Mangfald

20 punkt · om lag 60 minutt lesing

Det norske samfunnet er eit mangfald av kulturar, tradisjonar og menneske, frå dei urgamle samiske samfunna i nord til tradisjonelle tettstadar og byar i sør. Dette mangfaldet reflekterer Noreg si innvandrarhistorie, og bidreg til den unike identiteten i landet. Språkleg, etnisk, religiøst og kulturelt mangfald berikar Noreg, det fremjar inkludering og respekt for ulikskap. Noreg er også kjent for si sterke forplikting til likestilling og sosial rettferd, noko som ytterlegare forsterkar mangfaldet i landet. Trass i utfordringar, er det norske samfunnet eit levande døme på at mangfald kan styrkje ein nasjon, ikkje svekkje han.

Start med punkt 1

Punkt 1 · Mangfald

Mangfald

Menneske kan lære mykje av folk som er ulike oss sjølve. Det er noko vi bør setje pris på, fordi det er nettopp forskjellane mellom oss som gjer kvar og ein av oss spesielle. Vi er alle blanda saman av likskapar og ulikskapar, og saman dannar vi eit stort fellesskap av menneskelege erfaringar. Dette er det mangfald handlar om.

Les for meg · Mangfald

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forklare betydninga av mangfald

1.1Mange slags mangfald

er eit stort og viktig omgrep som blir brukt på mange område. I naturen betyr det at det finst mange ulike dyr, plantar og andre livsformer. Når vi snakkar om geografisk mangfald, handlar det om at verda har mange slags landskap, klima og naturtypar. I samfunnet betyr mangfald at vi menneske har ulike kulturar, språk, tradisjonar og levemåtar.

Kva er det som kjenneteiknar menneske uansett kvar dei kjem frå? Vi er alle ulike personar med eigne styrkar, svakheiter, interesser og draumar. Uansett land, religion, kultur eller bakgrunn, deler vi noko viktig: Vi kan tenkje, føle, lære, elske og utvikle oss.

**Figur 1.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

1.2Eit mangfaldig samfunn

Eit samfunn er mangfaldig når menneska er forskjellige på mange måtar, som til dømes kjønn, , hudfarge, religion, politiske meiningar eller . Nokre forskjellar legg vi lett merke til, medan andre er skjulte. Men alle desse forskjellane er med på å skape eit variert og spennande samfunn.

Mangfald er ikkje noko vi berre skal godta, men noko vi bør vere glade for. Det gjer oss sterkare, meir kreative og betre til å finne gode løysingar. Vi lærer meir av kvarandre når vi ikkje er heilt like. Difor er det viktig å verdsetje ulikskapane våre – for dei er det som gjer oss til dei vi er.

**Figur 1.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 5

Kva mangfald er

Mangfald handlar om at menneske er både like og ulike
Ulikskapane våre gjer kvar og ein av oss unik
Vi deler eit felles menneskeleg fellesskap trass i forskjellar

Neste: Typar mangfald

Oppgåver · Punkt 1

Diskuter i gruppa

1.1Kva meiner du mangfald betyr i ein skulekvardag?

1.2Kvifor trur du at menneske lærer mykje av folk som er ulike dei sjølve?

1.3Kan du gi døme på biologisk mangfald i naturen rundt oss?

1.4Korleis kan geografisk mangfald påverke korleis folk lever?

1.5Kva slags delar av menneskeleg mangfald ser du lett, og kva slags delar er meir skjulte?

1.6Kva trur du gjer deg unik samanlikna med andre?

1.7Kvifor er det viktig at eit samfunn består av menneske som er ulike?

1.8Korleis kan mangfald gjere ein klasse sterkare og meir kreativ?

1.9Har du opplevd ein situasjon der du lærte noko nytt frå ein som var ulik deg?

1.10Korleis kan vi vise respekt for mangfald i kvardagen?

Ferdig med punkt 1NesteKultur

Punkt 2 · Mangfald

Kultur

Kultur er alt vi lærer gjennom livet, og som påverkar korleis vi tenkjer, oppfører oss og forstår verda rundt oss. Det er ikkje noko vi blir fødde med. Kultur er noko vi plukkar opp frå menneska vi lever saman med, som familie, vener, skule og samfunnet elles. Etter kvart blir dette ein del av kvardagen vår, utan at vi alltid tenkjer over det.

Les for meg · Kultur

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forklare kva kultur er og korleis den blir overført og endra over tid.

2.1Kva kultur er

består av fleire viktige delar. er det vi meiner er viktig eller riktig. Dei kan handle om korleis vi bør behandle andre, kva som er rett og gale, eller kva som betyr mest i livet. er ting vi gjer ofte og nesten automatisk, som korleis vi helsar, kva vi et til middag, eller kva rutinar vi har heime eller på skulen. Ferdigheiter er dei evnene vi lærer oss over tid, som å spele fotball, teikne, lage mat eller løyse matteoppgåver. Kunnskap er alt det vi veit og har lært, både frå skulen og frå erfaringar i livet.

Ein viktig eigenskap ved kultur er at ho blir overført frå til generasjon. Vi lærer mykje frå dei som er eldre enn oss, som foreldre, besteforeldre og lærarar. På same måte kjem vi til å lære vidare til dei som er yngre. Men sjølv om kultur er noko vi arvar, er ho også i stadig endring. Nye idear, ny teknologi, reiser, filmar, musikk og møte med andre kulturar kan påverke og endre kulturen vår.

**Figur 2.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

2.2Kultur skaper fellesskap

Desse delane av kulturen – verdiar, vanar, ferdigheiter og kunnskap – hjelper oss med å forstå korleis samfunnet fungerer. Dei gjer det lettare for oss å samarbeide, kommunisere og leve saman. Kultur gir oss ein felles måte å forstå verda på, og skaper fellesskap mellom menneske. Samstundes gjer ulik kultur at verda blir spennande og mangfaldig.

**Figur 2.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 5

Kva kultur er

Kultur er noko vi lærer, ikkje noko vi blir fødde med
Kultur påverkar korleis vi tenkjer, oppfører oss og forstår verda

Neste: Element i kultur

Oppgåver · Punkt 2

Diskuter i gruppa

2.1Kan du forklare med eigne ord kva kultur betyr for deg?

2.2Kva slags verdiar meiner du er viktige i familien eller vennegjengen din?

2.3Kan du nemne nokre vanar du har som du trur kjem frå kulturen du veks opp i?

2.4Kva ferdigheiter synest du er viktige å lære, og kvifor?

2.5Har du opplevd noko som har gjort at du har endra måten du tenkjer på eller oppfører deg på?

2.6Korleis trur du at ny teknologi kan påverke kulturen vår?

2.7Kvifor trur du kultur i verda er så forskjellig frå plass til plass?

2.8Kva tenkjer du vi kan lære av andre kulturar?

Ferdig med punkt 2NestePåverknad og toleranse

Punkt 3 · Mangfald

Påverknad og toleranse

I eit land finst det mange ulike menneske, sjølv om dei lever i den same kulturen. Alle har sine eigne tankar og meiningar. Ser vi på oss sjølve, oppdagar vi at vi er ein miks av erfaringar, tankar og oppfatningar som kjem frå livet vi har levd. Dette gjer oss unike, og det gjer også samfunnet spennande og mangfaldig.

Les for meg · Påverknad og toleranse

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forstå og forklare korleis individuelt mangfald bidreg til demokratiske samfunn

3.1Rett til å påverke

I eit har alle rett til å vere med og påverke samfunnet. Vi skal ikkje berre få seie meininga vår, vi har også ansvar for å delta og bidra. Dette er ein viktig del av det å leve i eit fritt og ope samfunn.

Når vi diskuterer, kan vi forstå kvarandre betre og få nye idear. Gjennom samtalar kan vi lære meir, sjå saker frå fleire sider og knyte band mellom oss. Det kan vere utfordrande, men det er slik vi utviklar oss både som menneske og som samfunn.

**Figur 3.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

3.2Respekt for ulike meiningar

Men det er viktig at ikkje endar i krangling, vald eller uro. For å unngå det må vi vere opne, vise forståing og tåle at andre meiner noko anna enn oss. Vi treng ikkje vere einige, men ved å lytte og kvarandre kan vi leve saman på ein god og fredeleg måte.

Samfunnet vårt er ikkje berre laga av lover og reglar, men også av korleis vi behandlar kvarandre. Når vi verdset ulikskap og viser respekt for andre sine meiningar, viser vi at vi er eit modent samfunn. Dette er heilt nødvendig for eit ekte demokrati.

**Figur 3.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 5

Demokrati og deltaking

Alle har rett til å påverke samfunnet.
Vi har også ansvar for å delta og seie meininga vår.
Dette er ein viktig del av eit fritt og ope samfunn.

Neste: Menneskeleg mangfald

Oppgåver · Punkt 3

Diskuter i gruppa

3.1Kvifor meiner du at vi har så ulike meiningar, sjølv om vi bur i same kultur?

3.2Kva betyr det at alle har rett til å påverke samfunnet i eit demokrati?

3.3Kvifor er det viktig at vi ikkje berre har rett, men også ansvar for å delta i samfunnet?

3.4Korleis kan diskusjonar hjelpe oss til å forstå kvarandre betre?

3.5Kva kan skje dersom vi ikkje viser respekt og forståing i ein diskusjon?

3.6Kva trur du skal til for at vi kan leve fredeleg saman sjølv om vi er ueinige?

3.7Kva meiner du er det viktigaste vi kan gjere for å vise at vi respekterer andre sine meiningar?

3.8Kvifor er mangfald viktig for eit samfunn?

3.9Kva betyr det at samfunnet ikkje berre er bygd på lover, men også på korleis vi behandlar kvarandre?

3.10Kan du gi eit døme på ein situasjon der det er viktig å lytte og prøve å forstå andre?

Ferdig med punkt 3NesteEit fleirkulturelt samfunn

Punkt 4 · Mangfald

Eit fleirkulturelt samfunn

I eit samfunn lever det mange ulike menneske, og dei har ofte forskjellige måtar å leve på. Difor finst det mykje variasjon i kultur. Likevel har vi ein kultur som dei fleste i landet kjenner igjen og forheld seg til. Denne kulturen er forma av historia vår, språket vårt, tradisjonane våre og reglane vi lever etter.

Les for meg · Eit fleirkulturelt samfunn

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forklare kva eit fleirkulturelt samfunn er
2Identifisere hovudkulturen og ulike subkulturar, diskutere korleis dei samhandlar og korleis konfliktar kan oppstå mellom dei

4.1Mindre grupper i samfunnet

Innanfor denne felles kulturen finst det mindre grupper med sine eigne særpreg. Dette kallar vi . Det kan vere ungdomsgrupper, idrettsmiljø eller politiske grupper. Dei er ein del av samfunnet, men dei kan ha eigne verdiar og interesser som skil dei litt frå resten.

**Figur 4.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

4.2Balansen mellom kulturane

Sjølv om det er forskjellar, har og subkulturane mykje felles. Dei brukar ofte same språk, kjenner til den same historia og lever under dei same lovene og reglane. Likevel kan det oppstå store konfliktar. Nokre subkulturar, for eksempel nynazistar eller ekstreme religiøse grupper, kan ha sterke og farlege meiningar som går imot det samfunnet elles står for. Desse kan skape uro og problem fordi dei bryt med viktige verdiar i hovudkulturen.

Noreg er eit , og det er viktig å forstå at eit samfunn består av mange ulike kulturar, og at balansen mellom hovudkulturen og subkulturane er viktig for at folk skal ha det trygt og godt.

**Figur 4.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 5

Hovudkultur

Den felles kulturen dei fleste i samfunnet forheld seg til
Bygd opp av språk, historie, tradisjonar, institusjonar og normer

Neste: Subkulturar

Oppgåver · Punkt 4

Diskuter i gruppa

4.1Kva betyr det at vi lever i eit fleirkulturelt samfunn?

4.2Kva meiner vi med hovudkultur, og kva består han av?

4.3Kan du nemne døme på subkulturar du kjenner til?

4.4Korleis kan ein subkultur vere annleis enn hovudkulturen?

4.5Kva har hovudkulturen og subkulturane til felles?

4.6Kvifor kan ekstreme subkulturar skape konflikt i samfunnet?

4.7Kvifor trur du det er viktig at det er balanse mellom hovudkulturen og subkulturane?

4.8Kva trur du kan skje dersom ein subkultur står veldig sterkt imot verdiane i hovudkulturen?

4.9Kva kan vere positivt med at vi har mange ulike kulturar i eitt samfunn?

4.10Korleis påverkar kulturane rundt deg kvardagen din?

Ferdig med punkt 4NesteKulturforandring

Punkt 5 · Mangfald

Kulturforandring

Kultur er noko som heile tida endrar seg. Ho står aldri stille. Når nye generasjonar veks opp, er dei med på å forme kulturen på sin måte. Ei av dei viktigaste årsakene til at kulturen endrar seg, er måten vi snakkar saman på. Kommunikasjon endrar seg også heile tida. Til dømes har internett og mobiltelefonar totalt forandra korleis vi er i kontakt med kvarandre, og dermed også korleis kulturen vår utviklar seg.

Les for meg · Kulturforandring

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forklare korleis kulturen utviklar seg og endrar seg over tid, og undersøkje årsakene til kulturelle endringar.

5.1Lovene følgjer kulturen

Vi kan sjå mange døme på at lovene våre endrar seg fordi kulturen gjer det. Eit tydeleg døme er reglar om og på nettet. Etter kvart som teknologien har gjort det lettare å dele og bruke informasjon, har lovene måtta følgje etter og bli oppdatert.

**Figur 5.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

5.2Globalisering og dominans

I dag skjer kulturelle endringar raskare enn før, og ein viktig grunn til dette er . Verda er blitt tettare samanbunden, og folk møtest og påverkar kvarandre på nye måtar. Men slike endringar kan òg vere negative. Nokre gonger kan ein kultur bli så dominerande at han trengjer bort eller øydelegg ein annan. Dette vert kalla . Vi har sett slike døme både hos urfolk i Amerika og hos samane i Noreg. Det minner oss om at sjølv om kultur alltid endrar seg, må vi passe på at vi ikkje mistar viktige delar av det kulturelle mangfaldet i verda.

**Figur 5.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 5

Kultur i endring

Kultur står aldri stille
Nye generasjonar er med på å forme kulturen

Neste: Kommunikasjon som drivkraft

Oppgåver · Punkt 5

Diskuter i gruppa

5.1Kva betyr det at kultur alltid er i endring? Kan du gi eit eksempel frå din eigen kvardag?

5.2Korleis trur du internett og mobiltelefonar har påverka kulturen vår?

5.3Kvifor må lovene endre seg når kulturen gjer det?

5.4Kjenner du til døme på nye reglar som har kome på grunn av teknologien vi brukar i dag?

5.5Kva er globalisering, og korleis påverkar ho kulturen?

5.6Kva meiner vi med kulturimperialisme?

5.7Kvifor kan kulturelle endringar nokre gonger vere skadelege for nokre grupper?

5.8Kvifor er det viktig å ta vare på kulturelt mangfald?

5.9Kan du tenkje deg ein situasjon der ein kultur påverkar ein annan på ein positiv måte?

5.10På kva måtar trur du kulturen vil endre seg i framtida?

Ferdig med punkt 5NesteTradisjonar

Punkt 6 · Mangfald

Tradisjonar

Tradisjonar er ein viktig del av kulturen vår. Vi kan sjå kultur gjennom reglane, vanane og dei faste ordningane vi har i samfunnet. Eitt døme er dugnad, som mange i Noreg synest er ein fin og viktig norsk tradisjon.

Les for meg · Tradisjonar

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forklare korleis tradisjonar og kulturelle mønster bidreg til å forme det norske samfunnet.

6.1Det typisk norske

Språket vårt er også ein del av det som blir sett på som typisk norsk. Vi har mange , og norsk språk har sin eigen stil. I tillegg har vi vår eiga historie, våre og dei kulturelle uttrykka vi brukar. , der folk gjer ein frivillig innsats for fellesskapet, blir også ofte rekna som typisk norsk. Alt dette er med på å vise det norske særpreget.

På skulen lærer vi mykje av det same, som historie, matematikk og samfunnsfag. Gjennom skulen lærer vi òg om viktige verdiar i Noreg, for eksempel ytringsfridom, trusfridom og respekt for demokrati. Desse verdiane er noko dei fleste i landet er einige om, og dei påverkar korleis vi tenkjer om rett og gale.

**Figur 6.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

6.2Ein variert kultur

Samtidig er norsk kultur veldig variert. Forskjellar finst mellom landsdelar, byar og ulike grupper i samfunnet. Kvar plass og kvar gruppe har noko spesielt ved seg, og dette gjer den norske kulturen rik og mangfaldig.

Kulturen vår er altså både noko vi deler og noko som er ulikt frå stad til stad. Han består ikkje berre av faste reglar og gamle tradisjonar, men er også noko som stadig endrar seg og viser kven vi er som folk.

**Figur 6.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 5

Tradisjonar og norsk kultur

Dugnad som døme på ein viktig norsk tradisjon
Tradisjonar som ein del av det norske særpreget

Neste: Språk og identitet

Oppgåver · Punkt 6

Diskuter i gruppa

6.1Kva tradisjonar meiner du er viktige i Noreg i dag, og kvifor?

6.2Kjenner du til ein dugnad du sjølv har vore med på? Korleis opplevde du det?

6.3Kva betyr dialekten din for identiteten din?

6.4Kva verdiar synest du er viktigast i det norske samfunnet?

6.5Kva forskjellar i kultur har du lagt merke til mellom ulike delar av landet?

6.6Trur du norsk kultur kjem til å endre seg i framtida? Korleis?

6.7Kva meiner du kan vere felles for oss i Noreg, sjølv om vi er ulike?

Ferdig med punkt 6NesteIdentitet

Punkt 7 · Mangfald

Identitet

Menneske bur mange ulike stadar i verda, og desse stadane har sine eigne tradisjonar og måtar å leve på. Dei som bur i same område, kan ofte ha like vanar. Staden du bur på, kan seie litt om kven du er – men også kven du ikkje er.

Les for meg · Identitet

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forstå kva identitet er.

7.1Kven er du?

Vi menneske har ofte behov for å skilje mellom dei vi liknar på, og dei vi ikkje liknar på. Det kan vere nyttig, fordi det gjer det lettare å sortere tankane våre og forstå verda rundt oss. Men finst det nokre forskjellar mellom folk som du synest er ekstra vanskelege å ?

vår – altså kven vi er – består av mange delar. Han er ikkje enkel. Vi blir påverka av menneska rundt oss og dei gruppene vi føler vi høyrer til. Du kan for eksempel vere norsk, jente, kvit, heteroseksuell, frå Ålesund, musikar, miljøaktivist og vegetarianar. Alt dette formar kven du er.

**Figur 7.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

7.2Identitet i endring

Identiteten vår blir ikkje berre laga av oss sjølve, men også av dei vi har rundt oss, som familie og vener. Han står heller ikkje stille. Du endrar deg heile tida: Du blir eldre, får nye vener, nye lærarar, nye interesser og møter nye utfordringar. Difor utviklar identiteten din seg også. Identitet kan òg handle om korleis vi ser ut og korleis kroppen vår er. Er det viktig for deg å ikkje vere annleis? Kvifor eller kvifor ikkje?

Vi legg merke til nokre forskjellar mellom folk meir enn andre. Dette kan påverke korleis vi oppfører oss mot kvarandre, snakkar saman og forstår kvarandre. Difor er det viktig å vere merksam på dette når vi møter nye menneske. Det kan hjelpe oss til å bli meir opne, og forståande.

**Figur 7.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 5

Identitet

Identiteten vår består av mange ulike delar
Vi blir påverka av menneske og grupper rundt oss
Identiteten endrar seg over tid

Neste: Stad og tilhøyrsle

Oppgåver · Punkt 7

Diskuter i gruppa

7.1Kva meiner du er det viktigaste som påverkar identiteten din akkurat no?

7.2Trur du staden du bur på, seier noko om kven du er? Kvifor eller kvifor ikkje?

7.3Kva slags forskjellar mellom folk legg du lettast merke til?

7.4Er det nokre forskjellar du synest er vanskelegare å akseptere enn andre?

7.5Kven påverkar deg mest i kvardagen – familie, vener eller nokon andre?

7.6Korleis trur du identiteten din kjem til å endre seg når du blir eldre?

7.7Kva grupper føler du at du høyrer til, og korleis påverkar dei deg?

7.8Synest du det er viktig å passe inn, eller speler det ei mindre rolle for deg?

7.9Kva tenkjer du skjer når vi dømmer folk berre ut frå utsjånad?

7.10Korleis kan vi bli meir opne og inkluderande når vi møter nye menneske?

Ferdig med punkt 7NesteFellesskap er viktig

Punkt 8 · Mangfald

Fellesskap er viktig

Utanforskap kan seiast å vere det motsette av fellesskap. Det er ein stad kor menneske finn seg ståande utanfor eit fellesskap, ei gruppe eller eit samfunn. Det kan vere ei overveldande kjensle, ei stund der du kjenner deg skild frå noko eller nokon.

Les for meg · Fellesskap er viktig

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forstå kva fellesskap og utanforskap er, reflektere over ulike typar utanforskap og vurdere korleis ein kan bidra til eit meir inkluderande fellesskap både i og utanfor klasserommet.

8.1Å stå utanfor

Det finst mange typar . Nokre kjenner på det i arbeidslivet, der dei kan føle at dei ikkje passar inn eller blir verdsette. Andre gonger kan ein oppleve utanforskap som innvandrarar, der og kulturelle forskjellar kan skape eit gap mellom dei og det omkringliggande samfunnet.

Har du nokon gong kjent på denne kjensla, denne kjensla av å stå utanfor? Kan hende har du opplevd det på eit eller anna tidspunkt, i ein eller anna form. Kanskje var det på skulen, på jobben, eller i ein sosial samanheng. Korleis var det?

**Figur 8.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

8.2Inviter nokon inn

Ein viktig del av å kjempe mot utanforskap er å gje plass til dei som ikkje alltid er inkluderte. Kanskje kan du invitere nokon som ser ut til å stå litt på sidelinja inn i det sosiale ditt. Det kan vere så enkelt som å tilby dei ein plass ved bordet, å ta dei med på ein tur, eller å starte ein samtale med dei. Små handlingar kan ha stor effekt, og ein liten innsats frå deg kan gje stor verdi for dei som kjenner seg utanfor.

Vi har alle eit ansvar for å bidra til å skape eit inkluderande samfunn der alle kan kjenne seg del av eit fellesskap. Og noko så enkelt som å invitere nokon inn, kan gje ei stor endring i korleis dei ser på seg sjølve og korleis dei opplever verda rundt seg.

**Figur 8.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 5

Utanforskap

Det motsette av fellesskap.
Ein tilstand der menneske finn seg utanfor eit fellesskap, gruppe, eller samfunn.
Kan vere ei overveldande kjensle av å vere skild frå noko eller nokon.

Neste: Typar av utanforskap

Oppgåver · Punkt 8

Diskuter i gruppa

8.1Kva legg du i omgrepet utanforskap, og korleis skil det seg frå fellesskap?

8.2Kva slags situasjonar trur du oftast får folk til å kjenne seg utanfor?

8.3Kvifor kan språk og kultur vere særleg viktige faktorar når ein kjenner på utanforskap?

8.4Har du sjølv erfart ei stund der du kjende deg utanfor? Kva skjedde, og korleis påverka det deg?

8.5Kva kjensler kan oppstå når ein opplever utanforskap?

8.6Kva tenkjer du er dei viktigaste grunnane til at nokon blir ståande på sidelinja i ein sosial situasjon?

8.7Korleis kan små handlingar bidra til at nokon kjenner seg meir inkludert?

8.8Kva kunne du konkret gjere for å inkludere nokon i klassen eller gruppa di?

8.9Kvifor er det viktig at alle tar ansvar for å skape eit inkluderande samfunn?

8.10Kva trur du skjer med sjølvbiletet til ein person som over tid føler seg utanfor?

Ferdig med punkt 8NesteDet som bestemmer i eit fellesskap

Punkt 9 · Mangfald

Det som bestemmer i eit fellesskap

I eit samfunn er det vanleg å snakke om majoritet og minoritet. Majoritet betyr rett og slett fleirtal – det er dei som utgjer den største gruppa av menneske i eit samfunn. På motsett side har vi minoritet, som tyder mindretal. Dette er dei som er i mindretal, eller ei mindre gruppe menneske i eit samfunn.

Les for meg · Det som bestemmer i eit fellesskap

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forklare omgrepa majoritet og minoritet, og diskutere korleis demokratiske samfunn balanserer omsynet mellom fleirtalet sitt styre og minoritetane sine rettar.

9.1Kven er minoritetar?

Døme på kan vere mange. Det kan vere folk som har nådd ein alder over 90 år, eller dei med ekstra høg IQ. Andre døme kan vere rånarar, ulike religiøse grupper, eller folk med ulike seksuelle orienteringar. Alle desse er døme på minoritetar, for dei er ikkje i fleirtal i samfunnet.

**Figur 9.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

9.2Fleirtalet bestemmer

I eit demokrati er det nettopp , eller fleirtalet, som bestemmer. Demokratiet er bygd på prinsippet om at fleirtalet skal bestemme, men samtidig med respekt for minoritetane sine . Det er ikkje nokon garanti for at ein person eller ei lita gruppe kan ta styringa åleine.

Men det er ein risiko i demokrati: at minoritetane ikkje blir teke omsyn til. Dersom majoriteten alltid bestemmer, kan det hende at minoritetane sine stemmer og behov ikkje blir høyrde eller ivaretekne. Dette er ei utfordring som alle demokratiske samfunn må jobbe med, for å sikre at alle innbyggjarane sine rettar og behov blir ivaretekne.

**Figur 9.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 5

I samfunnet

Majoritet: Største gruppa av menneske i eit samfunn.
Minoritet: Mindretal, eller ei mindre gruppe menneske i eit samfunn.

Neste: Døme på minoritetar

Oppgåver · Punkt 9

Diskuter i gruppa

9.1Kva meiner vi med omgrepet majoritet i eit samfunn?

9.2Kva betyr minoritet, og korleis skil det seg frå majoritet?

9.3Kan du forklare med eigne ord kvifor rånarar eller religiøse grupper kan reknast som minoritetar?

9.4Kvifor er det vanleg å seie at fleirtalet bestemmer i eit demokrati?

9.5Kva meiner teksten når han seier at demokratiet også skal vise respekt for minoritetane sine rettar?

9.6Kva slags utfordringar kan oppstå dersom majoriteten alltid bestemmer?

9.7Kvifor er det viktig at minoritetane sine stemmer blir høyrde i eit demokrati?

9.8Kan du kome på døme frå samfunnet i dag der minoritetar kan risikere å ikkje bli tekne omsyn til?

9.9Kva meiner du kan gjerast for å sikre at både majoritet og minoritet blir ivaretekne i eit demokrati?

Ferdig med punkt 9NesteNasjonale minoritetar i Noreg

Punkt 10 · Mangfald

Nasjonale minoritetar i Noreg

Nasjonale minoritetar er folkegrupper som har hatt ei langvarig tilknyting til Noreg og som har vore med på å forme norsk kultur og samfunn. I Noreg reknar vi fem slike grupper: jødane, kvenane eller norskfinnane, skogfinnane, romfolket og romanifolket, også kalla taterane. Jødane er ei folkegruppe med jødedommen som religion og med ei historie som strekkjer seg over store delar av verda, og dei har òg vore ein del av det norske samfunnet over lang tid. Kvenane bur hovudsakleg i Nord-Noreg, særleg i Finnmark, og er etterkommarar av finske innvandrarar med kvensk som eige språk. Skogfinnane stammar frå finnar som på 1600-talet vandra via Sverige og slo seg ned i det søraustlege Noreg.

Les for meg · Nasjonale minoritetar i Noreg

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forklare kven nasjonale minoritetar i Noreg er, og nemne dei fem gruppene som er anerkjende som nasjonale minoritetar.

10.1Dei nasjonale minoritetane

Romfolket omfattar fleire ulike grupper og kom til Noreg i siste halvdel av 1800-talet. har ei lang historie i Noreg og Sverige og har tradisjonelt levd eit reisande liv utan fast bustad. Felles for dei er at dei har opplevd og urettferdig behandling, noko som gjer vern og anerkjenning ekstra viktig. Vern av minoritetar er ein sentral del av menneskerettane, som er grunnleggjande rettar alle menneske har, uavhengig av bakgrunn, identitet eller livssyn.

**Figur 10.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

10.2Samane og andre minoritetar

Samane har ein særskild posisjon i Noreg fordi dei har status som , noko som gir dei eigne rettar og eit sterkare vern enn dei nasjonale minoritetane. I tillegg finst det andre minoritetar i det norske samfunnet, som til dømes homofile, minoritetsspråklege og innvandrarar. Også desse gruppene er verna av menneskerettane, og det er viktig å sikre at rettane og interessene deira blir respekterte og ivaretekne.

**Figur 10.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 5

Nasjonale minoritetar i Noreg

Definisjon: Folkegrupper som har vore knytte til Noreg over lang tid og har bidrege til å forme norsk kultur.
Fem hovudgrupper: Jødane, kvenane (norskfinnar), skogfinnane, romfolket, romanifolket/taterane

Neste: Spesifikke minoritetsgrupper

Oppgåver · Punkt 10

Diskuter i gruppa

10.1Kva meiner vi med omgrepet nasjonale minoritetar, og kvifor har desse gruppene ein særleg status i Noreg?

10.2Kan du nemne dei fem nasjonale minoritetane i Noreg og seie litt om éi av dei?

10.3Kva kjenneteiknar jødane som nasjonal minoritet i Noreg?

10.4Kven er kvenane, og kvar i Noreg bur dei hovudsakleg?

10.5Kva veit du om skogfinnane og bakgrunnen for at dei slo seg ned i Noreg?

10.6Kven er romfolket og romanifolket, og kva er nokre likskapar eller skilnader mellom desse gruppene?

10.7Kvifor er vern av minoritetar ein viktig del av menneskerettane?

10.8Kva for rettar har samane som skil dei frå dei nasjonale minoritetane?

10.9Kan du gi døme på andre minoritetar i Noreg i dag?

10.10Kvifor er det viktig at samfunnet tek vare på rettane og kulturen til minoritetar?

Ferdig med punkt 10NesteInnvandrarar i Noreg

Punkt 11 · Mangfald

Innvandrarar i Noreg

Noreg er eit mangfaldig land. Hovudårsaka er menneske som har vandra hit frå ulike kantar av verda. Dei største innvandrargruppene kjem frå nære europeiske land som Polen, Tyskland, Litauen og Sverige. Men det er ikkje berre folk frå Europa som har funne vegen til Noreg. Menneske frå Syria, Somalia, Irak, Filippinane, Eritrea og Pakistan har også funne vegen til Noreg. Dette er folk som har vandra hit på grunn av ulike grunnar, og har forma det vi i dag ser som det norske samfunnet.

Les for meg · Innvandrarar i Noreg

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forklare innvandringa til Noreg
2Snakke om utvandringa frå Noreg

11.1Kvifor folk kjem hit

Fleire har kome hit for å arbeide og ta del i den norske økonomien. Andre har funne kjærleiken her, og har flytta hit for å starte eit nytt liv saman med ein norsk partnar. Men det er også mange som er på flukt frå krig og konflikt, og ser på Noreg som ein trygg hamn.

**Figur 11.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

11.2Inn- og utvandring

Det er denne vekslinga, denne flyttinga av folk, som har gjeve oss det rike mangfaldet vi ser i Noreg i dag. Alle desse grupperingane, både dei som har vandra inn og dei som har vandra ut, er med på å forme det landet vi kjenner som Noreg. Og det er nettopp dette mangfaldet som gjer oss sterke og rike som nasjon.

Alle som vandrar inn, er også utvandrarar. Dei forlet ein kjend stad for å byrje eit nytt liv på ein ny stad. og er ikkje noko nytt fenomen for Noreg. For 100–150 år sidan utvandra om lag 800 000 personar frå Noreg til Amerika. Økonomiske kriser, , svolt og fattigdom dreiv dei vekk.

**Figur 11.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 5

Kvifor Noreg er eit mangfaldig land

Mange menneske har vandra til Noreg frå ulike delar av verda
Innvandring har skjedd over lang tid
Ulike kulturar og bakgrunnar finst side om side

Neste: Kvar innvandrarane kjem frå

Oppgåver · Punkt 11

Diskuter i gruppa

11.1Kva meiner vi når vi seier at Noreg er eit mangfaldig land?

11.2Kvifor har menneske frå så mange ulike land vandra til Noreg?

11.3Kan du nemne nokre ulike grunnar til at folk flyttar til Noreg, slik teksten skildrar?

11.4Korleis har innvandring vore med på å forme det norske samfunnet slik det er i dag?

11.5Kva meiner teksten med at mangfald gjer oss sterke og rike som nasjon?

11.6Kvifor kan vi seie at alle innvandrarar også er utvandrarar?

11.7Korleis kan det vere å forlate ein kjend stad og starte eit nytt liv i eit anna land?

11.8Kvifor utvandra så mange nordmenn til Amerika for 100–150 år sidan?

11.9Ser du nokre likskapar mellom dei som utvandra frå Noreg før, og dei som innvandrar til Noreg i dag?

11.10Kvifor trur du det er viktig å kjenne til både innvandring og utvandring når vi snakkar om Noreg si historie?

Ferdig med punkt 11NesteMangfald i samfunnet

Punkt 12 · Mangfald

Mangfald i samfunnet

Eit samfunn kan risikere å bli for einsarta og lite mangfaldig. Det kan føre til at rammene for kva som er innanfor, og kva som blir rekna som normalt eller bra, kan bli altfor fastlåste og tronge. Det vil seie at det skal mindre til for å skilje seg ut, fordi det er så sterke normer og forventningar om korleis ein skal oppføre seg.

Les for meg · Mangfald i samfunnet

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Studere fordelar og ulemper ved eit mangfaldig samfunn

12.1Toleranse og parallelle samfunn

I motsett fall, dersom mange ulike handlemåtar er aksepterte, blir det lettare å godta at vi er ulike. Det gir oss rom for å vere oss sjølve, og det skaper større i samfunnet.

Men det kan òg ha sine ulemper. Dersom minoritetsgrupper ikkje vert tolererte eller verdsette, risikerer vi at det utviklar seg . Dette er fleire samfunn som lever ved sidan av kvarandre, med ulike verdiar, kyrkjesamfunn, butikkar, skular osb. Dette kjenner vi til som .

**Figur 12.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

12.2Ulemper og fordelar

Gettoar i Noreg er ikkje så vanlege som i nokre andre land, men dei eksisterer. Dei kjenneteiknast ofte ved at ei bestemt etnisk eller sosial gruppe dominerer i eit geografisk område. Uheldige følgjer av slike gettoar kan vere at dei forsterkar sosiale og økonomiske skilnader, og bidreg til isolasjon og fråværande integrering.

På den andre sida, når eit samfunn er mangfaldig, kan det opne for eit mylder av ulikskap og personleg utvikling. Ulikskapen kan føre til at vi lærer av kvarandre, og det kan inspirere til nytenking og innovasjon. Utvikling av samfunn skjer når alle samhandlar og samarbeider og finn vegen vidare saman. Det er nettopp i dette mangfaldet at vi kan finne styrken vår, fordi det er her vi kan lære å setje pris på ulikskapane våre, i staden for å sjå på dei som problem.

**Figur 12.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 5

Risiko ved eit einsarta samfunn

Samfunnet kan bli lite mangfaldig
Normer for kva som er normalt eller bra kan bli fastlåste
Rammene for akseptabel åtferd kan bli tronge
Det skal mindre til for å skilje seg ut
Sterke forventningar til korleis ein skal oppføre seg

Neste: Fordelar ved aksept for mangfald

Oppgåver · Punkt 12

Diskuter i gruppa

12.1Kva meiner vi med at eit samfunn kan bli einsarta, og kvifor kan det vere problematisk?

12.2Korleis kan sterke normer og forventningar påverke enkeltmenneske i eit samfunn?

12.3Kvifor kan det vere lettare å akseptere ulikskap i eit samfunn med mange godtekne handlemåtar?

12.4Kva meiner vi med parallelle samfunn, og kvifor kan dei oppstå?

12.5Kva er ei getto, og kva kjenneteiknar slike område?

12.6Kva for uheldige konsekvensar kan gettoar få for både individ og samfunn?

12.7Kvifor er gettoar mindre vanlege i Noreg enn i nokre andre land, trur du?

12.8På kva måtar kan mangfald bidra til læring, nytenking og utvikling i samfunnet?

12.9Kvifor er samarbeid og samhandling viktig i eit mangfaldig samfunn?

12.10Korleis kan vi lære å sjå på ulikskap som ei styrke i staden for eit problem?

Ferdig med punkt 12NesteMangfald og kommunikasjon

Punkt 13 · Mangfald

Mangfald og kommunikasjon

Mangfald kan gje både rikdom og utfordringar. Eitt av områda der mangfaldet kan skape problem, er når vi skal kommunisere med kvarandre. Kommunikasjon er ikkje berre ord, det omfattar òg tonefall, mimikk, augebruk og kroppsspråk. Det kan oppstå misforståingar både på grunn av kva vi seier, korleis vi seier det, og korleis vi brukar kroppen vår i møte med andre.

Les for meg · Mangfald og kommunikasjon

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Forklare korleis kulturelt og kommunikativt mangfald kan berike og utfordre mellommenneskeleg samhandling.
2Diskutere korleis misforståingar i kommunikasjon kan oppstå og korleis dei kan handterast.
3Reflektere over eigen kommunikasjonsstil og vurdere korleis medviten bruk av språk og kroppsspråk kan fremje forståing og respekt i eit mangfaldig samfunn.
4Argumentere for viktigheta av å ivareta minoritetsspråk samtidig som det arbeidast for eit felles språk som fremjar samhøyrigheit og tryggleik.

13.1Når vi misforstår kvarandre

Når ei oppstår, har vi to val. Vi kan velje å ikkje gjere noko, eller vi kan prøve å utforske det den andre personen faktisk prøver å formidle. Dette inneber at vi må vere nysgjerrige, lydhøyre og villige til å prøve å forstå til den andre.

Tenk på korleis du sjølv kommuniserer. Kva type språkstil brukar du når du snakkar med andre? Er du klar og tydeleg, eller brukar du vanskelege ord og vanskelege setningar? Ved å vere medviten om korleis du formidlar bodskapen din, kan du bidra til å unngå .

**Figur 13.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

13.2Eit felles språk

Vi skal ha respekt for språka til minoritetane. Dei er ein viktig del av kulturelt mangfald og identitet. Men samstundes er det viktig at vi har eit felles språk som alle kan forstå. Dette er ikkje berre eit spørsmål om samhøyr, men kan faktisk handle om liv og død i nokre tilfelle. Ein god kommunikasjon er ein nøkkel til å byggje bruer mellom ulike kulturar og menneske, og til å skape eit inkluderande samfunn der alle blir sette og høyrde.

**Figur 13.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 7

Mangfald

Kan gi rikdom og utfordringar.
Eit område der mangfald kan skape problem er kommunikasjon.

Neste: Kommunikasjon

Oppgåver · Punkt 13

Diskuter i gruppa

13.1Kva meiner du med at mangfald kan vere både ein rikdom og ei utfordring?

13.2Kvifor kan kommunikasjon bli vanskelegare i eit samfunn med stort mangfald?

13.3Kva meiner vi når vi seier at kommunikasjon er meir enn berre ord?

13.4Kan du gje døme på korleis tonefall, mimikk eller kroppsspråk kan føre til misforståingar?

13.5Kva for val har vi når ei misforståing oppstår, ifølgje teksten?

13.6Kvifor er det viktig å vere nysgjerrig og lydhøyr i møte med andre menneske?

13.7Korleis vil du skildre din eigen språkbruk når du snakkar med andre?

13.8Kvifor kan bruk av vanskelege ord og lange setningar skape kommunikasjonsproblem?

13.9Kvifor er det viktig å respektere språka til minoritetane?

13.10Kvifor meiner teksten at det er nødvendig med eit felles språk i samfunnet?

13.11Kva meiner du når teksten seier at kommunikasjon i nokre situasjonar kan handle om liv og død?

13.12På kva måtar kan god kommunikasjon bidra til eit meir inkluderande samfunn?

Ferdig med punkt 13NesteSameland

Punkt 14 · Mangfald

Sameland

Sameland strekkjer seg over ein stor del av Nord-Europa, frå Kolahalvøya i Russland til Engerdal i Hedmark og Idre i Sør-Sverige. Dette vidstrekte området er heimen til samane. Det finst ikkje noko sikkert tal, men vanlege anslag er mellom 70 000 og 135 000 samar, der 40 000–60 000 bur i Noreg. Samane er ikkje samla på éin stad, men spreidde over store delar av landet. Det samiske samfunnet er mangfaldig, med ulike tradisjonar, kulturar og levesett, på same måte som det norske samfunnet. I Noreg finn vi flest samar i Finnmark fylke, men det bur også mange samar i hovudstaden. Faktisk er Oslo den byen med flest samar.

Les for meg · Sameland

2 min lesing Kort oppsummert Diskuter i gruppa

Dette skal du lære

1Beskrive utbreiinga og den demografiske fordelinga av samane i Nord-Europa.

14.1Språk utan grenser

har ei rik historie og kultur, og dette mangfaldet kjem òg til uttrykk i språket. Det samiske språket omfattar ni ulike dialektar, nokre så ulike at dei kan reknast som eigne språk. Språka speglar det store kulturelle mangfaldet og det sterke samiske samfunnet som strekkjer seg over landegrensene i Nord-Europa.

**Figur 14.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

14.2Grensene i nord

I 1751 vart grensa i nord mellom Noreg, Sverige og Finland fastsett gjennom ein . Denne traktaten anerkjende rettane til samane, som hadde levd i desse områda lenge før grensene vart trekte opp. For første gong vart det skriftleg stadfesta at samane hadde rett til å krysse landegrensene fritt, slik dei alltid hadde gjort. Dette var særleg viktig for reindriftssamane, sidan reinflokkane naturleg flytta seg over store område utan omsyn til politiske grenser. Den frie rørsla var avgjerande for livsgrunnlaget deira.

I 1852 kom det likevel store endringar då grensene vart stengde. Grensestenginga skapte store problem for reindriftssamane, fordi reinflokkane ikkje lenger kunne følgje dei tradisjonelle over landegrensene. Dette førte til alvorlege hindringar for den samiske levemåten og endra livet til mange samar for alltid.

**Figur 14.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 5

Sameland – utbreiing og folketal

Strekkjer seg frå Kolahalvøya i Russland til Engerdal i Hedmark og Idre i Sør-Sverige
Omfattar store delar av Nord-Europa
Heimen til mellom 70 000 og 135 000 samar (anslag)
Om lag 40 000–60 000 samar bur i Noreg

Neste: Busetnad og samfunn

Oppgåver · Punkt 14

Diskuter i gruppa

14.1Kvar ligg Sameland, og kva land strekkjer området seg over?

14.2Omtrent kor mange samar finst det totalt, og kor mange bur i Noreg?

14.3Kvifor kan vi seie at samane ikkje bur samla på éin stad?

14.4Kva meiner vi når vi seier at det samiske samfunnet er mangfaldig?

14.5Kvifor er det litt overraskande at Oslo er byen med flest samar?

14.6Korleis er det samiske språket bygd opp, og kvifor kan nokre dialektar reknast som eigne språk?

14.7Kva seier språkmangfaldet oss om samisk kultur og historie?

14.8Kva var grensetraktaten av 1751, og kvifor var ho viktig for samane?

14.9Kvifor var retten til å krysse landegrensene særleg viktig for reindriftssamane?

14.10Kva skjedde då grensene vart stengde i 1852?

14.11Kva konsekvensar fekk grensestenginga for reindrift og samisk levemåte?

14.12Kvifor trur du politiske grenser kan få så store konsekvensar for urfolk og tradisjonelle næringar?

Ferdig med punkt 14NesteDen gamle samiske samfunnsforma

Punkt 15 · Mangfald

Den gamle samiske samfunnsforma

Frå gammalt var samane eit jakt- og fangstfolk. Dei levde av naturalhushaldning, nytta det naturen gav dei og streifa omkring i dei nordlege delane av Skandinavia. Dei levde i ei form for balanse med naturen, i eit samspel der dei både gav og tok.

Les for meg · Den gamle samiske samfunnsforma

2 min lesing Kort oppsummert

Dette skal du lære

1Forklare korleis samisk kultur og levevis har endra seg over tid.

15.1Nye grenser og nye lover

Men tida endra seg, og med tida kom endringar i måten folk levde på. Med framveksten av kom nye grenser, nye lover, og nye måtar å organisere livet på. Samane, som lenge hadde streifa omkring over store område, måtte no dele ressursane sine med andre som busette seg i områda deira. Det gjorde livet vanskelegare, men samane tilpassa seg og heldt fram å leve som best dei kunne.

Men den største endringa kom då , dei tradisjonelle samiske samfunna, vart oppløyste. Dette førte til store omveltingar for samane. Dei måtte finne nye måtar å livberge seg på, og det vart ei stor utfordring.

**Figur 15.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

15.2Nye måtar å leve på

Nokon vende seg mot tamreinen. hadde alltid vore ein del av samisk kultur, men no vart det endå viktigare. Andre prøvde seg med småbruk og fiske. Over tid vart også den norske familieforma meir vanleg blant samane. Denne endringa kom gradvis, og er no den nye måten å leve på.

**Figur 15.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 5

Historisk livsstil for samane

Samane var eit jakt- og fangstfolk.
Dei levde av naturalhushaldning og utnytta ressursane naturen gav dei.
Dei levde hovudsakleg i dei nordlege delane av Skandinavia.
Dei heldt oppe ei form for balanse med naturen, eit samspel der dei både gav og tok.

Neste: Tidsendringar og påverknader

Ferdig med punkt 15NesteSamane vart kristna

Punkt 16 · Mangfald

Samane vart kristna

Frå urminnes tider hadde samane si eiga tru og åndsliv. Det var eit sterkt ynskje frå den norske staten å kristne dette folket, i ei tid der religion var eit sterkt styringsverktøy. Misjonærar reiste nordover til Sameland, bygde kyrkjer og prøvde å innføre ei ny tru og levemåte.

Les for meg · Samane vart kristna

2 min lesing Kort oppsummert

Dette skal du lære

1Forklare den norske staten sine forsøk på å kristne samane.

16.1Ei tru under press

Samane sitt åndelege liv, og kulturen deira, vart sett på som mindreverdig av dei norske . Dette synet skapte store spenningar og konfliktar mellom dei to folkegruppene. Den djupt rotfeste respekten og æra for naturen som var så sentral i samisk tru, vart undervurdert og latterleggjord. I denne uroa steig den svenske presten Lars Levi Læstadius fram. Han starta ei vekkjelsesrørsle som skulle komme til å endre livet til mange samar. , som rørsla vart kjend som, var eit sterkt og kraftfullt kristent fenomen som overtydde mange samar om å slutte seg til.

Likevel, dette forsterka berre den eksisterande uroa i nord. Med denne nye trusretninga, kjende mange samar at deira tradisjonelle livsveg og åndelegheit vart truga. Det var som om deira eigen identitet vart rista i fundamentet sitt.

**Figur 16.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

16.2Opprøret i Kautokeino

var eit utslag av denne uroa. Det skapte djupe sår i Sameland, og påverka forholdet mellom samane og dei norske styresmaktene i mange år framover. Denne hendinga er eit sterkt vitnesbyrd om konsekvensane av å undertrykkje eit folk sin kultur og tru, og viser kor viktig det er å respektere og verdsetje mangfaldet i eit samfunn.

**Figur 16.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 6

Tru og åndsliv

Denne trua var sterkt knytt til respekt og ære for naturen.
Trua inkluderte eit sterkt åndeleg liv og kulturelle tradisjonar.

Neste: Norske styresmakter

Ferdig med punkt 16NesteSamane vart fornorska

Punkt 17 · Mangfald

Samane vart fornorska

Etter opprøret i Kautokeino tok norske styresmakter eit steg lenger i å fornorske samane. Dei ønskte å forme om samane, gjere dei så norske som mogleg. Eit sentralt verkemiddel i denne prosessen var skulane.

Les for meg · Samane vart fornorska

2 min lesing Kort oppsummert

Dette skal du lære

1Forklare korleis fornorskingspolitikken påverka samane.

17.1Språket blir forbode

Skulane skulle ikkje lenger ha lov til å bruke det samiske språket i opplæringa. Lærarane fekk i oppgåve å passe på at samiske elevar ikkje snakka sitt eige på skulen. Det var ei drastisk endring som påverka samisk kultur og språk sterkt.

Dessutan vart det bestemt at samebarn skulle bu i . Dette vart sett i verk for å skilje dei frå familiane sine og for å forsterke .

**Figur 17.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

17.2Ei mørk tid

I 1902 kom eit nytt slag mot samane. Det vart forbode å selje land til personar som ikkje kunne snakke norsk. Denne politikken hindra samane i å eige og forvalte eige land, noko som undergrov deira tradisjonelle livsstil.

Denne perioden i norsk historie er ei mørk tid der samisk kultur, språk og levemåte vart freista utradert for å skape eit meir «norsk» samfunn. Det er viktig å hugse på dette for å forstå samisk historie og dei utfordringane samane står overfor i dag.

**Figur 17.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 6

Etter Kautokeino-opprøret

Etter Kautokeino-opprøret intensiverte norske styresmakter fornorskingsprosessen av samane.

Neste: Styresmaktene

Ferdig med punkt 17NestePosisjonen til samane i det norske storsamfunnet

Punkt 18 · Mangfald

Posisjonen til samane i det norske storsamfunnet

Undertrykkinga av samefolket har ei lang historie, men ho tok ikkje slutt før på 1960-talet. Den tida vi tenkjer på, då fornektinga av samisk kultur var mest utbreidd, vart etter kvart erstatta med gradvis anerkjenning. Det tok mange år med kamp før samefolket fekk lov å bruke det samiske språket i skulen. Denne kampen var ein viktig del av det breie arbeidet for å bevare og styrkje samisk kultur og identitet.

Les for meg · Posisjonen til samane i det norske storsamfunnet

2 min lesing Kort oppsummert

Dette skal du lære

1Beskrive utviklinga i anerkjenninga av samisk kultur og språk frå 1960-talet til i dag.

18.1Samiske organisasjonar

I dag har samiske organisasjonar i Noreg, Sverige og Finland fått stadig meir makt i storsamfunnet. og er blant dei viktigaste organisasjonane som kjempar for samefolkets rettar og interesser. Desse organisasjonane arbeider for å fremje samisk kultur, språk og levemåte, og for å sikre samefolkets rettar til land og vassdrag.

**Figur 18.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

18.2Rettar og anerkjenning

1993 var eit markant år for samefolkets kamp for rettar og anerkjenning. Då vart den internasjonale dagen for samefolket, 6. februar, etablert. Denne dagen er no ein viktig markering av samisk kultur og historie, og ei påminning om samefolkets rettar og verdigheit.

Samefolket er òg med i Verdsrådet for urfolk, ein organisasjon som arbeider for urfolks rettar verda over. Dette er eit viktig forum for samefolket til å kjempe for sine interesser på globalt nivå. Noreg har vore eit føregangsland på mange måtar i . Det vart det første landet i verda til å inngå ein avtale om at urfolk sjølv skal avgjere over si eiga utvikling. Denne avtalen markerer eit viktig steg mot anerkjenning av samefolkets suverenitet, og er eit døme for andre land å følgje.

**Figur 18.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 5

Historie

Undertrykkinga av samefolket strekk seg langt tilbake, men heldt fram til omkring 1960-talet.
Perioden då fornektinga av samisk kultur var mest utbreidd, vart etter kvart erstatta med gradvis anerkjenning.
Det tok mange år med kamp før samefolket fekk lov å bruke det samiske språket i skulen.
Denne kampen var ein viktig del av arbeidet for å bevare og styrkje samisk kultur og identitet.

Neste: Samiske organisasjonar

Ferdig med punkt 18NesteSamane og naturen

Punkt 19 · Mangfald

Samane og naturen

Samane har til alle tider utnytta dei rike naturressursane som har vore tilgjengelege. Dei har livnært seg av fiske, fangst, jordbruk, jakt, reindrift og bærplukking. Dette har ikkje berre vore middel for overleving, men også ei djup forståing og respekt for naturen som omgir dei.

Les for meg · Samane og naturen

2 min lesing Kort oppsummert

Dette skal du lære

1Forklare korleis samane historisk og i dag utnyttar naturressursar til livnæring og kulturuttrykk.

19.1Duodji – samisk handverk

Kleda og reiskapen dei laga, kom direkte frå dei same . Skinn, horn, bein og ull frå dyr vart brukt, og bork, never og røter frå tre vart også utnytta. Dette samiske , eller som det blir kalla, er ein stolt tradisjon som speglar samisk kultur og historie.

Duodji vert i dag produsert mest for sal. Men trass i dette, blir det gjort eit viktig arbeid i skulane for å vareta og tilpasse dette handverket til ei ny tid. Opplæring i duodji er ein del av skuleløpet for mange samiske elevar, for å sikre at desse gamle teknikkane og tradisjonane ikkje går tapt.

**Figur 19.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

19.2Meir enn reindrift

Dessverre knyter mange menneske samane berre saman med reindrift. Dette er ei misforståing. Sjølv om reindrifta er ein viktig del av samisk kultur, er det berre ein av ti samar som driv med det. Dette illustrerer kor mangfaldige og varierte livsstilane til samane faktisk er, og kor viktig det er å ikkje redusere ein heil kultur til eit einaste yrke eller livsstil.

**Figur 19.2** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 5

Samane og naturressursar

Samane har til alle tider utnytta dei rike naturressursane som har vore tilgjengelege.
Fiske
Fangst
Jordbruk
Jakt
Reindrift
Bærplukking

Neste: Respekt for naturen

Ferdig med punkt 19NesteSamisk musikk og kultur

Punkt 20 · Mangfald

Samisk musikk og kultur

Musikk er ei kunstform som menneske har uttrykt seg gjennom i tusenvis av år. Ein av dei eldste musikkformene vi kjenner til i Europa, er joiken. Joiken er ein samisk songtradisjon som på ein særeigen måte skildrar menneske, natur og makter, alt i eitt.

Les for meg · Samisk musikk og kultur

2 min lesing Kort oppsummert

Dette skal du lære

1Forklare kva joik er og dei ulike formene for joik.

20.1Ulike typar joik

kan delast inn i ulike kategoriar. Det er personjoiken, som er dedikert til bestemde personar; det er landskapsjoiken, som skildrar natur og omgjevnader; og , som vert framført av samiske , kalla noaidar. Sjølv om joiken tradisjonelt vert framført utan ord og instrument, er det ein kraftfull form for musikk. Rytmen i joiken kan minne om bølgjene i eit landskap, ei slåande skildring av naturen i musikkform.

**Figur 20.1** KI-generert bilete, brukt som illustrasjon.

20.2Joiken i dag

I dei siste åra har fleire artistar byrja å smelte saman samisk musikk med andre musikkformer. Dette har ført til ei spennande utvikling av musikken, der joiken får nytt liv i samtida. Joiken er ikkje berre ei musikkform, men òg ei rik kjelde til eventyr og segn. Gjennom joiken skildrar samane livet før i tida og byggjer på historiske hendingar.

**Figur 20.2** KI-genererte bilete, brukte som illustrasjon.

Repetisjon

Kort oppsummert

1 av 5

Musikk som kunstform

Musikk som kunstform
Eit uttrykk menneske har nytta gjennom tusenvis av år.

Neste: Joiken

Ferdig med punkt 20Til toppen

Mangfald – oversikt over opplegget

Lærarpakke

Mangfald

Samfunnsfag · iSamfunnetPunkt 1–20

I pakken

PresentasjonarPowerPoint og PDF, med lærarnotat og viktige omgrep – éin for kvar del

ArbeidshefteSpørsmål til kvar tekst, faktaboksar og varierte oppgåver

Test deg sjølvFleirvalstest til kvar del – òg til Microsoft Forms og Kahoot

TemavurderingFleirvalstest, skriftleg prøve og omgrepsprøve for heile temaet

Fasit til lærarenMed poengtolking og forslag til svar

Sjå opplegget på skolefag.com289 kr

Nynorsk og bokmålLisens for éin lærarNedlasting rett etter kjøp

Lærarinnhald

Ressursar for lærarar

Bruk tildelt passord for tilgang til temaspørsmål, omgrep, oppgåver, aktivitetar og ulikt vurderingsmateriale.