VURDERINGSPLAN
LÆRINGSPLAN
Verda består av mange land, kvar med sin unike demografi. Globaliseringa har knytt desse landa tettare saman, noko som har ført til auka handel og kulturell utveksling. Fordelane inkluderer økonomisk vekst og teknologisk framgang, medan ulempene kan vere tap av lokal kultur og ulikskapar i velstand. Historisk sett førte Europas oppdagingar til imperialismen, der nasjonar utvida sitt territorium og ofte utnytta andre. Dette førte til slavehandelen, som hadde djuptgåande negative verknader for dei involverte. I moderne tid kjemper urfolk og kvinner verda over for anerkjenning og rettar, eit tegn på både framgang og dei vedvarande utfordringane som globaliseringa medfører.
Verda
Læringsmål
1. Folkesetnad og land
2. Suverene statar
3. Språk i verda
4. Felles behov og avhengigheit
5. Sjølvstende og FN-medlemskap
6. Område og territorium
DISKUTER
I dag bur det meir enn 8,2 milliardar menneske på jorda. Folketalet passerte 8 milliardar i 2022 og held fram med å vekse, sjølv om veksten går saktare enn før. FN reknar med at verdsbefolkninga vil vere rundt 8,5 milliardar i 2030.
På norsk deler vi vanlegvis jorda inn i sju verdsdelar: Asia, Afrika, Europa, Nord-Amerika, Sør-Amerika, Oseania og Antarktis. Antarktis har ingen fast busett befolkning, men forskarar og anna personell oppheld seg der mellombels. I andre delar av verda kan ein møte andre måtar å telje verdsdelane på.
Det er vanleg å seie at det finst 195 sjølvstendige statar i verda. FN har 193 medlemsstatar. I tillegg har Den heilage stolen og Palestina status som observatørstatar utan fullt medlemskap i FN. Samtidig finst det område der spørsmålet om sjølvstende og anerkjenning er omstridd. Derfor kan talet på «land» variere alt etter kva ein legg i omgrepet.
Ein suveren stat er ei sjølvstendig politisk eining med eit område, ei befolkning og styresmakter som styrer staten. Suverenitet betyr mellom anna at andre statar i utgangspunktet ikkje bestemmer over dei indre forholda i staten.
Verda er også svært mangfaldig når det gjeld språk. UNESCO har dokumentert over 8 300 språk, og rundt 7 000 av dei er framleis i bruk. Nokre språk blir brukte av svært mange menneske, medan andre berre har eit lite tal brukarar. Mange av språka i verda står også i fare for å forsvinne.
Kva som er «det største språket», kjem an på korleis vi tel. Dersom vi reknar både morsmålsbrukarar og dei som har lært språket seinare, er engelsk det mest brukte språket. Mandarin-kinesisk har derimot flest morsmålsbrukarar. Hindi, spansk og arabisk er òg blant språka med flest brukarar. Mange menneske snakkar dessutan fleire språk, så vi kan ikkje berre leggje saman tala og rekne med at kvar person berre høyrer til eitt språk.
Sjølv om menneska på jorda har ulike språk, kulturar, religionar og levemåtar, har vi også mykje til felles. Vi er alle avhengige av naturen, og alle menneske treng grunnleggjande ting som mat, vatn, tryggleik og ein stad å bu.
Ny teknologi, internasjonal handel, transport og kommunikasjon har gjort land og menneske tettare knytte saman. Ein mobiltelefon kan vere utvikla i eitt land, innehalde råvarer frå fleire andre land og vere sett saman i eit heilt anna land. Vi kan kommunisere med menneske på den andre sida av verda på få sekund. Samtidig kan hendingar som krig, økonomiske kriser, pandemiar og klimaendringar få konsekvensar langt utanfor landegrensene.
Det er viktig å skilje mellom det å vere ein stat og det å vere medlem av FN. FN avgjer ikkje åleine om eit område er ein sjølvstendig stat. Anerkjenning av statar blir gitt eller halden tilbake av andre statar. For å bli medlem av FN må ein stat først få ei tilråding frå Tryggingsrådet og deretter bli godkjend av Generalforsamlinga.
Taiwan viser kor komplisert dette kan vere. Taiwan har eigne styresmakter, militære styrkar og valuta og fungerer i praksis sjølvstyrt. Folkerepublikken Kina meiner at Taiwan er ein del av Kina, medan styresmaktene i Taiwan avviser at Beijing har suverenitet over øya. Taiwan er ikkje medlem av FN. I 1971 overtok Folkerepublikken Kina plassen som representant for Kina i FN. I 2026 har Taiwan formelle diplomatiske samband med 12 statar, men har samtidig omfattande uformelle samband med mange andre land.
Kosovo er eit anna døme. Kosovo erklærte seg sjølvstendig frå Serbia 17. februar 2008. Mange statar har anerkjent Kosovo som ein sjølvstendig stat, medan andre ikkje har gjort det. Serbia anerkjenner ikkje Kosovo, og det gjer heller ikkje Russland, Kina og fem av medlemslanda i EU. Kosovo er derfor heller ikkje medlem av FN.
Det finst også område som ofte blir kalla land i daglegtalen, men som ikkje er sjølvstendige statar. England, Skottland, Wales og Nord-Irland er til dømes delar av den suverene staten Storbritannia. Grønland har omfattande sjølvstyre, men er ein del av Kongeriket Danmark.
Verda er altså både mangfaldig og tett samanvevd. Vi lever i ulike statar, snakkar ulike språk og har ulike kulturar, men vi deler den same planeten og er på mange område avhengige av kvarandre. Derfor er kunnskap om andre samfunn, internasjonalt samarbeid og forståing for ulike perspektiv viktig i ei verd der hendingar eitt sted raskt kan få konsekvensar andre stader.
5 SPØRSMÅL
Demografi
Læringsmål
1. Folketalsutvikling
2. Demografi
3. Folkevekst og berekraft
4. Utdanning og likestilling
DISKUTER
Innbyggjarane i eit samfunn er menneska som bur der. For å forstå korleis folketalet utviklar seg, må vi mellom anna sjå på fødslar og dødsfall. Dersom vi trekkjer talet på dødsfall frå talet på fødslar i løpet av ein bestemt periode, får vi den naturlege tilveksten. Dersom fleire blir fødde enn det døyr, har landet ein naturleg folkevekst. Dersom fleire døyr enn det blir fødde, har landet ein naturleg nedgang i folketalet.
Fødslar og dødsfall forklarer likevel ikkje heile utviklinga. Vi må også sjå på migrasjon, som betyr at menneske flyttar frå ein stad til ein annan. Innvandring er når menneske flyttar inn i eit land, medan utvandring er når menneske flyttar ut. Folketalet i eit land blir derfor påverka av både den naturlege tilveksten og forskjellen mellom innvandring og utvandring.
Menneske kan også flytte innanfor sitt eige land, til dømes frå bygda til ein by. Slik intern migrasjon endrar ikkje det samla folketalet i landet, men han kan endre kvar menneska bur.
Dei siste 200 åra har folketalet på jorda auka kraftig. Verdsbefolkninga passerte 8 milliardar menneske i november 2022, og FN rekna folketalet til om lag 8,2 milliardar i 2024. Betre ernæring, reint vatn, hygiene, vaksinar og medisinsk behandling har bidrege til at færre barn døyr og at menneske i gjennomsnitt lever lenger.
Demografi er læra om befolkningar og korleis dei endrar seg. Demografar studerer mellom anna fødslar, dødsfall, levealder, aldersfordeling og migrasjon.
Ein modell som ofte blir brukt for å forklare befolkningsutvikling, er den demografiske overgangsmodellen. Den viser korleis fødsels- og dødsratar ofte endrar seg når eit samfunn utviklar seg økonomisk og sosialt.
I den første fasen er både fødselsraten og dødsraten høge, og folketalet veks sakte. I den andre fasen fell dødsraten, mellom anna på grunn av betre levekår og helsetenester, medan fødselsraten framleis er høg. Då kan folketalet vekse raskt. I den tredje fasen fell også fødselsraten, og folkeveksten blir mindre. I den fjerde fasen er både fødsels- og dødsraten låge, og folketalet er meir stabilt.
Nokre versjonar av modellen har også ein femte fase. Her er fødselsraten så låg at det over tid kan bli fleire dødsfall enn fødslar. Dette skjer i fleire land i dag. FN opplyser at meir enn halvparten av landa og områda i verda no har ein fruktbarheit på under 2,1 barn per kvinne, som omtrent er nivået som trengst for å halde folketalet stabilt på lang sikt dersom vi ser bort frå migrasjon.
Den demografiske overgangsmodellen er likevel berre ein modell. Land utviklar seg ikkje nødvendigvis på nøyaktig same måte eller går gjennom fasane i same tempo. Krig, økonomi, politikk, migrasjon og andre forhold kan påverke utviklinga.
I land med svært låge fødselstal kan innvandring bidra til å bremse eller i nokre tilfelle motverke ein nedgang i folketalet. Det betyr likevel ikkje at alle slike land er «avhengige av innvandring» for å eksistere. Nokre land opplever folketalsnedgang sjølv om dei har innvandring.
Aldersfordelinga i befolkninga er også viktig. Dersom ein stor del av befolkninga er i arbeid, kan fleire bidra med arbeidskraft og skattar som er med på å finansiere mellom anna skular, sjukehus, pensjonar og andre offentlege tenester. Dersom delen eldre aukar kraftig samtidig som delen yrkesaktive blir mindre, kan det bli meir krevjande å finansiere helse- og omsorgstenester.
Dette betyr ikkje at eldre berre er ei økonomisk belastning. Mange eldre arbeider, hjelper familien, deltek frivillig og bidreg på andre måtar i samfunnet. Utfordringa handlar først og fremst om forholdet mellom talet på menneske som arbeider og behovet for tenester og omsorg.
Folketalet i verda vil truleg halde fram med å vekse i fleire tiår, men langt mindre enn ein tidlegare rekna med. FN si framskriving frå 2024 viser at verdsbefolkninga truleg vil nå ein topp på rundt 10,3 milliardar menneske i midten av 2080-åra. Deretter er folketalet venta å gå svakt ned til rundt 10,2 milliardar i 2100. Dette er ei stor endring frå eldre framskrivingar, som rekna med nærmare 11 milliardar menneske i 2100. Befolkningsframskrivingar er likevel usikre. Dei er baserte på forventningar om mellom anna framtidige fødselstal, levealder og migrasjon.
Fødselsraten blir påverka av mange forhold. Tilgang til utdanning, helsetenester og prevensjon, lågare barnedødelegheit, deltaking i arbeidslivet og alderen når menneske får barn, kan ha betydning. Når jenter og kvinner får betre tilgang til utdanning og større moglegheit til å bestemme over sitt eige liv, blir det ofte vanleg å få barn seinare og å få færre barn.
FN sitt berekraftsmål 4 handlar om å sikre inkluderande og rettferdig utdanning av god kvalitet og moglegheiter for livslang læring for alle. Lik tilgang til utdanning for jenter og gutar er viktig både for den enkelte og for utviklinga av samfunnet.
Berekraftig utvikling handlar likevel ikkje berre om kor mange menneske som bur på jorda. Kor mykje kvar person forbruker, korleis energi og mat blir produserte, korleis ressursane blir fordelte, og kva teknologi vi bruker, har også stor betydning. To samfunn med like stort folketal kan derfor påverke miljøet svært forskjellig.
Når vi studerer befolkningsutvikling, kan vi spørje:
Kvifor er det viktig for eit samfunn at mange menneske kan delta i arbeidslivet?
Kva utfordringar kan svært låge fødselstal skape over tid?
Kva utfordringar kan oppstå når delen eldre i befolkninga aukar?
Korleis kan migrasjon påverke folketalet og aldersfordelinga i eit land?
Kvifor kan utdanning og tilgang til helsetenester påverke kor mange barn menneske får?
Korleis heng folketal, forbruk og berekraft saman?
Slike spørsmål kan hjelpe oss med å forstå korleis befolkningar endrar seg, og kva utfordringar og moglegheiter ulike samfunn kan møte i framtida.
5 SPØRSMÅL
Globalisering
Læringsmål
1. Økonomisk globalisering
2. Kulturell globalisering
3. Politisk globalisering
4. Sjøfart og handel
5. Noreg og sjøfart
DISKUTER
Har du tenkt over korleis ei hending på den andre sida av verda kan påverke kvardagen din? Dersom ei viktig skipsrute blir stengd, kan varer bli forseinka, transporten bli dyrare og bedrifter få problem med å skaffe råvarer og produkt. Sykkelen, mobilen eller kleda du ventar på, kan vere produserte langt borte og ha reist gjennom fleire land før dei kjem til Noreg.
Dette er ein del av globaliseringa. Globalisering betyr at land, menneske og økonomiar blir tettare knytte saman gjennom handel, kommunikasjon, teknologi, kultur og politikk. Det gjer at hendingar langt unna kan få konsekvensar også for oss i Noreg.
Globalisering skjer på mange område. Kulturell globalisering handlar om korleis musikk, film, mat, klede, språk og andre delar av kulturen spreier seg mellom land. Vi kan høyre på den same musikken, sjå dei same filmane og kjøpe varer frå dei same selskapa i mange ulike delar av verda. Samtidig spreier også norske artistar, filmar og andre kulturuttrykk seg til publikum i andre land.
Politisk globalisering handlar om at statar samarbeider om problem som går på tvers av landegrensene. FN arbeider mellom anna med fred, tryggleik, menneskerettar og internasjonalt samarbeid. NATO er ein forsvarsallianse med 32 medlemsland, medan Verdas handelsorganisasjon, WTO, har 166 medlemmer og arbeider med reglar for internasjonal handel. Organisasjonane har altså svært ulike oppgåver og omfattar ikkje dei same landa.
Økonomisk globalisering handlar om at land handlar, investerer og produserer varer på tvers av landegrensene. Ein bil kan til dømes innehalde delar som er produserte i mange forskjellige land. Dersom det oppstår krig, økonomisk krise eller problem i viktige transportvegar, kan konsekvensane spreie seg raskt til andre delar av verda.
Børskrakket i New York i 1929 er eit historisk døme på korleis økonomiske problem kan spreie seg mellom land. Krakket var ikkje den einaste årsaka til den store depresjonen, men det vart ein del av ei omfattande internasjonal økonomisk krise.
Globalisering er ikkje noko nytt. Menneske har drive handel og utveksla kunnskap over lange avstandar i tusenvis av år. Silkevegen er namnet vi i dag bruker på eit stort nettverk av gamle handelsruter mellom Aust-Asia, Sentral-Asia og områda rundt Middelhavet. Han var altså ikkje éin enkelt veg.
Langs desse rutene vart det frakta mellom anna silke, krydder, edelsteinar, metall og andre varer. Men det var ikkje berre varer som spreidde seg. Religionar, idear og teknologi vart òg formidla mellom ulike delar av verda. Samtidig kunne kontakt mellom menneske bidra til at sjukdommar spreidde seg over store område.
Sjøfarten har også vore viktig for handel gjennom store delar av historia. Det er ofte lettare å frakte store mengder varer på vatn enn over land. Fønikarane utvikla seg til eit av dei viktigaste sjøfarts- og handelsfolka i Middelhavet, særleg frå omkring 1000 f.Kr. Dei etablerte handelsstader og koloniar rundt store delar av Middelhavet.
Seinare vart også greske bystatar viktige sjøfarts- og handelssenter. Athen utvikla seg til ein stor sjøfartsby, og handel over Middelhavet knytte ulike samfunn tettare saman.
På 1400-talet byrja europeiske sjømakter å leite etter nye sjøvegar til Asia. I 1492 segla Kristoffer Columbus vestover over Atlanterhavet og nådde øyar i Karibia. Reisen hans førte til varig kontakt mellom Europa og Amerika og vart starten på omfattande europeisk kolonisering av områda. Amerika var sjølvsagt allereie busett av mange ulike urfolk, og nordbuar hadde nådd Nord-Amerika fleire hundre år tidlegare.
I 1498 nådde portugisaren Vasco da Gama India sjøvegen rundt Kapp det gode håp. Dette gav Portugal ei direkte sjørute mellom Europa og India og fekk stor betydning for den europeiske handelen med Asia.
Desse reisene beviste ikkje at jorda var rund. Lærde menneske hadde visst at jorda var kuleforma sidan antikken, og dette var kjent i Europa på Columbus si tid. Columbus tok derimot feil av kor stor jorda var og kor langt det var vestover til Asia.
Frå 1600-talet voks den europeiske handelen over havet kraftig. Storbritannia, Nederland, Frankrike, Spania og Portugal bygde opp handelsnettverk og koloniimperium. Denne handelen omfatta både varer og menneske og var også tett knytt til kolonisering og den transatlantiske slavehandelen.
I England vart det frå 1651 innført såkalla Navigation Acts. Desse lovene skulle styrkje engelsk skipsfart og handel ved å avgrense kva utanlandske skip kunne frakte til England og dei engelske koloniane. Det var altså på 1600-talet, ikkje 1500-talet, at desse lovene vart innførte.
På 1800-talet førte dampskip og nye teknologiske løysingar til store endringar. Dampskipa var mindre avhengige av vind og kunne halde meir føreseielege rutetider. Samtidig vart det bygd nye kanalar og hamner.
Suezkanalen opna 17. november 1869 og knytte Middelhavet saman med Raudehavet. Dermed slapp mange skip mellom Europa og Asia å segle den lange ruta rundt Afrika. Kanalen er framleis ei av dei viktigaste skipsrutene i verda.
Også i dag er skipsfarten avgjerande for verdshandelen. Omkring 80 prosent av den internasjonale varehandelen målt i volum blir frakta sjøvegen. Derfor kan problem i viktige hamner eller skipsruter raskt føre til forseinkingar og høgare kostnader i mange land.
Kva som er dei «største skipsfartsnasjonane», kjem an på kva vi måler. Dersom vi ser på kor stor lastekapasitet reiarlaga eig, var Hellas, Kina og Japan dei tre største ved starten av 2026. Noreg er framleis ein viktig maritim nasjon, men ligg ikkje rett bak desse tre etter dette målet.
Noreg har lange tradisjonar innan sjøfart. Den lange kysten, fiskeria og behovet for sjøtransport har gjort havet viktig for busetjing, handel og næringsliv. Frå vikingtida og fram til moderne skipsfart, offshoreverksemd og maritime teknologibedrifter har havet vore ein sentral del av norsk historie.
Globalisering og skipsfart heng derfor tett saman. Varer, menneske, pengar, informasjon og idear flyttar seg mellom land raskare og i større omfang enn tidlegare. Det gir mange moglegheiter, men gjer også land meir avhengige av kvarandre. Ei hending éin stad i verda kan derfor få konsekvensar tusenvis av kilometer unna.
5 SPØRSMÅL
Ja eller nei til globalisering
Læringsmål
1. Global politikk
2. Økonomi og politikk
3. Handel og supermakter
4. Russlands invasjon av Ukraina (2022)
5. Global politikk og sårbarheit
6. Handel og globalisering
7. Rettferd og globalisering
8. Kulturell påverknad
9. Turisme og globalisering
10. Oppsummering
DISKUTER
Global politikk handlar om korleis statar samarbeider, konkurrerer og prøver å løyse problem som går på tvers av landegrensene. Internasjonale organisasjonar som FN, EU, NATO og WTO spelar viktige, men svært ulike roller.
FN har 193 medlemsland og arbeider mellom anna med fred og tryggleik, menneskerettar, humanitær hjelp, berekraftig utvikling og internasjonal rett. NATO er ein forsvarsallianse med 32 medlemsland i Europa og Nord-Amerika, medan WTO lagar rammer for internasjonal handel og fungerer som ein møteplass for forhandlingar og handelskonfliktar.
Politikk og økonomi heng tett saman. EU har ein indre marknad og samarbeider om økonomiske spørsmål, men medlemslanda bestemmer framleis mykje av sin eigen økonomiske politikk, mellom anna skattar og nasjonale budsjett. Dei 21 EU-landa som bruker euro, har derimot ein felles pengepolitikk som blir styrt av Den europeiske sentralbanken. Bulgaria vart det 21. landet i euroområdet 1. januar 2026.
Det er derfor ikkje riktig å seie at EU-landa samarbeider om å fastsetje prisane på nødvendige varer. Prisane blir i stor grad bestemte i marknaden, medan styresmaktene kan påverke økonomien gjennom mellom anna skattar, avgifter, lover og økonomisk politikk.
Internasjonal handel knyter land tettare saman. Kina, USA, Russland og andre store statar er økonomisk og politisk avhengige av forholdet til andre land på ulike måtar. Handel kan gi land sterke grunnar til å samarbeide, fordi konflikt kan bli økonomisk kostbar. Samtidig er økonomisk avhengnad ingen garanti mot krig eller politiske konfliktar.
Dette vart tydeleg då Russland starta den fullskala invasjonen av Ukraina 24. februar 2022. FN har slått fast at den russiske militære offensiven strir mot prinsippa i FN-pakta. Krigen har ført til omfattande tap av menneskeliv, store øydeleggingar og at millionar av menneske har måtta flykte frå heimane sine.
Mange land har innført økonomiske sanksjonar mot Russland. Krigen har samtidig påverka internasjonal handel med mellom anna energi, korn og andre råvarer. Ukraina er ein viktig produsent og eksportør av korn, og krigen har gjort transport og eksport frå området rundt Svartehavet meir usikker og kostbar. Også i 2026 ligg ukrainsk korneksport under nivået frå før krigen.
Slike hendingar viser kor tett verdsøkonomien heng saman. Dersom produksjon eller transport blir stoppa i eitt område, kan det påverke prisar og tilgang på varer i andre land. Land som er avhengige av import av mat eller energi, kan vere særleg sårbare.
Globalisering handlar likevel om meir enn politikk og kriser. Økonomisk globalisering betyr at varer, tenester, pengar og investeringar flyttar seg mellom land. Mange produkt blir laga gjennom globale produksjonskjeder. Ein mobiltelefon kan til dømes innehalde råvarer og delar frå mange forskjellige land før han blir sett saman og seld.
Verdshandelen har auka kraftig over lang tid, men han aukar ikkje kvart einaste år. I 2023 gjekk volumet av verdshandelen med varer faktisk ned med 1,2 prosent. Krig, økonomiske kriser, pandemiar og andre hendingar kan føre til at handelen både veks og minkar frå år til år.
Internasjonal handel kan bidra til økonomisk vekst, arbeidsplassar og betre tilgang til varer og teknologi. Men fordelane blir ikkje nødvendigvis fordelte likt. Nokre land og grupper har tent mykje på globalisering, medan andre har hatt mindre framgang.
Det er derfor for enkelt å seie at globalisering alltid gjer forskjellane mellom rike og fattige større. Dei økonomiske forskjellane mellom land har på enkelte område blitt mindre, mellom anna fordi store land som Kina har hatt sterk økonomisk vekst. Samtidig kan forskjellane mellom menneske innanfor det same landet både auke og minke. Utviklinga varierer mellom land og tidsperiodar.
Produksjon kan også bli flytta frå land med høge løner til land der produksjonskostnadene er lågare. Det kan føre til at enkelte arbeidsplassar forsvinn eller endrar seg i rike land. Samtidig kan produksjonen skape arbeidsplassar og inntekter i land som får nye fabrikkar. Arbeidsvilkår, løn og miljøstandardar kan likevel variere mykje, og dette har ført til diskusjonar om kva som er rettferdig handel.
Globalisering påverkar også miljøet. Transport av varer med skip, lastebilar og fly fører til utslepp, og produksjon av varer krev energi og råvarer. Men det er ikkje slik at kvar auke i handel automatisk fører til like stor auke i forureining. Kor store miljøkonsekvensane blir, kjem mellom anna an på transportmåte, energikjelder, teknologi og korleis varene blir produserte.
Kulturell globalisering handlar om korleis kultur spreier seg mellom land. Gjennom film, musikk, mat, reiser og sosiale medium møter vi kulturelle uttrykk frå store delar av verda. Samtidig kan norske kulturuttrykk nå eit internasjonalt publikum.
Denne utviklinga kan føre til at kulturar påverkar kvarandre og får fleire fellestrekk. Nokre opplever dette som positivt fordi dei får tilgang til nye idear, mattradisjonar og kulturuttrykk. Andre er opptekne av at lokale språk, tradisjonar og kulturar kan bli mindre synlege. Kulturell globalisering kan derfor skape både begeistring og debatt.
Turisme er også ein del av globaliseringa. Når menneske reiser, møter dei andre språk, levemåtar og tradisjonar. Turisme kan skape arbeidsplassar og inntekter, men kan også føre til press på natur, lokalsamfunn og infrastruktur dersom svært mange besøkjer dei same stadene.
Globalisering har altså både fordelar og utfordringar. Ho kan skape handel, kunnskapsdeling, samarbeid og økonomisk utvikling, men kan også gjere samfunn meir sårbare for kriser langt unna. Kva konsekvensar globaliseringa får, kjem i stor grad an på politiske val, internasjonale reglar og korleis gevinstar og kostnader blir fordelte.
Derfor er global politikk viktig. Klimaendringar, krig, handel, migrasjon og økonomiske kriser stoppar ikkje ved landegrensene. Mange slike utfordringar krev at land både samarbeider og tek ansvar for dei vala dei sjølve gjer.
5 SPØRSMÅL
Europa oppdagar verda
Læringsmål
1. Oppdagingsreiser og renessansen
2. Endringar i samfunnet under renessansen
3. Krigar og maktforhold i Europa
4. Leiande nasjonar under oppdagingsreisene
5. Viktige oppdagingsreiser
6. Konsekvensar av oppdagingsreisene
7. Kunnskap og demokrati
9. Europa som leiande verdsdel
9. Kritisk syn på oppdagingsreisene
DISKUTER
Mot slutten av 1400-talet byrja europeiske sjøfararar å leggje ut på lange reiser for å finne nye handelsvegar til Asia og andre delar av verda. Dette skjedde i ei tid då Europa var i stor endring.
Perioden blir ofte knytt til renessansen. Ordet renessanse tyder «atterføding» og viser til ei fornya interesse for kulturen, kunsten, litteraturen og filosofien frå antikken. Renessansen voks fram i Italia på 1400-talet og spreidde seg etter kvart til andre delar av Europa. Leonardo da Vinci og Michelangelo er blant dei mest kjende kunstnarane frå denne perioden.
Samfunnet endra seg på fleire område. Kyrkja hadde stor makt i mellomalderen og spelte ei viktig rolle innan utdanning og kunnskapsformidling. Men det er ikkje riktig at nesten berre prestar kunne lese. Også delar av adelen, handelsstanden, embetsstanden og andre grupper kunne vere lese- og skrivekunnige. Likevel var bøker dyre og sjeldne fordi dei måtte skrivast av for hand.
Ei viktig endring kom med boktrykkjarkunsten. Den tyske gullsmeden Johann Gutenberg utvikla omkring 1440–1450 ein metode for trykking med lause bokstavtypar. Det gjorde det mogleg å produsere bøker i langt større mengder enn tidlegare. Trykkeria spreidde seg raskt i Europa i andre halvdel av 1400-talet.
Trykte bøker gjorde det etter kvart lettare og billegare å spreie kunnskap og idear. Utviklinga fekk stor betydning for mellom anna utdanning, vitskap og den seinare reformasjonen. Det tok likevel lang tid før store delar av befolkninga kunne lese, så endringa skjedde gradvis.
På 1400-talet var Europa delt i mange kongerike, fyrstedøme og andre politiske område. Fleire kongar prøvde å byggje sterkare statar, men det er ikkje riktig å seie at dei hadde all makt. Adelen, kyrkja, byane og ulike forsamlingar kunne også ha stor politisk og økonomisk innverknad.
Portugal vart ei leiande sjøfartsnasjon på 1400-talet. Portugisiske sjøfararar utforska gradvis vestkysten av Afrika fordi dei ønskte å finne sjøvegen til dei rike handelsområda i Asia.
I 1488 vart den portugisiske sjøfararen Bartolomeu Dias den første kjende europearen som segla rundt sørspissen av Afrika. Han segla vidare austover langs sørkysten før mannskapet fekk han til å snu. Rundinga viste at det var mogleg å kome frå Atlanterhavet til Indiahavet sjøvegen. Ti år seinare nådde Vasco da Gama India ved å følgje denne ruta.
Spania følgde ein annan strategi. Den genovesiske sjøfararen Kristoffer Columbus meinte at ein kunne nå Asia ved å segle vestover over Atlanterhavet. Han visste at jorda var rund, slik mange lærde europearar hadde visst sidan antikken. Problemet var at han rekna jorda som mykje mindre enn ho faktisk er.
I 1492 fekk Columbus støtte frå dronning Isabella av Castilla og kong Ferdinand av Aragón. Han drog vestover med tre skip: Niña, Pinta og Santa María. Den 12. oktober 1492 nådde ekspedisjonen ei øy i Bahamas som urfolket kalla Guanahaní. Columbus kalla henne San Salvador. Han trudde framleis at han hadde nådd øyar utanfor Asia.
Columbus møtte menneske som høyrde til tainofolket. Tainoane og andre urfolk hadde levd i Karibia lenge før europearane kom dit. Amerika var heller ikkje ukjent for alle europearar før Columbus. Nordbuar hadde nådd Nord-Amerika rundt år 1000. Det spesielle med reisene til Columbus var at dei førte til varig kontakt mellom Europa og Amerika og starten på omfattande europeisk kolonisering.
Columbus tok områda han kom til, i besittelse på vegner av Castilla. Han gjennomførte seinare ytterlegare tre reiser til Amerika. Desse reisene vart starten på ei omfattande spansk erobring og kolonisering av delar av Amerika.
Møtet mellom Europa og Amerika fekk enorme konsekvensar. Europearane tok kontroll over store landområde og utnytta naturressursar og arbeidskraft. Mange urfolk vart utsette for krig, tvangsarbeid, slaveri og vald.
Endå meir øydeleggjande var sjukdommane europearane førte med seg. Sjukdommar som koppar, meslingar og influensa spreidde seg blant folkegrupper som ikkje hadde den same motstandskrafta mot dei. I mange område fall folketalet dramatisk. For tainofolket i Karibia førte sjukdommar og tvangsarbeid til at mellom 80 og 90 prosent av urfolket døydde etter den europeiske erobringa.
Det er derfor vanskeleg å gi eitt bestemt tal for kor stor del av urfolksbefolkninga i heile Amerika som døydde. Forskarar har kome fram til ulike estimat. Det vi veit, er at kombinasjonen av epidemiar, krig, tvangsarbeid, svolt og samfunnskollaps førte til ein av dei største befolkningsnedgangane i historia.
Ønsket om rikdom var ein viktig grunn til dei europeiske reisene. Gull, sølv, krydder og tilgang til nye handelsvegar var svært ettertrakta. Religion og konkurranse mellom europeiske statar spelte også ei viktig rolle.
Etter kvart etablerte Spania og Portugal store koloniområde. Også England, Frankrike og Nederland vart kolonimakter. Europeiske statar tok kontroll over område i Amerika, Afrika og Asia og bygde opp omfattande handelsnettverk.
Koloniseringa vart også tett knytt til den transatlantiske slavehandelen. Millionar av menneske vart tekne med makt frå Afrika og frakta over Atlanterhavet for å arbeide, mellom anna på plantasjar og i gruver. Slavehandelen og koloniseringa fekk langvarige konsekvensar for både Afrika, Amerika og Europa.
Perioden frå 1400-talet og framover blir ofte kalla «oppdagingstida». Omgrepet kan likevel vere misvisande dersom det får oss til å tru at områda europearane kom til, var ukjende eller folketomme. Dei fleste stadene hadde vore busette i svært lang tid. Det er derfor også vanleg å snakke om europeisk ekspansjon, utforsking og kolonisering.
Dei store sjøreisene gjorde ulike delar av verda tettare knytte saman. Varer, plantar, dyr, menneske, teknologi, religionar og idear byrja å flytte seg mellom verdsdelane i eit langt større omfang enn tidlegare. Samtidig førte kontakten til krig, erobring, slaveri, sjukdom og tap av land og sjølvstende for mange folkegrupper.
Renessansen og dei europeiske sjøreisene var derfor ei tid med både kunnskapsutvikling og omfattande maktbruk. For å forstå perioden må vi sjå historia frå fleire perspektiv – både frå dei europeiske sjøfararane og frå menneska og samfunna dei møtte.
Kva trur du skjer med måten vi forstår historia på når vi ser den same hendinga frå perspektivet til både dei som reiste ut, og dei som allereie budde i områda dei kom til?
5 SPØRSMÅL
Slavehandelen
Læringsmål
1. Starten på transatlantisk slavehandelen
2. Historie om slaveriet
3. Endring på 1500-talet
4. Lidelsar på reisa
5. Livet i Amerika
6. Trekanthandelen
7. Økonomisk påverknad
8. Noreg si rolle
DISKUTER
Den transatlantiske slavehandelen var ein omfattande handel med menneske mellom Afrika og Amerika. Europeisk handel med slavar langs kysten av Afrika tok til på 1400-talet, medan transporten av slavegjorde afrikanarar over Atlanterhavet voks fram frå byrjinga av 1500-talet. Handelen heldt fram heilt inn på 1800-talet.
Slaveri var ikkje noko nytt på denne tida. Ulike former for slaveri hadde eksistert i mange samfunn gjennom historia. I antikken vart til dømes krigsfangar ofte gjorde til slavar, og i Norden hadde vikingane trellar.
I delar av Europa fanst det også liveigne bønder. Dei var bundne til jorda dei arbeidde på og hadde avgrensa fridom. Liveigenskap var likevel ikkje det same som slaveri. Ein slave kunne bli behandla som eigedom og kjøpast og seljast, medan liveigne vanlegvis var bundne til ein bestemt eigedom og kunne ha enkelte rettar. Systema varierte mykje mellom ulike land og tidsperiodar.
Den transatlantiske slavehandelen utvikla seg til eit enormt og brutalt økonomisk system. Menneske vart fanga eller gjort til fangar i krigar og konfliktar i Afrika og førte til handelsstasjonar langs kysten. Mange vart selde til europeiske slavehandlarar av afrikanske handelsmenn, herskarar eller andre grupper. Europeisk etterspurnad etter slavegjord arbeidskraft var samtidig ein viktig drivkraft bak den omfattande handelen. Europearar deltok også sjølve i vald, bortføringar og militære konfliktar i Afrika.
Det er derfor for enkelt å framstille slavehandelen som anten noko europearane eller afrikanarane åleine stod bak. Mange aktørar deltok, men det var europeiske kolonimakter og handelsverksemder som organiserte den enorme transporten over Atlanterhavet og bygde opp koloniøkonomiar som var avhengige av slavegjord arbeidskraft.
Ifølgje databasen SlaveVoyages vart om lag 12,5 millionar slavegjorde afrikanarar førte om bord på skip med kurs over Atlanterhavet mellom 1501 og 1866. Om lag 10,7 millionar overlevde sjølve overfarten og kom fram. Det betyr at rundt 1,8 millionar menneske døydde under transporten over havet.
Dei slavegjorde kom ikkje berre frå Vest-Afrika. Store område i Vest-Afrika og Sentral-Afrika vart ramma, og menneske vart også frakta frå delar av Søraust-Afrika. Vest-Sentral-Afrika var faktisk den største utskipingsregionen gjennom heile perioden.
Reisa frå Afrika til Amerika blir ofte kalla mellompassasjen. Forholda om bord på slaveskipa var brutale. Menneske vart haldne innestengde på svært liten plass, og sjukdommar spreidde seg raskt. Dei fekk lite mat og vatn, og vald og mishandling var vanleg. Døde menneske vart kasta over bord.
Mange gjorde motstand. Nokre prøvde å rømme eller nekta å ete, medan andre gjorde organiserte opprør. SlaveVoyages har registrert opprør på om lag eitt av ti slaveskip. Dei fleste vart slått ned, men nokre opprør lukkast.
For dei som overlevde reisa, venta eit liv i tvangsarbeid. Slavegjorde afrikanarar vart selde i Karibia, Sør-Amerika og Nord-Amerika. Dei arbeidde mellom anna på plantasjar som produserte sukker, kaffi, tobakk og bomull, men også i gruver, i byar og som tenestefolk.
Dei fleste vart ikkje frakta til det området som i dag er USA. Brasil og Karibia tok imot ein mykje større del av dei slavegjorde afrikanarane. Av dei om lag 10,7 millionane som overlevde overfarten, kom størstedelen til Brasil og dei karibiske koloniane.
Slavegjorde menneske hadde svært få rettar og vart i lovverket i mange koloniar behandla som eigedom. Familiar kunne bli splitta når menneske vart selde vidare. Arbeidet var ofte svært hardt, og særleg på sukkerplantasjane var dødelegheita høg. Vald og truslar om vald vart brukte for å halde systemet i gang.
Handelen over Atlanterhavet blir ofte forklart gjennom omgrepet trekanthandel. I ein forenkla modell gjekk skip med europeiske varer som tekstilar, metallvarer, våpen og alkohol til Afrika. Varene vart bytte mot slavegjorde menneske, som vart frakta over Atlanterhavet. Frå Amerika vart varer som sukker, kaffi, tobakk og bomull sende til Europa.
I røynda var handelen meir komplisert enn ein enkel trekant. Ikkje alle skip segla heile ruta mellom Europa, Afrika og Amerika, og det fanst mange forskjellige handelsruter. Omgrepet trekanthandel er likevel nyttig for å vise korleis økonomiane i dei tre verdsdelane vart knytte saman.
Den store europeiske etterspurnaden etter kolonivarer var ei viktig drivkraft. Sukker vart til dømes stadig meir populært i Europa. Når etterspurnaden auka, ønskte plantasjeeigarane å produsere meir. Det skapte igjen større etterspurnad etter slavegjord arbeidskraft.
Portugal og Storbritannia var dei to største europeiske aktørane i den transatlantiske slavehandelen. Portugal og seinare Brasil stod samla for den største delen gjennom heile perioden, medan britane dominerte store delar av handelen på 1600- og 1700-talet. Britiske skip frakta om lag 3,1 millionar afrikanarar over Atlanterhavet.
Slavehandel og plantasjedrift skapte store inntekter for handelsmenn, reiarlag, plantasjeeigarar og andre delar av den atlantiske økonomien. Europeiske hamnebyar og bedrifter tente også pengar på å byggje skip, finansiere reisene og foredle varer som sukker og tobakk.
Samanhengen mellom slaveriet og den industrielle revolusjonen er meir komplisert. Inntekter frå kolonihandel og slaveri, og tilgang til råvarer som bomull, var viktige for delar av den europeiske økonomien. Men det er for sterkt å seie at slavehandelen åleine gjorde den industrielle revolusjonen mogleg. Industrialiseringa hadde mange årsaker, og historikarar diskuterer kor stor rolle inntektene frå slaveriet spelte.
Danmark-Noreg var også involvert i den transatlantiske slavehandelen. Noreg var på denne tida ein del av det dansk-norske riket, som vart styrt frå København. Danmark-Noreg hadde handelsfort på Gullkysten i dagens Ghana og koloniane St. Thomas, St. Jan og St. Croix i Karibia.
Mellom 1660 og 1806 er det registrert 344 dansk-norske slavereiser som frakta minst 85 650 slavegjorde afrikanarar. Nyare overslag reknar med at det verkelege talet kan ha vore rundt 100 000. Nordmenn deltok som mellom anna sjøfolk, handelsmenn, investorar og tilsette ved handelsstasjonane.
På dei dansk-norske øyane i Karibia vart slavegjorde menneske særleg brukte på sukkerplantasjar. På midten av 1700-talet utgjorde slavegjorde menneske rundt 90 prosent av befolkninga på dei tre øyane. Sukker frå plantasjane vart sendt til Europa, og også norske byar hadde raffineri som behandla sukker produsert av slavegjord arbeidskraft.
Danmark-Noreg vedtok i 1792 at den transatlantiske slavehandelen skulle forbys, men forbodet tok først til å gjelde i 1803. I åra før forbodet vart det faktisk frakta svært mange nye slavegjorde afrikanarar til dei dansk-norske koloniane. Slaveriet i Dansk Vestindia vart ikkje avskaffa før i 1848, etter eit stort opprør på St. Croix.
Den transatlantiske slavehandelen var eit system som tok fridomen frå millionar av menneske og førte til enorme lidingar. Samtidig skapte systemet rikdom for menneske, selskap og statar på begge sider av Atlanterhavet.
Konsekvensane forsvann ikkje då slavehandelen tok slutt. Slaveriet og koloniseringa påverka økonomiar, samfunn og forholdet mellom folkegrupper i fleire hundre år. Historia har også hatt betydning for utviklinga av rasistiske førestillingar og forskjellar som framleis blir diskuterte i dag.
5 SPØRSMÅL
Kampen om verda
Læringsmål
1. Europeisk kolonisering og imperialisme (1500-talet til tidleg 1900-tal)
2. Motiv og konsekvensar
3. Imperialisme
4. Kolonisering av Asia
5. Suezkanalen
6. Kampen om Afrika
7. Kolonisering av India
8. Dansk-norske koloniar
9. Rivalisering mellom stormakter
10. Konsekvensar for dagens samfunn
DISKUTER
I 1492 segla Kristoffer Columbus over Atlanterhavet og nådde øyar i Karibia. Amerika var sjølvsagt ikkje «oppdaga» i eigentleg forstand, sidan millionar av menneske allereie budde der, og nordbuar hadde nådd Nord-Amerika fleire hundre år tidlegare. Reisene til Columbus vart likevel starten på varig kontakt mellom Europa og Amerika og på ei omfattande europeisk kolonisering.
Denne utviklinga blir av og til omtalt som ein tidleg fase av globaliseringa. Frå 1500-talet voks handelen mellom Europa, Afrika, Asia og Amerika kraftig. Varer, menneske, pengar, idear, plantar og sjukdommar vart spreidde mellom verdsdelane i eit langt større omfang enn tidlegare.
Europeiske statar oppretta etter kvart koloniar og handelsstasjonar i store delar av verda. Portugal og Spania var tidleg ute, medan Storbritannia, Frankrike, Nederland og seinare andre europeiske statar bygde opp store koloniimperium.
Koloniseringa fekk enorme konsekvensar for menneska som budde i områda frå før. Mange vart utsette for krig, tvangsarbeid, slaveri og tap av land og politisk sjølvstende. Millionar av afrikanarar vart tekne med makt og frakta over Atlanterhavet som slavegjorde menneske. Den transatlantiske slavehandelen vart ein viktig del av økonomien i mange europeiske koloniar.
Kolonimaktene hadde fleire motiv. Eitt av dei var økonomi. Koloniane kunne gi tilgang til råvarer og handelsvarer som sukker, kaffi, te, krydder, bomull, gummi og metall. Dei kunne også fungere som marknader for varer som vart produserte i Europa.
Makt og prestisje spelte også ei viktig rolle. På 1800-talet konkurrerte stormakter som Storbritannia, Frankrike og Tyskland om innverknad og kontroll over område i Afrika og Asia. Koloniar vart eit symbol på at ein stat var mektig. Kolonialismen vart derfor ein del av rivaliseringa mellom dei europeiske stormaktene.
Koloniseringa vart også rettferdiggjord gjennom rasistiske idear. Mange europearar hevda at deira eigen kultur og levemåte var meir «sivilisert» enn andre. Slike tankar vart brukte for å forsvare at europeiske statar tok kontroll over andre folk og område. Kristne misjonsorganisasjonar var også aktive i mange koloniar, men misjonering og kolonisering var ikkje alltid det same eller styrte av dei same aktørane.
Imperialisme handlar om at ein stat prøver å utvide makta si over andre område eller folk. Det kan skje gjennom militær makt, kolonisering, politisk kontroll eller økonomisk dominans. Kolonialisme er derfor éi form for imperialisme.
På slutten av 1800-talet voks konkurransen om Afrika kraftig. Denne perioden blir ofte kalla kappløpet om Afrika. Representantar frå 14 statar møttest på Berlin-konferansen frå 1884 til 1885. Ingen afrikanske statar eller folkegrupper var representerte.
Det er vanleg å seie at europearane «delte Afrika mellom seg» på Berlin-konferansen, men dette er ei forenkling. Konferansen teikna ikkje opp alle grensene i Afrika. Han fastsette derimot reglar som gjorde det lettare for europeiske statar å gjere krav på og kontrollere område. Dei fleste kolonigrensene vart fastsette gjennom avtalar, krigar og forhandlingar i åra etterpå.
Kolonigrensene tok ofte lite omsyn til eksisterande rike, språk, folkegrupper og politiske fellesskap. Nokre grupper vart delte mellom fleire koloniar, medan andre vart samla innanfor grenser dei sjølve ikkje hadde bestemt. Dette fekk konsekvensar for mange samfunn, men det er for enkelt å forklare alle seinare konfliktar i Afrika berre med kolonigrensene.
Også store delar av Asia kom under europeisk kontroll. Frankrike bygde opp Fransk Indokina, som mellom anna omfatta Vietnam, Kambodsja og Laos. Storbritannia kontrollerte område som India, Burma, Malaya og Singapore.
Britisk kontroll over India utvikla seg gradvis. Det britiske ostindiske kompaniet starta som eit handelsselskap, men fekk etter kvart politisk og militær makt over store område. Etter eit omfattande opprør i 1857 tok den britiske staten over styret frå kompaniet i 1858. India vart dermed styrt direkte under den britiske krona fram til sjølvstendet i 1947.
Suezkanalen fekk også stor betydning for imperialismen og verdshandelen. Kanalen gjennom Egypt opna i 1869 og knytte Middelhavet saman med Raudehavet. Skip mellom Europa og Asia slapp dermed å segle rundt heile Afrika.
Bygginga vart i hovudsak driven fram av eit fransk-leidd kanalselskap i samarbeid med den egyptiske herskaren. Storbritannia var faktisk skeptisk til prosjektet i starten. I 1875 fekk den britiske staten kontroll over ein stor del av aksjane då Egypt selde dei på grunn av økonomiske problem. Storbritannia okkuperte deretter Egypt militært i 1882 og fekk i praksis kontroll over den strategisk viktige kanalen.
Danmark-Noreg deltok også i kolonisering og oversjøisk handel. Det dansk-norske riket hadde handelsstasjonar på Gullkysten i dagens Ghana og koloniar i Karibia. St. Thomas, St. Jan og St. Croix vart del av det som seinare vart kalla Dansk Vestindia. Slavegjorde afrikanarar vart brukte som arbeidskraft, særleg på sukkerplantasjane.
Slaveriet i Dansk Vestindia vart avskaffa i 1848 etter eit stort opprør blant den slavegjorde befolkninga på St. Croix. Danmark selde dei tre øyane til USA i 1917. Dei er i dag ein del av Dei amerikanske Jomfruøyane.
Imperialismen skapte også spenningar mellom dei europeiske stormaktene. Storbritannia, Frankrike og Tyskland konkurrerte om område, ressursar og politisk innverknad. Denne rivaliseringa var éin av fleire langsiktige faktorar som bidrog til spenningane før første verdskrigen. Nasjonalisme, militarisme, våpenkappløp og eit stadig fastare system av alliansar var også viktige.
Første verdskrigen braut ut i 1914 etter at den austerriksk-ungarske tronarvingen Franz Ferdinand og kona hans Sophie vart drepne i Sarajevo. Krigen utvikla seg raskt til ein konflikt mellom to store maktblokker.
På den eine sida stod mellom anna Frankrike, Storbritannia og Russland. USA gjekk inn i krigen på denne sida i 1917. På den andre sida stod sentralmaktene, først og fremst Tyskland og Austerrike-Ungarn. Det osmanske riket gjekk inn på deira side hausten 1914, og Bulgaria kom med i 1915.
Krigen varte frå 1914 til 1918 og førte til enorme tap. Ulike kjelder reknar noko forskjellig, men meir enn 16 millionar soldatar og sivile døydde som direkte følgje av krigen.
Koloniseringa og imperialismen sette djupe spor i verda. Europeiske språk og religionar spreidde seg til store område, nye handelsnettverk vart bygde opp, og ulike delar av verda vart tettare knytte saman.
Samtidig førte koloniseringa til tap av sjølvstende, utnytting av ressursar, tvangsarbeid, slaveri og undertrykking. Mange moderne grenser, økonomiske strukturar og politiske konfliktar har røter i kolonitida, sjølv om dagens samfunn også er forma av mange andre historiske hendingar.
For å forstå kolonihistoria er det derfor viktig å sjå henne frå fleire perspektiv. For dei europeiske stormaktene kunne koloniane gi rikdom og makt. For mange av menneska som vart koloniserte, betydde den same utviklinga tap av land, fridom og politisk kontroll over sitt eige samfunn.
5 SPØRSMÅL
Moderne imperialisme
Læringsmål
1. Imperialisme i dagens samfunn
2. Kulturell imperialisme
3. Kina som moderne imperialistisk aktør
4. Arva frå kolonitida i Afrika
5. Økonomisk globalisering og ulikskap
6. Reduksjon av ekstrem fattigdom
7. Konklusjon
DISKUTER
Imperialisme blir oftast brukt om statar som prøver å utvide makta si over andre område eller samfunn. Under kolonitida skjedde dette ofte gjennom militær erobring og direkte politisk kontroll. I dag finst det framleis statar som prøver å påverke eller kontrollere andre land, men makt kan også utøvast gjennom økonomi, teknologi, informasjon og kultur.
Nokre forskarar bruker omgrep som økonomisk imperialisme eller kulturell imperialisme for å beskrive situasjonar der mektige statar eller selskap får svært stor innverknad på andre samfunn. Desse omgrepa er omdiskuterte. Det at eit internasjonalt selskap sel mange produkt i eit land, betyr ikkje automatisk at det driv med imperialisme.
Kulturell påverknad er ein viktig del av globaliseringa. Filmane vi ser, musikken vi høyrer på, kleda vi kjøper og dei digitale tenestene vi bruker, kjem ofte frå internasjonale selskap. Amerikansk populærkultur har til dømes stor global innverknad. Samtidig går kulturpåverknaden fleire vegar. Sørkoreansk musikk, japansk populærkultur, indisk film og andre kulturuttrykk når også eit stort internasjonalt publikum.
Kina har fått ei mykje større rolle i verdsøkonomien dei siste tiåra. Etter dei økonomiske reformene som tok til på slutten av 1970-talet, har landet blitt ein av dei største produsentane og handelsnasjonane i verda. Kinesiske selskap produserer og sel alt frå elektronikk og klede til bilar, maskiner og solceller.
Kina har også investert store summar i andre land. Dette gjeld mellom anna mange land i Afrika, der kinesiske selskap og bankar har vore involverte i bygging av vegar, jernbanar, hamner, kraftverk og annan infrastruktur. På toppmøtet mellom Kina og afrikanske land i 2024 lova Kina finansiering på om lag 51 milliardar amerikanske dollar over tre år gjennom mellom anna kreditt, investeringar og ulike støtteordningar.
Det er viktig å skilje mellom bistand, lån og investeringar. Pengar som blir lånte ut, skal betalast tilbake, medan investeringar vanlegvis blir gjorde fordi investoren forventar økonomisk avkastning. Derfor blir det misvisande å omtale alle kinesiske pengar til Afrika som «bistand».
Forholdet mellom Kina og afrikanske land blir diskutert på ulike måtar. Kritikarar meiner enkelte prosjekt kan føre til stor gjeld, avhengnad eller for sterk kinesisk innverknad. Andre peikar på at investeringane kan gi vegar, kraftforsyning, arbeidsplassar og økonomisk utvikling som landa sjølve ønskjer. Afrikanske statar har også eigne interesser og forhandlar med Kina på ulike måtar. Det er derfor for enkelt å framstille forholdet som at Kina anten «reddar» eller «utnyttar» Afrika.
Kolonitida har samtidig sett djupe spor i mange afrikanske økonomiar. Kolonimaktene bygde ofte opp økonomiar der råvarer vart produserte for eksport til andre delar av verda. Også i dag er mange afrikanske land svært avhengige av eksport av olje, mineral, metall og jordbruksvarer.
I perioden 2021–2023 vart 46 av 54 afrikanske land rekna som råvareavhengige av UNCTAD. Det betyr at meir enn 60 prosent av vareeksporten deira kom frå råvarer. Slik avhengnad kan gjere økonomien sårbar dersom prisane på olje, mineral eller andre eksportvarer fell.
Det betyr likevel ikkje at alle afrikanske land har den same økonomien eller dei same problema. Afrika består av 54 statar med svært ulike politiske system, næringsliv, ressursar og inntektsnivå. Land som Sør-Afrika, Kenya, Egypt og Marokko har til dømes omfattande industri- og tenestesektorar, medan andre land er langt meir avhengige av enkelte råvarer.
Fattigdom og låg økonomisk utvikling har også mange årsaker. Kolonihistorie, krig og konflikt kan vere viktige faktorar, men også institusjonar, utdanning, helse, infrastruktur, handel, gjeld, naturressursar, geografiske forhold og politiske avgjerder påverkar utviklinga. Korrupsjon kan vere eit alvorleg problem i enkelte land, men det er misvisande å framstille afrikanske statar generelt som styrte av «korrupte diktatorar».
Tidlegare var det vanleg å snakke om eit tydeleg nord–sør-skilje i verdsøkonomien. «Nord» viste til dei rike, industrialiserte landa, medan «sør» viste til fattigare land. Australia og New Zealand viste allereie at dette aldri var eit reint geografisk skilje.
I dag er denne todelinga endå mindre presis. Land som Kina, India, Brasil, Sør-Korea og fleire andre har gjennomgått store økonomiske endringar. Det finst både svært rike og svært fattige land på den sørlege halvkula, og store økonomiske forskjellar innanfor dei fleste land. Omgrepet «det globale sør» blir framleis brukt, men det omfattar ei svært mangfaldig gruppe land.
Det er heller ikkje riktig å seie at gapet mellom dei rikaste og fattigaste i verda berre har blitt større dei siste tiåra. Verdsbanken viser at den økonomiske ulikskapen mellom alle menneske i verda samla sett har gått ned sidan 1990, mykje på grunn av sterk økonomisk vekst i folkerike land i Asia. Samtidig er ulikskapen framleis svært stor, og utviklinga innanfor enkeltland varierer mykje.
Utviklinga i global fattigdom viser noko av det same. Delen av menneske som lever i ekstrem fattigdom, har falle kraftig på lang sikt. Med Verdsbanken si noverande fattigdomsgrense på 3 dollar per person per dag, målt i kjøpekraft, har delen falle frå om lag 43 prosent i 1990 til rundt 10 prosent i dag.
Koronapandemien førte til eit mellombels tilbakeslag og gjorde at ekstrem fattigdom auka i 2020. Utviklinga har seinare gått i riktig retning globalt, men mykje langsamare enn tidlegare. Verdsbanken reknar med at rundt 824 millionar menneske, eller om lag éin av ti, levde i ekstrem fattigdom i 2024. Fattigdommen er i aukande grad konsentrert i område som er prega av konflikt, svake institusjonar og låg økonomisk vekst, særleg i delar av Afrika sør for Sahara.
Globaliseringa har derfor ikkje berre skapt «vinnarar og taparar» på ein enkel måte. Internasjonal handel og investeringar har bidrege til økonomisk vekst og kraftig fattigdomsreduksjon i fleire land. Samtidig kan enkelte arbeidstakarar, regionar og land oppleve tap av arbeidsplassar, dårlege arbeidsvilkår eller større økonomisk utryggleik.
Makt i den moderne verda handlar heller ikkje berre om militære styrkar eller kontroll over landområde. Store statar og selskap kan få innverknad gjennom handel, lån, investeringar, teknologi, digitale plattformer og kultur. Derfor er det nyttig å undersøkje kven som har makt, korleis denne makta blir brukt, og kva konsekvensar ho får for andre.
Imperialisme og globalisering er altså ikkje det same. Globalisering handlar om at land og menneske blir tettare knytte saman, medan imperialisme handlar om makt og dominans. Dei to fenomena kan likevel henge saman når store forskjellar i økonomisk eller politisk makt gjer at enkelte aktørar får svært stor innverknad på andre.
5 SPØRSMÅL
Urfolk
Læringsmål
1. Urfolka i Nord-Amerika
2. Urfolket i Australia
3. Urfolket på New Zealand
4. Urfolka i dag
5. Konklusjon
DISKUTER
For mange europeiske land kunne kolonisering gi rikdom, makt og tilgang til nye ressursar. For urfolka som allereie budde i områda, fekk koloniseringa ofte svært alvorlege konsekvensar. Mange mista landområda sine, vart drivne bort eller drepne. I tillegg førte sjukdommar frå Europa til store folketap.
Menneske hadde budd i Amerika i minst 15 000–20 000 år før Columbus kom til Karibia i 1492. Det fanst mange ulike urfolkssamfunn med eigne språk, kulturar og levemåtar. Berre i Nord-Amerika vart det snakka fleire hundre ulike urfolksspråk.
Etter kvart som fleire europearar slo seg ned i Nord-Amerika, auka kampen om land og ressursar. Det fanst både handel og samarbeid mellom europearar og urfolk, men også mange konfliktar. Sjukdommar, krig og den store innvandringa frå Europa gjorde at urfolka gradvis mista kontroll over store landområde.
På 1800-talet tvangsflytta amerikanske styresmakter fleire urfolksgrupper frå heimområda sine. Tvangsflyttinga av cherokee-folket i 1838–1839 blir kalla Tårevegen. Om lag 15 000 menneske vart tvinga vestover, og rundt 4 000 døydde av sjukdom, svolt, kulde og dei harde forholda undervegs.
Også i Australia fekk koloniseringa store konsekvensar. Aboriginalske folk hadde levd der i minst 65 000 år før britane byrja koloniseringa i 1788. Mange vart drivne bort frå områda sine, og det oppstod valdelege konfliktar mellom kolonistar og urfolk. I tillegg førte sjukdommar frå Europa til store folketap.
På Tasmania vart konflikten særleg brutal. På 1820- og 1830-talet oppstod kampar mellom britiske nybyggjarar og urfolket i det som blir kalla Black War. Mange vart drepne, og overlevande vart seinare flytta bort frå områda sine.
Gjennom delar av 1900-talet vart mange australske urfolksbarn tekne frå familiane sine og plasserte på institusjonar eller hos andre familiar. Målet var ofte at barna skulle tilpasse seg det kvite samfunnet. Desse barna blir i dag omtala som dei stolne generasjonane. I 2008 bad den australske staten offisielt om orsaking for denne politikken.
På New Zealand hadde maoriane budd sidan omkring 1250–1300. Då den britiske sjøfararen James Cook kom dit i 1769, møtte han eit samfunn med eigne språk, tradisjonar og politiske system. Europeisk busetjing auka kraftig utover 1800-talet.
I 1840 vart Waitangi-traktaten inngått mellom den britiske krona og mange maoriske høvdingar. Dei engelske og maoriske versjonane av avtalen var likevel ikkje heilt like, og det oppstod seinare konfliktar om land og politisk makt. Mange maoriar mista store landområde til nybyggjarar og kolonistyresmakter.
Koloniseringa har sett djupe spor i samfunna ho råka. Mange urfolk opplever framleis utfordringar knytte til diskriminering, levekår og retten til land og naturressursar. Samtidig har mange urfolk kjempa for å ta vare på språket, kulturen og rettane sine.
Retten til land og naturressursar er framleis eit viktig spørsmål for urfolk over heile verda. Dette gjeld også samane i Noreg, der spørsmål om reindrift, fiske, jakt og bruk av naturområde kan skape konflikt mellom ulike interesser.
Historia om kolonisering viser kor viktig det er å sjå historiske hendingar frå fleire perspektiv. For kolonimaktene kunne kolonisering handle om rikdom og makt. For urfolka kunne den same utviklinga bety tap av land, fridom, kultur og liv.
5 SPØRSMÅL
Kvinnerettar
Læringsmål
1. Likestillinga mellom menn og kvinner
2. Eksempel på yrke og behov
3. Utdanning og samfunn
4. Utfordringar kvinner i fattige land møter
5. Søners verdsetjing over døtre
6. Rettane til kvinner
7. Motstanden mot kvinnene sin kamp
8. Kvinnekamp på 1970-talet
9. Moderne utfordringar
10. Solidaritet og historie
DISKUTER
For å skape større rettferd og økonomisk utvikling er det viktig at både kvinner og menn får tilgang til utdanning, arbeid og politisk deltaking. Når jenter får gå på skule og ta utdanning, får dei større moglegheit til å delta i arbeidslivet og bestemme over sitt eige liv.
Eit samfunn treng menneske med ulik kompetanse. Legar og sjukepleiarar tek vare på helsa vår, ingeniørar byggjer vegar og straumnett, og lærarar utdannar nye generasjonar. Skal eit samfunn utvikle seg, er det viktig at både kvinner og menn får høve til å bruke evnene sine.
Utdanning kan også gi menneske kunnskap til å forstå samfunnet og delta i det. Å kunne lese, undersøkje informasjon og stille kritiske spørsmål er viktig for å kunne ta eigne val og delta i samfunnsdebatten.
I mange delar av verda har kvinner og jenter framleis færre moglegheiter enn menn. Nokre blir utsette for alvorlege brot på menneskerettane, som kjønnslemlesting og barneekteskap. UNICEF anslår at rundt fire millionar jenter blir utsette for kjønnslemlesting kvart år. Om lag 12 millionar jenter blir gifte før dei fyller 18 år kvart år.
Kvinner og jenter blir også utsette for vald frå partnarar og familiemedlemmer. Det er vanskeleg å finne sikre globale tal på såkalla æresdrap, fordi land registrerer slike drap på ulike måtar. Derfor bør ein vere varsam med å bruke eitt bestemt tal.
Kampen for kvinner sine rettar har ei lang historie. På 1800-talet voks det fram organiserte kvinnerørsler i fleire land. I Noreg vart Norsk Kvindesaksforening stifta i 1884. Forfattaren og kvinnesakspioneren Camilla Collett vart utnemnd til æresmedlem. Foreininga arbeidde mellom anna for betre utdanning, arbeidsvilkår og rettar for kvinner.
Stemmeretten vart ein viktig del av kvinnekampen. Kvinner fekk gradvis større politiske rettar, og 11. juni 1913 vedtok Stortinget allmenn stemmerett for kvinner på same vilkår som for menn. Noreg var dermed blant landa som tidleg innførte allmenn stemmerett for kvinner.
Arbeidslivet var også ein viktig kamparena. I 1889 gjekk kvinnelege fyrstikkarbeidarar i Kristiania til streik etter eit kraftig lønnskutt og svært dårlege arbeidsforhold. Dei fekk ikkje gjennomslag for krava sine, men streiken vart viktig for fagorganiseringa og arbeidarrørsla i Noreg.
På 1970-talet fekk kvinnerørsla ny kraft. Mange kjempa for større fridom til å bestemme over eige liv, betre moglegheiter til å kombinere arbeid og familie og retten til sjølvbestemt abort. I 1978 vedtok Stortinget ei lov som gav kvinner rett til sjølvbestemt abort fram til utgangen av 12. svangerskapsveke. Frå 1. juni 2025 vart denne retten utvida til utgangen av 18. svangerskapsveke.
Likestillinga har kome langt i Noreg, men det finst framleis forskjellar mellom kvinner og menn i arbeidsliv, inntekt og kven som har leiarstillingar. Likestilling handlar derfor både om formelle rettar og om kva moglegheiter menneske faktisk har.
Kvinnekamp handlar ikkje berre om historia til kvinner i Noreg. Han handlar også om solidaritet med menneske som framleis ikkje har dei same rettane og moglegheitene. Lik tilgang til utdanning, arbeid, politisk deltaking og retten til å bestemme over eige liv er viktige delar av arbeidet for større likestilling.
5 SPØRSMÅL
LÆRARINNHALD
Bruk tildelt passord for tilgang til temaspørsmål, omgrep, oppgåver, aktivitetar, presentasjonar, arbeidshefter og ulikt vurderingsmateriale.