg mot anerkjenning av samefolkets suverenitet, og er eit døme for andre land å følgje.
Samane og naturen
Samane har til alle tider utnytta dei rike naturressursane som har vore tilgjengelege. Dei har livnært seg av fiske, fangst, jordbruk, jakt, reindrift og bærplukking. Dette har ikkje berre vore middel for overleving, men også ei djup forståing og respekt for naturen som omgir dei.
Kleda og reiskapen dei laga, kom direkte frå dei same naturressursane. Skinn, horn, bein og ull frå dyr vart brukt, og bork, never og røter frå tre vart også utnytta. Dette samiske handverket, eller duodji som det blir kalla, er ein stolt tradisjon som speglar samisk kultur og historie.
Duodji vert i dag produsert mest for sal. Men trass i dette, blir det gjort eit viktig arbeid i skulane for å vareta og tilpasse dette handverket til ei ny tid. Opplæring i duodji er ein del av skuleløpet for mange samiske elevar, for å sikre at desse gamle teknikkane og tradisjonane ikkje går tapt.
Dessverre knyt saman mange menneske samane berre med reindrift. Dette er ein misforståing. Sjølv om reindrifta er ein viktig del av samisk kultur, er det berre ein av ti samar som driv med det. Dette illustrerer kor mangfaldige og varierte livsstilane til samane faktisk er, og kor viktig det er å ikkje redusere ein heil kultur til eit einaste yrke eller livsstil.
Samisk musikk og kultur
Musikk er ei kunstform som menneske har uttrykt seg gjennom i tusenvis av år. Ein av dei eldste musikkformene vi kjenner til i Europa, er joiken. Joiken er ein samisk songtradisjon som på ein særeigen måte skildrar menneske, natur og makter, alt i éin.
Joiken kan delast inn i ulike kategoriar. Det er personjoiken, som er dedikert til bestemde personar; det er landskapsjoiken, som skildrar natur og omgjevnader; og noaidejoiken, som vert framført av samiske sjamanar, kalla noaidar. Sjølv om joiken tradisjonelt vert framført utan ord og instrument, er det ein kraftfull form for musikk. Rytmen i joiken kan minne om bølgjene i eit landskap, ein slåande skildring av naturen i musikkform.
I dei siste åra har fleire artistar byrja å smelte saman samisk musikk med andre musikkformer. Dette har ført til ei spanande utvikling av musikken, der joiken får nytt liv i samtida. Joiken er ikkje berre ei musikkform, men òg ei rik kjelde til eventyr og segn. Gjennom joiken skildrar samane livet før i tida og byggjer på historiske hendingar.